ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ମନ୍ଯେ ରୂପଂ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ଯଦ୍ ଭାଵନଂ ଵସ୍ତୁନୋ ଽନ୍ତା ରାଗେଣ ଚ ରସେନ ଚ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ମନର ରୂପକୁ ଏତିକି ବୋଲି ଭାବେ—ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଭାବନା ହୁଏ, ଏହା ରାଗ ଓ ରସ ସହିତ ସେଥିରେ ଶେଷ ହୁଏ।
ନ କାଞ୍ଚିତ୍ କଲନାଯୋଗ୍ଯାଂ ଦୃଶଂ ଭାଵଯତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ଆକାଶକୋଶସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ଯ କୁତଶ୍ ଚିତ୍ତୋଦଯୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅଯୋଗ୍ୟ ଧାରଣାକୁ ମନେ ଆଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହାର ମନ ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ସେଠାରେ କିପରି ମନର ଉଦୟ ହେବ?
ଯଦ୍ ଅଭାଵନମ୍ ଆସ୍ଥାଯା ଯଦ୍ ଅଭାଵସ୍ଯ ଭାଵନମ୍ । ଯଦ୍ ଯଥାଵସ୍ତୁଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଅଭାବନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାକୁ ଭାବି, ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଠିକୁ ଅମନ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୀତଲାଶଯଵର୍ତି ଯତ୍ । ଵୃତ୍ତିସ୍ଥମ୍ ଅପି ତଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଅସଦ୍ରୂପମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ସମସ୍ତ ଭିତର ଜିନିଷକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ମନରେ ବସିଲେ, ଯଦିଓ କିଛି ମନର ଚଳନ ରହିଯାଏ, ତଥାପି ସେହି ମନକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାସନାଯାଂ ରସାଦାନାଦ୍ ରାଗୋ ଯସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ଗତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଭିତରେ ଆଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତି, ପୂର୍ବ ଅନୁଭବର ରସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେଉଁଠି ମନ ମନ ରହିନଥାଏ, ଏହିଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ନ ଵାସନା ଘନା ଯସ୍ଯ ପୁନର୍ଜନନକାରିଣୀ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ ଚକ୍ରଭ୍ରମଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ଯାହାର ମନରେ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ ଏବଂ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଆଉ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ସତ୍ତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ପରି।
ଭୃଷ୍ଟବୀଜୋପମା ଯେଷାଂ ପୁନର୍ଜନନଵର୍ଜିତା । ଵାସନା ରସନିର୍ହୀନା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ହି ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଭୁନା ଚାଷି ବିଆ ପରି, ଯାହାରେ ଆଉ ଜନ୍ମ ଦେବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ରସ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵରୂପପରିପ୍ରାପ୍ତଚିତ୍ତାସ୍ ତେ ଜ୍ଞାନପାରଗାଃ । ଅଚିତ୍ତା ଇତି କଥ୍ଯନ୍ତେ ଦେହାନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମରୂପିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନର ସମାପ୍ତିକୁ ଛୁଇଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନଶୂନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵେ ବୀଜେ ରାମ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନଵାସନେ । ଏକସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତଯୋଃ କ୍ଷୀଣେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ଵେ ଅପି ନଶ୍ଯତଃ
ହେ ରାମ, ମନର ଦୁଇଟି ମୂଳ ଅଛି—ଏକଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚଳନ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଦୁହେଁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମିଥଃ କାରଣମ୍ ଏତେ ହି ବୀଜେ ଜନ୍ମନି ଚେତସଃ । ଜଲାଙ୍ଗୀକରଣେ ରାମ ଜଲାଶଯଘନାଵ୍ ଇଵ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଅପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ, ମନର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏମିତି ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳ ଓ ମେଘ ଏକାଅପରକୁ ଭରସା କରି ବର୍ଷା ହୁଏ, ସେପରି।
ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଏତେ ହି ସ୍ଥିତେ ଚ ତିଲତୈଲଵତ୍ । ଅଵିନାଭାଵିନୀ ନିତ୍ଯଂ କାଲାପେକ୍ଷକ୍ରମେ ତଥା
ବିଆଁ ଓ ଅଙ୍କୁର, କିମ୍ବା ତିଳ ଓ ତେଲ ଯେପରି ଏକାଅପର ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସଦା ସହଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାଅପରକୁ ଭରସା କରି ରହନ୍ତି।
ସାର୍ଧମ୍ ଉତ୍ପାଦଯେତେ ତୁ ଚିତ୍ତକଂ ସଂଵିଦାତ୍ମକମ୍ । ଯଥା ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯାନନ୍ଦମ୍ ଆମୋଦପଵନାଵ୍ ଉଭୌ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଠି ହୋଇ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ମନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ଏକାଠି ହୋଇ ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ତସ୍ଯୋତ୍ପାଦକେ ସାର୍ଧଂ ତଥୈତେ ଵା ସମେ ତଦା । ଆମୋଦପୁଷ୍ପଵତ୍ ତୈଲତିଲଵଚ୍ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାବେଳେ, ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାସাথে କିମ୍ବା କେବେକେବେ ଏକଟି ଅଲଗା ଭାବେ କାମ କରେ; ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ, କିମ୍ବା ତେଲ ଓ ତିଳ ଏକାସাথে ବା ଅଲଗା ରହିପାରେ, ସେପରି ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
ଵାସନାଵଶତଃ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତେନ ଚ ଵାସନା । ଜାଯତେ ଚିତ୍ତବୀଜସ୍ଯ ତେନ ବୀଜାଙ୍କୁରକ୍ରମଃ
ସଂସ୍କାରର ଜୋରେ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ହୁଏ, ଏହି ଚଳାଚଳରୁ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, ମନର ବୀଜ ଥିଲେ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ସେପରି ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
ଵାସନୋତ୍ପ୍ଲୂଯମାନତ୍ଵାତ୍ ସଂଵିତ୍ ପ୍ରକ୍ଷୋଭକର୍ମଣା । ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଂ ବୋଧଯତି ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ସଂସ୍କାର ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାରୁ, ଚେତନାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏହାଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଧର୍ମିତ୍ଵାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦତେ ସ୍ପୃଷ୍ଟହୃଦ୍ଗୁହଃ । ସଂଵିଦଂ ବୋଧଯଂସ୍ ତେନ ଚିତ୍ତବାଲଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ପ୍ରାଣ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଳିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ଗୁହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଚଳାଚଳ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ଏହାଠାରୁ ନୂଆ ମନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ହି ଵାସନାପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୌ ଚିତ୍ତସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତଯୋର୍ ଏକକ୍ଷଯେ ନାଶୋ ଦ୍ଵଯୋଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଚାନଘ
ଏହିପରି, ମନର କାରଣ ହେଉଛି ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଠି ମନର ନାଶ ହୁଏ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
ସୁଖଦୁଃଖମହାସ୍କନ୍ଧଂ ଶରୀରକମହାଫଲମ୍ । କାର୍ଯପଲ୍ଲଵିତାକାରଂ ଵୃତ୍ତିଵ୍ରତତିଵେଷ୍ଟିତମ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବଡ଼ ଭାର, ଏହି ଦେହ ଏକ ବଡ଼ ଫଳ ସଦୃଶ, କାର୍ଯ୍ୟର ଅଙ୍କୁର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ରିୟାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣାହିଵଲିତଂ ରାଗରୋଗବକାଲଯମ୍ । ଅଜ୍ଞାନମୂଲଂ ସୁଦୃଢଂ ଲୀନେନ୍ଦ୍ରିଯଵିହଙ୍ଗମମ୍
ତୃଷ୍ଣାର କଳା ସାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘେରାଯାଇଛି, ରାଗ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ଅଜ୍ଞାନ ଏହାର ଦୃଢ଼ ମୂଳ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି।
ଵାସନାକ୍ଷଯନାମୈତଂ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷଂ କ୍ଷଣେନ ହି । ପ୍ରପାତଯତି ଵାତୌଘଃ କାଲପକ୍ଵଂ ଫଲଂ ଯଥା
ବାସନା ନାଶର ବାୟୁ ଏହି ମନର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଢାଳିଦିଏ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ପକା ଫଳକୁ ବାତାସ ଝରିଦିଏ।
ପାଣ୍ଡୁରୀକୃତସର୍ଵାଶଂ ସ୍ଥଗିତାଖିଲଦର୍ଶନମ୍ । ଵିଲୋଲଜଲଦାକାରମ୍ ଅଜ୍ଞାନାଵକରୋତ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ଫିକିରା କରି, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଅଜ୍ଞାନର କାଦୁଅଠୁ ଉଠିଥିବା ଏହା ଏକ ଅସ୍ଥିର ମେଘର ଆକାର ନେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ତୃଷ୍ଣାତୃଣଲଵପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ତମ୍ଭାକୃତିଶରୀରକମ୍ । ସ୍ଫୁରତ୍ତନୁତନୁକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ଲୁବ୍ଧମ୍ ଉତ୍ପ୍ଲଵନଂ ପ୍ରତି
ତୃଷ୍ଣାର ଘାସର ଏକ ତିନିକି ମାତ୍ର ଲାଗିଲେ, ଏହା ଗଛର ଡାଠି ପରି ଦେହ ନେଇ, କମ୍ଜୋର ଓ କମ୍ପିତ ହୋଇ, ଅତି ଲୋଭରେ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତମହାଲୋକମ୍ ଅପଶ୍ଯତ୍ ପ୍ରଵିଲୀଯତେ । ପଵନସ୍ପନ୍ଦରୋଧାଚ୍ ଚ ରାମ ଚିତ୍ତରଜଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଭିତରେ ଥିବା ବଡ଼ ଜଗତକୁ ନ ଦେଖି, ଏହା ଗଳିଯାଏ; ଓ ରାମ, ପବନର ଚଳନ ବନ୍ଦ ହେଲେ ମନର ଧୂଳି ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ହରାଯାଏ।
ଵାସନାପ୍ରାଣପଵନସ୍ପନ୍ଦଯୋର୍ ଅନଯୋସ୍ ତଯୋଃ । ସଂଵେଦ୍ଯଂ ବୀଜମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଫୁରତସ୍ ତୌ ଯତସ୍ ତତଃ
ଏହି ଦୁଇଟି—ବାସନା ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳନ—ଏଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଠାର ମୂଳ ବିଜକୁ ଜାଣିବା ଦରକାର।
ହୃଦି ସଂଵେଦ୍ଯଗର୍ଧେନ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୋ ଽଥ ଵାସନା । ଉଦେତି ତସ୍ମାତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ କଥିତଂ ବୀଜମ୍ ଏତଯୋଃ
ହୃଦୟରେ ଯେତେବେଳେ କିଛି ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଥିରୁ ସାଙ୍ଗରେ ପ୍ରାଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଚିତ୍ତର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟିର ମୂଳ ହେଉଛି ଏହି ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି।
ସଂଵେଦ୍ଯସମ୍ପରିତ୍ଯାଗାତ୍ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନଵାସନେ । ସମୂଲଂ ନଶ୍ଯତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମୂଲଚ୍ଛେଦାଦ୍ ଇଵ ଦ୍ରୁମୌ
ଯେତେବେଳେ ବିଷୟର ଅନୁଭୂତିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଏ, ପ୍ରାଣର ଚଞ୍ଚଳତା ଓ ଗୁପ୍ତ ଆଶା ମୂଳ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଗଛ ମୂଳ କାଟିଦେଲେ ମରିଯାଏ।
ସଂଵିଦଂ ଵିଦ୍ଧି ସଂଵେଦ୍ଯବୀଜଂ ଵୀର ତଯା ଵିନା । ନ ସମ୍ଭଵତି ସଂଵେଦ୍ଯଂ ତୈଲହୀନସ୍ ତିଲୋ ଯଥା
ହେ ବୀର, ଚେତନାକୁ ବିଷୟର ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣ। ଚେତନା ଛଡ଼ା ବିଷୟର ଅନୁଭୂତି ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ତିଳ ଭିତରେ ତେଲ ନଥିଲେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ନ ବହିର୍ ନାନ୍ତରେ କିଞ୍ଚିତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ପୃଥକ୍ । ସଂଵିତ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସ୍ଫୁରତି ସ୍ଵତଃ
ବାହାରେ କିମ୍ବା ଭିତରେ ଅଲଗା ଭାବେ କୌଣସି ବିଷୟ ଅଛିନାହିଁ। ଚେତନା ନିଜେ ଭାବନା କରି ବିଷୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଯଥାତ୍ମମରଣଂ ତଥା ଦେଶାନ୍ତରସ୍ଥିତିଃ । ସ୍ଵଚମତ୍କାରଯୋଗେନ ସଂଵେଦ୍ଯଂ ସଂଵିଦସ୍ ତଥା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେପରି ଚେତନା ନିଜର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ବିଷୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସଂଵେଦନଂ ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ସଂଵିଦୋ ଯତ୍ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଜଗଜ୍ଜାଲକତାଂ ଯାତି ତଦ୍ ଇଦଂ ରଘୁନନ୍ଦନ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଚେତନାରେ ନିଜ ଭାବନାରୁ ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଇ ଏହି ସଂସାରର ଜାଲ ହୋଇଯାଏ।