ସଂଶାନ୍ତେ ପଵନସ୍ପନ୍ଦେ ଯଥା ପାଂସୁର୍ ନଭସ୍ତଲେ । ଵାସନାଵିଭଵେ ନଷ୍ଟେ ନ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେପରି ହଳକା ପବନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଧୂଳି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ମନର ଲୁଚିଥିବା ଆଦତ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମନ କାମ କରେନାହିଁ।
ଯଃ ପ୍ରାଣପଵନସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦସ୍ ସ ଏଵ ହି । ତସ୍ମାଜ୍ ଜଗନ୍ତି ଜାଯନ୍ତେ ପାଂସଵୋ ଽଵକରାଦ୍ ଇଵ
ଯେ ପ୍ରାଣର ଗତି, ସେଇଁ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା; ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଭୂମିରୁ ଧୂଳି ଉଠେ।
ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଜଯୋ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧୀମତୋଚ୍ଚକୈଃ । ଉପଵିଶ୍ଯୋପଵିଶ୍ଯୈକଚିତ୍ତକେନ ମୁହୁର୍ ମୁହୁଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହି କଥା ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ନିରନ୍ତର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍—ଏକାଗ୍ର ମନେ ବସିବା ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ଶ୍ୱାସର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ।
ଅଥ ଵୈନଂ କ୍ରମଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ତାକ୍ରମଣମ୍ ଏଵ ଚେତ୍ । ରୋଚତେ ତେ ତଦ୍ ଆପ୍ନୋଷି କାଲେନ ବହୁନା ପଦମ୍
ନହେଲେ, ଯଦି ଏହି ପଦ୍ଧତିକୁ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ମାତ୍ର ଚାହାଁ, ତେବେ ବେଶି ସମୟ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେଇ ଦଶାକୁ ଅବଶ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବ।
ନ ଶକ୍ଯତେ ମନୋ ଜେତୁଂ ଵିନା ଯୁକ୍ତିମ୍ ଅନିନ୍ଦିତ । ଅଙ୍କୁଶେନ ଵିନା ମତ୍ତଂ ଯଥା ଦୁଷ୍ଟମତଙ୍ଗଜମ୍
ଯେପରି ଅଙ୍କୁଶ ବିନା ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀକୁ ବଶ କରିହେବ ନାହିଁ, ସେପରି ନିଖୁତ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି ମନକୁ ବଶ କରିପାରିବା ଯାଏନି।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦ୍ଯାଧିଗମସ୍ ସାଧୁସଙ୍ଗମ ଏଵ ଚ । ଵାସନାସମ୍ପରିତ୍ଯାଗଃ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନିରୋଧନମ୍
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଅଧିଗମ, ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ଚିତ୍ତବୃତ୍ତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦେବା, ଏବଂ ଶ୍ୱାସର ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—
ଏତାସ୍ ତା ଯୁକ୍ତଯଃ ପୁଷ୍ଟାସ୍ ସନ୍ତି ଚିତ୍ତଜଯେ କିଲ । ଯାଭିସ୍ ତଜ୍ ଜୀଯତେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଧାରାଭିର୍ ଇଵ ଭୂରଜଃ
ମନକୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ଭଲ ଉପାୟ ଅଛି । ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନ ଦ୍ରୁତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜଳଧାରା ଦ୍ୱାରା ଧୂଳି ଚୁପ୍ପ ହୋଇଯାଏ ।
ସତୀଷୁ ଯୁକ୍ତିଷ୍ଵ୍ ଏତାସୁ ହଠାନ୍ ନିଯମଯନ୍ତି ଯେ । ଚେତସ୍ ତେ ଦୀପମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଵିନିଘ୍ନନ୍ତି ତମୋ ଽଞ୍ଜନୈଃ
ଏହି ସଠିକ୍ ଉପାୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁମାନେ ଜୋରଦରି ନିୟମ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନର ଦୀପକୁ ଛାଡ଼ି, କଳିମା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦମନ କରନ୍ତି ।
ଵିମୂଢାଃ କର୍ତୁମ୍ ଉଦ୍ଯୁକ୍ତା ଯେ ହଠାଚ୍ ଚେତସୋ ଜଯମ୍ । ତେ ନିବଧ୍ନନ୍ତି ନାଗେନ୍ଦ୍ରମ୍ ଉନ୍ମତ୍ତଂ ବିସତନ୍ତୁଭିଃ
ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ଜୋରକରି ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମନୋଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ଏକ ପାଗଳ ହାତୀକୁ ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।
ଚିରଂ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ମାଦୂରଂ ସଂସ୍ଥିତଂ ସ୍ଵଶରୀରକମ୍ । ଶୋଧଯନ୍ତି ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯୁକ୍ତିଂ ଯେ ତାନ୍ ହତାନ୍ ଵିଦୁଃ
ଯେଉଁମାନେ ଠିକ୍ ଉପାୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେହରେ ବସିଥିବା ମନକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରାଜିତ ମନାଯାନ୍ତି ।
ଭଯାଦ୍ ଭଯମ୍ ଉପାଯାନ୍ତି କ୍ଲେଶାତ୍ କ୍ଲେଶଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ । ନିର୍ଵୃତିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁର୍ଭଗା ଇଵ ଜନ୍ତଵଃ
ଭୟରୁ ଆଉ ଭୟକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଦୁଃଖରୁ ଆଉ ଦୁଃଖକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେମାନେ କେବେ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଉନାହାନ୍ତି, ଦୁର୍ଦ୍ଭାଗ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ପରି।
କାଲଂ ତୀର୍ଥତପୋଦାନଯଜ୍ଞଦେଵାର୍ଚନଭ୍ରମୈଃ । ଚିରମ୍ ଆଧିଶତୋପେତାଃ କ୍ଷପଯନ୍ତି ମୃଗା ଇଵ
ତୀର୍ଥ, ତପ, ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭାରିତ ହୋଇ ଘୁରିଘୁରି ଦିଅନ୍ତି, ପଶୁମାନେ ପରି।
ଭ୍ରମନ୍ତି ଗିରିକୂଟେଷୁ ଫଲପଲ୍ଲଵଭୋଜିନଃ । ମୁଗ୍ଧମୁଗ୍ଧଧିଯୋ ଭୀତା ଵରାକା ହରିଣା ଇଵ
ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ର ଖାଇ ଘୁରନ୍ତି, ସରଳ ଓ ଭୟଭିତ ମନରେ, ଦୟାଳୁ ହରିଣମାନେ ପରି।
ମତିର୍ ଆଲୂନଶୀର୍ଣାଙ୍ଗୀ ତଦୀଯା ପେଲଵାଙ୍ଗିକା । ନ କ୍ଵଚିଦ୍ ଯାତି ଵିଶ୍ଵାସଂ ମୃଗୀ ଗ୍ରାମଗତା ଯଥା
ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥିର, କେଉଁଠିଓ ନିଶ୍ଚିନ୍ତି ନୁହେଁ, ଗ୍ରାମକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ହରିଣୀ ପରି।
କଲ୍ଲୋଲଵଲିତଂ ଚେତସ୍ ତେଷାଂ ଜଡଜଵାହୃତମ୍ । ପ୍ରୋହ୍ଯତେ ପ୍ରପତଦ୍ ଦୂରଂ ତୃଣଂ ଗିରିନଦୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ସେମାନଙ୍କର ମନ ତରଙ୍ଗରେ ଉଠିବା ଜଳ ଭଳି ଏକଥରେ ଭାବୁକତା ଓ ଅବିବେକରେ ବହିଯାଏ, ଯେପରି ଗିରିନଦୀରେ ପଡ଼ିଥିବା ଘାସ ଦୂରକୁ ଭସିଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଧିଵଶାତ୍ କଦାଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ତେ । ଦୁଃଖଦୋଷଦଶାଦିଗ୍ଧା ଵିଦନ୍ତି ନ ଵିଦନ୍ତି ଵା
ଏହି ଲୋକମାନେ କେବେ କେବେ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟକୁ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ ଧରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଓ ଭ୍ରମର ଦୁଷ୍ଟିରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ସେଥିରେ ଜଣାନ୍ତି କିମ୍ବା ଜଣାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଆଗମାପାଯିନୋ ନିତ୍ଯା ନରକସ୍ଵର୍ଗମାନୁଷୈଃ । ପାତୋତ୍ପାତକରାକାରା ନୀଯନ୍ତେ କନ୍ଦୁକା ଇଵ
ସେମାନେ ସଦା ନରକ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମାନବ ଜନ୍ମରେ ଆସିଯିବା ଓ ଯିବାରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି, ଅପସ୍ଥା ଓ ବିପଦର ରୂପରେ ଏକଠୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଗୋଲିଯାଉଥିବା ବଲ୍ଲି ଭଳି ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ତତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନରକଂ ତତସ୍ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଇହୈଵ ଵା । ଆଵୃତ୍ତିଭିର୍ ଵିଵର୍ତନ୍ତେ ସରିତୀଵ ତରଙ୍ଗକାଃ
ତାପରେ ସେମାନେ କେବେ ନରକକୁ, କେବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, କିମ୍ବା ଏଠାରେ ରହିଯାନ୍ତି; ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ସେମାନେ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଏତାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟୀ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଶୁଦ୍ଧାଂ ସଂଵିଦମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଵୀତରାଗସ୍ ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ଏହିଠାରୁ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ିଦେ। ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ରାଗରହିତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ହୋ।
ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଏଵ ସୁଖଭାଗ୍ ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଏଵ ଜୀଵତି । ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଏଵ ବଲଵାଂସ୍ ତସ୍ମାଜ୍ ଜ୍ଞାନମଯୋ ଭଵ
ଜେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେଠି ସୁଖ ମିଳେ; ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଜ୍ଞାନମୟ ହେଉ।
ସଂଵେଦ୍ଯଵର୍ଜିତମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଏକଂ ସଂଵିତ୍ପଦଂ ଵିକଲନଂ କଲଯନ୍ ମହାତ୍ମନ୍ । ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵ ତିଷ୍ଠ କଲନାରହିତଃ କ୍ରିଯାଂ ତୁ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅକର୍ତୃପଦମ୍ ଏଷ୍ଯ୍ ଅସମୋଦିତଶ୍ରୀଃ
ହେ ମହାତ୍ମା, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁର ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, ସେହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ମୂଳ ଜ୍ଞାନକୁ ଚିନ୍ତା କର। ହୃଦୟରେ ରହ, କୌଣସି ଭାବନା ଛାଡ଼ି, କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଭାବ ରଖନିଅ, ଏବଂ ଅଚଳ ମହିମାରେ ଅବିଚଳିତ ରୁହ।
ମନାଗ୍ ଅପି ଵିଚାରେଣ ଚେତସସ୍ ସ୍ଵସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ । ମନାଗ୍ ଅପି କୃତୋ ଯେନ ତେନାପ୍ତଂ ଜନ୍ମନଃ ଫଲମ୍
ଯେଉଁଠି ଅଳ୍ପ ଚିନ୍ତନ ଓ ମନର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମର ଫଳ ମିଳେ।
ଵିଚାରକଣିକା ଯେଷାଂ ହୃଦି ସ୍ଫୁରତି ପେଲଵା । ଏଷୈଵାଭ୍ଯାସଯୋଗେନ ପ୍ରଯାତି ଶତଶାଖତାମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅନ୍ୱେଷଣର ଏକ ହଳକା ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହି ଅଭ୍ୟାସର ଦ୍ୱାରା ସେହି ଚିନ୍ତା ଶତଧା ଶାଖା ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରୌଢଵିଚାରଂ ତୁ ନରଂ ଵୈରାଗ୍ଯପୂର୍ଵକମ୍ । ସଂଶ୍ରଯନ୍ତି ଗୁଣା ଗୌରାସ୍ ସରଃ ପୂର୍ଣମ୍ ଇଵାଣ୍ଡଜାଃ
ଯଦି କେହି ଅଳ୍ପମାତ୍ରେ ମଧ୍ୟ ପକ୍କା ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାହା ପୂର୍ବରୁ ବିରାଗ ଥାଏ, ତେବେ ଗୁଣଗୁଡିକ ତାଙ୍କୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ କରେ, ଯେପରି ସ୍ୱାନଗୁଡିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦକୁ ଘେରି ରହନ୍ତି।
ସମ୍ଯଗ୍ଵିଚାରିଣଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଂ ଯଥାଭୂତାଵଲୋକିନମ୍ । ଆସାଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅପି ସ୍ଫାରା ନାଵିଦ୍ଯାଵିଭଵା ଭୃଶମ୍
ଯିଏ ଠିକ୍ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କରେ ଏବଂ ବସ୍ତୁକୁ ଯଥାର୍ଥ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ସେହି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍କୁ ଅଜ୍ଞାନର ବଡ଼ ବଡ଼ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ।
କିଂ କୁର୍ଵନ୍ତୀହ ଵିଷଯା ମାନସ୍ଯୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ ତଥା । ଆଧଯୋ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଵାପି ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନସନ୍ମତେଃ
ଯିଏ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଅବିଚଳିତ, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ, ମନସିକ ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ରୋଗ କଣ କରିପାରିବେ?
କ୍ଵୋନ୍ନମତ୍ପଵନାପୂରାସ୍ ତଡିତ୍ପିଙ୍ଗଲପାଟଲାଃ । ପୁଷ୍କରାଵର୍ତଜଲଦା ଗୃହୀତା ଜାଲମୁଷ୍ଟିଭିଃ
କେଉଁଠି ସେଇ ମେଘମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପବନର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଥିଲେ, ବିଜୁଳିର ହଳଦା ରେଖାରେ ରଙ୍ଗିଥିଲେ, ପଦ୍ମର ଘୁର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୂରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଜାଲର ମୁଠିରେ ଧରାଯାଇଥିଲେ?
କ୍ଵ ନଭୋମଧ୍ଯସଂସ୍ଥେନ୍ଦୁର୍ ମୁଗ୍ଧେ ମଣିସମୁଦ୍ଗକେ । ମୁଗ୍ଧଯାଙ୍ଗନଯା ବଦ୍ଧୋ ମୁଗ୍ଧେନ୍ଦୀଵରଶଙ୍କଯା
ମୁଁହଁ ନିର୍ମଳ ଝିଅ, ଆକାଶର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସେଇ ଚନ୍ଦ୍ର କେଉଁଠି, ଯେଉଁଠି ଏକ ମଣିର ପେଟିରେ ରଖାଯାଇଛି ଭଳି ଲାଗେ, ଏବଂ ଏକ ଭୋଲା ଝିଅ ଦ୍ୱାରା ନୀଳ କମଳ ବୋଲି ଭାବି ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି?
କ୍ଵ କଟପ୍ରୋଚ୍ଛଲଦ୍ଭୃଙ୍ଗପଟଲୋତ୍ପଲଶେଖରାଃ । ମୁଗ୍ଧସ୍ତ୍ରୀଶ୍ଵାସମଧୁରୈର୍ ମଷକୈର୍ ମଥିତା ଗଜାଃ
କେଉଁଠି ସେଇ ହାତୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମୁଣ୍ଡରେ ମଧୁମକ୍ଷିମାନେ ଘିରିଥିବା ପଦ୍ମ ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ଭୋଲା ଝିଅର ଶ୍ୱାସ ପରି ମୃଦୁ ଓ ମିଠା ଶ୍ୱାସ ଥିବା ମଶାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଉଥିଲେ?
କ୍ଵେଭମୁକ୍ତାଫଲୋଲ୍ଲାସନିରଣନ୍ନଖପଞ୍ଜରାଃ । ସିଂହାସ୍ ସମରସଂରବ୍ଧା ହରିଣୈଃ ପ୍ରଵିଦାରିତାଃ
କେଉଁଠି ସେଇ ସିଂହମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ନଖ ହାତୀର ଦାନ୍ତର ମୁକ୍ତା ମାଳା ପରି ଚମକୁଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀବ୍ର ହୋଇଥିଲେ, ଏବଂ ଭୟଭୀତ ହରିଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯାଇଥିଲେ?