ପାଣ୍ଡୁରୀକୃତସର୍ଵାଶଂ ସ୍ଥଗିତାଖିଲଦର୍ଶନମ୍ । ଵିଲୋଲଜଲଦାକାରମ୍ ଅଜ୍ଞାନାଵକରୋତ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଫିକିରା କରି, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଅଜ୍ଞାନର କାଦୁଅଠୁ ଉଠିଥିବା ଏହା ଏକ ଅସ୍ଥିର ମେଘର ଆକାର ନେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣାତୃଣଲଵପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ତମ୍ଭାକୃତିଶରୀରକମ୍ । ସ୍ଫୁରତ୍ତନୁତନୁକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ଲୁବ୍ଧମ୍ ଉତ୍ପ୍ଲଵନଂ ପ୍ରତି
ତୃଷ୍ଣାର ଘାସର ଏକ ତିନିକି ମାତ୍ର ଲାଗିଲେ, ଏହା ଗଛର ଡାଠି ପରି ଦେହ ନେଇ, କମ୍ଜୋର ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଅତି ଲୋଭରେ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତମହାଲୋକମ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ପଵନସ୍ପନ୍ଦରୋଧାଚ୍ ଚ ରାମ ଚିତ୍ତରଜଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଭିତରେ ଥିବା ବଡ଼ ଜଗତକୁ ନ ଦେଖି, ଏହା ଗଳିଯାଏ; ଓ ରାମ, ପବନର ଚଳନ ବନ୍ଦ ହେଲେ ମନର ଧୂଳି ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ହରାଯାଏ।
ଵାସନାପ୍ରାଣପଵନସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଅନଯୋସ୍ ତଯୋଃ । ସଂଵେଦ୍ଯଂ ବୀଜମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଫୁରତସ୍ ତୌ ଯତସ୍ ତତଃ
ଏହି ଦୁଇଟି—ବାସନା ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳନ—ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଠାର ମୂଳ ବିଜକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ହୃଦି ସଂଵେଦ୍ଯଗର୍ଧେନ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୋ ଽଥ ଵାସନା । ଉଦେତି ତସ୍ମାତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ କଥିତଂ ବୀଜମ୍ ଏତଯୋଃ
ହୃଦୟରେ ଯେତେବେଳେ କିଛି ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଥିରୁ ସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରାଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟିର ମୂଳ ହେଉଛି ଏହି ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି।
ସଂଵେଦ୍ଯସମ୍ପରିତ୍ଯାଗାତ୍ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନଵାସନେ । ସମୂଲଂ ନଶ୍ଯତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମୂଲଚ୍ଛେଦାଦ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମୌ
ଯେତେବେଳେ ବିଷୟର ଅନୁଭୂତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ପ୍ରାଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଗୁପ୍ତ ଆଶା ମୂଳ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଗଛ ମୂଳ କାଟିଦେଲେ ମରିଯାଏ।
ସଂଵିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ସଂଵେଦ୍ଯବୀଜଂ ଵୀର ତଯା ଵିନା । ନ ସମ୍ଭଵତି ସଂଵେଦ୍ଯଂ ତୈଲହୀନସ୍ ତିଲୋ ଯଥା
ହେ ବୀର, ଚେତନାକୁ ବିଷୟର ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣ। ଚେତନା ଛଡ଼ା ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ତିଳ ଭିତରେ ତେଲ ନଥିଲେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ନ ବହିର୍ ନାନ୍ତରେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ପୃଥକ୍ । ସଂଵିତ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵତଃ
ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଅଲଗା ଭାବେ କୌଣସି ବିଷୟ ଅଛିନାହିଁ। ଚେତନା ନିଜେ ଭାବନା କରି ବିଷୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଯଥାତ୍ମମରଣଂ ତଥା ଦେଶାନ୍ତରସ୍ଥିତିଃ । ସ୍ଵଚମତ୍କାରଯୋଗେନ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିଦସ୍ ତଥା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ବିଷୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସଂଵେଦନଂ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଂଵିଦୋ ଯତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜଗଜ୍ଜାଲକତାଂ ଯାତି ତଦ୍ ଇଦଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଚେତନାରେ ନିଜ ଭାବନାରୁ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଏହି ସଂସାରର ଜାଲ ହୋଇଯାଏ।
ଯଥା ବାଲସ୍ଯ ଵେତାଲସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋଦ୍ଭଵୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଯଥା ସ୍ଥାଣୋସ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିଦସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁର ଭୂତ ନିଜ ଭାବନାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଏକ ପଥର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ ବିଷୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଏତନ୍ ମିଥ୍ଯା ଵିଦୁର୍ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵିଲୀଯତେ । ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକ୍ଷିତାଦ୍ ଇଵ
ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଏହା ଗଲିଯାଏ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ୍ ଦେଖାଯିବା କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧୈଵ ସଂଵିତ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚଯୋ ରୂଢସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ତିନୋଟି ଜଗତରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅନୁଭବର ବସ୍ତୁ, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଭିତରୁ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯାହା ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ପୂର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଵା ଯଦ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଭାସତେ । ସଂଵିଦସ୍ ତତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମାର୍ଜନୀଯଂ ଵିଜାନତା
ଏହି ଚେତନାରେ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଯେଉଁ କିଛି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଜଣା ଥିବା ଲୋକେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାବଧାନରେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ତଦମାର୍ଜନମାତ୍ରଂ ହି ମହାସଂସାରତାଂ ଗତମ୍ । ତତ୍ପ୍ରମାର୍ଜନମାତ୍ରଂ ତୁ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ଏହି ପରିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ବଡ଼ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିଷ୍କାର କରିଲେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସଂଵେଦନମ୍ ଅନନ୍ତାଯ ଦୁଃଖାଯ ଜନନାତ୍ମନେ । ଅସଂଵିତ୍ତିର୍ ଅଜାଡ୍ଯସ୍ଥା ସୁଖାଯାଜନନାତ୍ମନେ
ଚେତନା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ; ଅଚେତନା, ଯେଉଁଥିରେ ମୂର୍ଖତା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସୁଖ ଓ ଅଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତି ମିଳେ।
ଅଜଡୋ ଗଲିତାନନ୍ଦସ୍ ତ୍ଯକ୍ତସଂଵେଦନୋ ଭଵ । ଅସଂଵେଦ୍ଯଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ସ ତ୍ଵଂ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁନାଥ, ତୁମେ ମନର ଅଜଡତାକୁ ଛାଡ, ଆନନ୍ଦ ମିଶିଯାଉ, ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ଯିଏ ସଚେତନତାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ତୁମେ ନିଜେ।
ଅଜଡଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସଂଵିତ୍ତିଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵତି ପ୍ରଭୋ । ଅସଂଵିତ୍ତୌ ଚ ଜାଡ୍ଯଂ ତତ୍ କଥଂ ଵା ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅଜଡତା ଓ ଅସଚେତନତା କେମିତି ଅବସ୍ଥା? ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିପରି ମନର ଜଡତା ଆସିବ ନାହିଁ?
ଯସ୍ ସର୍ଵତ୍ରାନଵସ୍ଥାସ୍ଥୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ଥୋ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଜୀଵୋ ନ ଵିନ୍ଦତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସଂଵିଦ୍ ଅଜଡୋ ହି ସଃ
ଯିଏ କୌଣସି ଜାଗାରେ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି ନାହିଁ, କୌଣସିଠି ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଜୀବ ମନେ କିଛି ଧରେ ନାହିଁ—ସେଠି ସେ ଅସଚେତନ ଓ ଅଜଡ।
ସଂଵିଦ୍ଵସ୍ତୁଦଶାଲମ୍ବସ୍ ସ ଯସ୍ଯେହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସୋ ଽସଂଵିଦ୍ ଅଜଡଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ କାର୍ଯଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଯାହାଙ୍କର ଚେତନା ଏଠାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ଆଶ୍ରୟ କରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେ ଅସଚେତନ ଓ ଅଜଡ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେ ଶତଶଃ କାମ କରୁଛନ୍ତି।
ସଂଵେଦ୍ଯେନ ହୃଦାକାଶୋ ମନାଗ୍ ଅପି ନ ଲିପ୍ଯତେ । ଯସ୍ଯାସାଵ୍ ଅଜଡୋ ଽସଂଵିଜ୍ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ହୃଦୟ ଆକାଶ ଅନୁଭବ କରିହେବା ସହିତା ମଧ୍ୟ କିଛିମାତ୍ର ମଳିନ ହୁଏନାହିଁ, ଏହିପରି ଅଜଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଯଦା ନ ଭାଵ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ନିର୍ଵାସନତଯାତ୍ମନି । ବାଲମୂକାଦିଵିଜ୍ଞାନମ୍ ଇଵ ଚ ସ୍ଥୀଯତେ ସ୍ଥିରମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନରେ କୌଣସି କଳ୍ପନା ନାହିଁ, ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଓ ଜ୍ଞାନ ଶିଶୁ ବା ଗୁଙ୍ଗା ଲୋକଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ପରି ଅଚଳ ରହିଥାଏ,
ତଦା ଜାଡ୍ଯଵିନିର୍ମୁକ୍ତମ୍ ଅସଂଵେଦନମ୍ ଆତତମ୍ । ଆଶ୍ରିତଂ ଭଵତି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଯସ୍ମାଦ୍ ଭୂଯୋ ନ ଲିପ୍ଯତେ
ସେତେବେଳେ ଜଡତାରୁ ମୁକ୍ତ ଏକ ବ୍ୟାପକ ଅଜ୍ଞାନ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପୁନି କେବେ ମଳିନ ହୁଅନାହାନ୍ତି।
ସମସ୍ତଵାସନାତ୍ଯାଗାନ୍ ନିର୍ଵିକଲ୍ପସମାଧିତଃ । ନୀଲତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଖାତ୍ ସ୍ଫାର ଆନନ୍ଦସ୍ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତତେ
ସମସ୍ତ ମନୋବୃତ୍ତି ଛାଡ଼ି ଏବଂ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶୂନ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ, ଆକାଶର ନୀଳତା ପରି ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଆନନ୍ଦ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଯୋଗିନସ୍ ତତ୍ର ଲୀନସ୍ଯ ନିସ୍ସଂଵେଦନସଂଵିଦଃ । ତନ୍ମଯତ୍ଵାଦ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତଂ ତଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଲୀଯତେ
ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ସେଠାରେ ଏକତାରେ ଲୀନ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଶୂନ୍ୟ, ସେ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାରେ ଲୀନ ହେବାରୁ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା ଅନ୍ତରେ ହରାଇଯାଏ।
ଗଚ୍ଛଂସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ ସ୍ପୃଶଞ୍ ଜିଘ୍ରନ୍ନ୍ ଅପି ତେନ ସ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଜଡୋ ଗଲିତାନନ୍ଦସ୍ ତ୍ଯକ୍ତସଂଵେଦନସ୍ ସୁଖୀ
ସେ ଚାଲୁଥିବା, ଦଁଡା ହୋଇଥିବା, ଛୁଁଇଥିବା କିମ୍ବା ଘ୍ରାଣ କରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ରହିତ, ଆନନ୍ଦ ଗଳିଗଲା, ଅନୁଭୂତିକୁ ଛାଡିଦେଇ ଖୁସିରେ ରହିଥାଏ।
ଏତାଂ ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଅଵଷ୍ଟଭ୍ଯ କଷ୍ଟଯା ନଷ୍ଟଚେଷ୍ଟଯା । ତର ଦୁଃଖାମ୍ବୁଧେଃ ପାରମ୍ ଅପାରଗୁଣସାଗରଃ
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି, ଶରୀର ଓ ଚେତନା ଦୁଃଖରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଅପାର ଗୁଣର ସାଗର, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରକୁ ଟପିଯିବ।
ଯଥା ବୀଜାଦ୍ ବୃହଦ୍ଵୃକ୍ଷୋ ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ଯାପ୍ନୋତି କାଲତଃ । ତଥୈଵେଦଂ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିଦୁତ୍ଥିତମ୍
ଯେପରି ଏକ ଗଛ ବୀଜରୁ ଦେରେ ଦେରେ ବଡ଼ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଉଛି, ସେପରି ନିଜର ଇଚ୍ଛାରୁ ଜ୍ଞାନ ଉପଜି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚେତନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦା ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସଙ୍କଲ୍ପଂ ସଂଵିତ୍ ସଂଵିନ୍ଦତେ ଵପୁଃ । ତଦାସ୍ଯ ଜନ୍ମଜାଲସ୍ଯ ସୈଵ ଗଚ୍ଛତି ବୀଜତାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ମନରେ ଭାବ ଧରି ଏକ ଆକାରକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଇ ସମୟରେ ଏହି ଭାବଟି ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳାର ମୂଳ କାରଣ ହୋଇଯାଏ।
ଜନଯିତ୍ଵାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ମୋହଯିତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ । ସ୍ଵଯଂ ମୋକ୍ଷଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତେ ସଂଵିତ୍ ସର୍ଵତ୍ର ରାଘଵ
ଚେତନା ନିଜେ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପୁନି ପୁନି ନିଜକୁ ମୋହିତ କରେ; ଶେଷରେ, ହେ ରାଘବ, ସେଇ ଚେତନା ସବୁଠାରେ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ।