ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଏତେ ହି ସ୍ଥିତେ ଚ ତିଲତୈଲଵତ୍ । ଅଵିନାଭାଵିନୀ ନିତ୍ଯଂ କାଲାପେକ୍ଷକ୍ରମେ ତଥା
ବିଆଁ ଓ ଅଙ୍କୁର, କିମ୍ବା ତିଳ ଓ ତେଲ ଯେପରି ଏକାଅପର ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସଦା ସହଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାଅପରକୁ ଭରସା କରି ରହନ୍ତି।
ସାର୍ଧମ୍ ଉତ୍ପାଦଯେତେ ତୁ ଚିତ୍ତକଂ ସଂଵିଦାତ୍ମକମ୍ । ଯଥା ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯାନନ୍ଦମ୍ ଆମୋଦପଵନାଵ୍ ଉଭୌ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଠି ହୋଇ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ମନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ଏକାଠି ହୋଇ ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ତସ୍ଯୋତ୍ପାଦକେ ସାର୍ଧଂ ତଥୈତେ ଵା ସମେ ତଦା । ଆମୋଦପୁଷ୍ପଵତ୍ ତୈଲତିଲଵଚ୍ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାବେଳେ, ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାସাথে କିମ୍ବା କେବେକେବେ ଏକଟି ଅଲଗା ଭାବେ କାମ କରେ; ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ, କିମ୍ବା ତେଲ ଓ ତିଳ ଏକାସাথে ବା ଅଲଗା ରହିପାରେ, ସେପରି ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
ଵାସନାଵଶତଃ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତେନ ଚ ଵାସନା । ଜାଯତେ ଚିତ୍ତବୀଜସ୍ଯ ତେନ ବୀଜାଙ୍କୁରକ୍ରମଃ
ସଂସ୍କାରର ଜୋରେ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ହୁଏ, ଏହି ଚଳାଚଳରୁ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, ମନର ବୀଜ ଥିଲେ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ସେପରି ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
ଵାସନୋତ୍ପ୍ଲୂଯମାନତ୍ଵାତ୍ ସଂଵିତ୍ ପ୍ରକ୍ଷୋଭକର୍ମଣା । ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଂ ବୋଧଯତି ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ସଂସ୍କାର ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାରୁ, ଚେତନାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏହାଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଧର୍ମିତ୍ଵାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦତେ ସ୍ପୃଷ୍ଟହୃଦ୍ଗୁହଃ । ସଂଵିଦଂ ବୋଧଯଂସ୍ ତେନ ଚିତ୍ତବାଲଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ପ୍ରାଣ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଳିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ଗୁହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଚଳାଚଳ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ଏହାଠାରୁ ନୂଆ ମନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ହି ଵାସନାପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୌ ଚିତ୍ତସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତଯୋର୍ ଏକକ୍ଷଯେ ନାଶୋ ଦ୍ଵଯୋଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଚାନଘ
ଏହିପରି, ମନର କାରଣ ହେଉଛି ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଠି ମନର ନାଶ ହୁଏ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
ସୁଖଦୁଃଖମହାସ୍କନ୍ଧଂ ଶରୀରକମହାଫଲମ୍ । କାର୍ଯପଲ୍ଲଵିତାକାରଂ ଵୃତ୍ତିଵ୍ରତତିଵେଷ୍ଟିତମ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବଡ଼ ଭାର, ଏହି ଦେହ ଏକ ବଡ଼ ଫଳ ସଦୃଶ, କାର୍ଯ୍ୟର ଅଙ୍କୁର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ରିୟାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣାହିଵଲିତଂ ରାଗରୋଗବକାଲଯମ୍ । ଅଜ୍ଞାନମୂଲଂ ସୁଦୃଢଂ ଲୀନେନ୍ଦ୍ରିଯଵିହଙ୍ଗମମ୍
ତୃଷ୍ଣାର କଳା ସାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘେରାଯାଇଛି, ରାଗ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ଅଜ୍ଞାନ ଏହାର ଦୃଢ଼ ମୂଳ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି।
ଵାସନାକ୍ଷଯନାମୈତଂ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷଂ କ୍ଷଣେନ ହି । ପ୍ରପାତଯତି ଵାତୌଘଃ କାଲପକ୍ଵଂ ଫଲଂ ଯଥା
ବାସନା ନାଶର ବାୟୁ ଏହି ମନର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଢାଳିଦିଏ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ପକା ଫଳକୁ ବାତାସ ଝରିଦିଏ।
ପାଣ୍ଡୁରୀକୃତସର୍ଵାଶଂ ସ୍ଥଗିତାଖିଲଦର୍ଶନମ୍ । ଵିଲୋଲଜଲଦାକାରମ୍ ଅଜ୍ଞାନାଵକରୋତ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଫିକିରା କରି, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଅଜ୍ଞାନର କାଦୁଅଠୁ ଉଠିଥିବା ଏହା ଏକ ଅସ୍ଥିର ମେଘର ଆକାର ନେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣାତୃଣଲଵପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ତମ୍ଭାକୃତିଶରୀରକମ୍ । ସ୍ଫୁରତ୍ତନୁତନୁକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ଲୁବ୍ଧମ୍ ଉତ୍ପ୍ଲଵନଂ ପ୍ରତି
ତୃଷ୍ଣାର ଘାସର ଏକ ତିନିକି ମାତ୍ର ଲାଗିଲେ, ଏହା ଗଛର ଡାଠି ପରି ଦେହ ନେଇ, କମ୍ଜୋର ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଅତି ଲୋଭରେ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତମହାଲୋକମ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ପଵନସ୍ପନ୍ଦରୋଧାଚ୍ ଚ ରାମ ଚିତ୍ତରଜଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଭିତରେ ଥିବା ବଡ଼ ଜଗତକୁ ନ ଦେଖି, ଏହା ଗଳିଯାଏ; ଓ ରାମ, ପବନର ଚଳନ ବନ୍ଦ ହେଲେ ମନର ଧୂଳି ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ହରାଯାଏ।
ଵାସନାପ୍ରାଣପଵନସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଅନଯୋସ୍ ତଯୋଃ । ସଂଵେଦ୍ଯଂ ବୀଜମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଫୁରତସ୍ ତୌ ଯତସ୍ ତତଃ
ଏହି ଦୁଇଟି—ବାସନା ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳନ—ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଠାର ମୂଳ ବିଜକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ହୃଦି ସଂଵେଦ୍ଯଗର୍ଧେନ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୋ ଽଥ ଵାସନା । ଉଦେତି ତସ୍ମାତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ କଥିତଂ ବୀଜମ୍ ଏତଯୋଃ
ହୃଦୟରେ ଯେତେବେଳେ କିଛି ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଥିରୁ ସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରାଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟିର ମୂଳ ହେଉଛି ଏହି ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି।
ସଂଵେଦ୍ଯସମ୍ପରିତ୍ଯାଗାତ୍ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନଵାସନେ । ସମୂଲଂ ନଶ୍ଯତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମୂଲଚ୍ଛେଦାଦ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମୌ
ଯେତେବେଳେ ବିଷୟର ଅନୁଭୂତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ପ୍ରାଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଗୁପ୍ତ ଆଶା ମୂଳ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଗଛ ମୂଳ କାଟିଦେଲେ ମରିଯାଏ।
ସଂଵିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ସଂଵେଦ୍ଯବୀଜଂ ଵୀର ତଯା ଵିନା । ନ ସମ୍ଭଵତି ସଂଵେଦ୍ଯଂ ତୈଲହୀନସ୍ ତିଲୋ ଯଥା
ହେ ବୀର, ଚେତନାକୁ ବିଷୟର ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣ। ଚେତନା ଛଡ଼ା ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ତିଳ ଭିତରେ ତେଲ ନଥିଲେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ନ ବହିର୍ ନାନ୍ତରେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ପୃଥକ୍ । ସଂଵିତ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵତଃ
ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଅଲଗା ଭାବେ କୌଣସି ବିଷୟ ଅଛିନାହିଁ। ଚେତନା ନିଜେ ଭାବନା କରି ବିଷୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଯଥାତ୍ମମରଣଂ ତଥା ଦେଶାନ୍ତରସ୍ଥିତିଃ । ସ୍ଵଚମତ୍କାରଯୋଗେନ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିଦସ୍ ତଥା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ବିଷୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସଂଵେଦନଂ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଂଵିଦୋ ଯତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜଗଜ୍ଜାଲକତାଂ ଯାତି ତଦ୍ ଇଦଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଚେତନାରେ ନିଜ ଭାବନାରୁ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଏହି ସଂସାରର ଜାଲ ହୋଇଯାଏ।
ଯଥା ବାଲସ୍ଯ ଵେତାଲସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପୋଦ୍ଭଵୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଯଥା ସ୍ଥାଣୋସ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିଦସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁର ଭୂତ ନିଜ ଭାବନାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ଏକ ପଥର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ ବିଷୟ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଏତନ୍ ମିଥ୍ଯା ଵିଦୁର୍ ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାଦ୍ ଵିଲୀଯତେ । ରଜ୍ଜ୍ଵାମ୍ ଇଵ ଭୁଜଙ୍ଗତ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀନ୍ଦୁତ୍ଵଂ ସ୍ଵୀକ୍ଷିତାଦ୍ ଇଵ
ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ମିଥ୍ୟା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆସିଲେ ଏହା ଗଲିଯାଏ, ଯେପରି ରସିରେ ସାପ୍ ଦେଖାଯିବା କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିବା ଭ୍ରମ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧୈଵ ସଂଵିତ୍ ତ୍ରିଜଗତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନିଶ୍ଚଯୋ ରୂଢସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଂ ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ତିନୋଟି ଜଗତରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅନୁଭବର ବସ୍ତୁ, ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଭିତରୁ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଯାହା ହୁଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ପୂର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟମ୍ ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଵା ଯଦ୍ ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରତିଭାସତେ । ସଂଵିଦସ୍ ତତ୍ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ମାର୍ଜନୀଯଂ ଵିଜାନତା
ଏହି ଚେତନାରେ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଇଛି କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ, ଯେଉଁ କିଛି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଜଣା ଥିବା ଲୋକେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସାବଧାନରେ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଉଚିତ।
ତଦମାର୍ଜନମାତ୍ରଂ ହି ମହାସଂସାରତାଂ ଗତମ୍ । ତତ୍ପ୍ରମାର୍ଜନମାତ୍ରଂ ତୁ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯ୍ ଅଭିଧୀଯତେ
ଏହି ପରିଷ୍କାର କରିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ବଡ଼ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯିବାକୁ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିଷ୍କାର କରିଲେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସଂଵେଦନମ୍ ଅନନ୍ତାଯ ଦୁଃଖାଯ ଜନନାତ୍ମନେ । ଅସଂଵିତ୍ତିର୍ ଅଜାଡ୍ଯସ୍ଥା ସୁଖାଯାଜନନାତ୍ମନେ
ଚେତନା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ; ଅଚେତନା, ଯେଉଁଥିରେ ମୂର୍ଖତା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ସୁଖ ଓ ଅଜନ୍ମର ଅନୁଭୂତି ମିଳେ।
ଅଜଡୋ ଗଲିତାନନ୍ଦସ୍ ତ୍ଯକ୍ତସଂଵେଦନୋ ଭଵ । ଅସଂଵେଦ୍ଯଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଯସ୍ ତ୍ଵଂ ସ ତ୍ଵଂ ରଘୂଦ୍ଵହ
ହେ ରଘୁନାଥ, ତୁମେ ମନର ଅଜଡତାକୁ ଛାଡ, ଆନନ୍ଦ ମିଶିଯାଉ, ଜ୍ଞାନକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କର। ଯିଏ ସଚେତନତାକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରି ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ତୁମେ ନିଜେ।
ଅଜଡଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସଂଵିତ୍ତିଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵତି ପ୍ରଭୋ । ଅସଂଵିତ୍ତୌ ଚ ଜାଡ୍ଯଂ ତତ୍ କଥଂ ଵା ଵିନିଵାର୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅଜଡତା ଓ ଅସଚେତନତା କେମିତି ଅବସ୍ଥା? ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିପରି ମନର ଜଡତା ଆସିବ ନାହିଁ?
ଯସ୍ ସର୍ଵତ୍ରାନଵସ୍ଥାସ୍ଥୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ଥୋ ନ କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଜୀଵୋ ନ ଵିନ୍ଦତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସଂଵିଦ୍ ଅଜଡୋ ହି ସଃ
ଯିଏ କୌଣସି ଜାଗାରେ ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି ନାହିଁ, କୌଣସିଠି ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଜୀବ ମନେ କିଛି ଧରେ ନାହିଁ—ସେଠି ସେ ଅସଚେତନ ଓ ଅଜଡ।
ସଂଵିଦ୍ଵସ୍ତୁଦଶାଲମ୍ବସ୍ ସ ଯସ୍ଯେହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ସୋ ଽସଂଵିଦ୍ ଅଜଡଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ କାର୍ଯଶତାନ୍ଯ୍ ଅପି
ଯାହାଙ୍କର ଚେତନା ଏଠାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ଆଶ୍ରୟ କରେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେ ଅସଚେତନ ଓ ଅଜଡ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯଦିଓ ସେ ଶତଶଃ କାମ କରୁଛନ୍ତି।