ଭାଵିତଂ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଆତ୍ମନା ଯତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ସଃ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମହାବାହୋ ଵିଗତେତରସଂସ୍ମୃତିଃ
ହେ ମହାବାହୁ, ଯେଉଁ କଥାକୁ ନିଜେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ ଏବଂ ଭିତରୁ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ, ସେଇ କଥା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନର ମଧ୍ୟରୁ ହଟିଯାଇ, ଶୀଘ୍ର ଘଟିଯାଏ।
ତାଦୃଗ୍ରୂପୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଵାସନାଵିଵଶୀକୃତଃ । ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତଦ୍ ଏତତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିମୁହ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ବାସନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଏମିତି ଚରିତ୍ରର ହୋଇଯାଏ ଯେ, ଯାହାକୁ ଦେଖେ ସେଠି ଏହି ଠିକ୍ ଜିନିଷ ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ଵାସନାଵେଶଵୈଵଶ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଜହାତି ତମ୍ । ଭ୍ରମଂ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସର୍ଵଂ ମଦଵଶାଦ୍ ଇଵ
ମନର ଗଢିଥିବା ଆଦତର ଜୋରରେ ମଣିଷ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡିଦିଏ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ମଦର ପ୍ରଭାବରେ ଯେପରି ଲୋକ ସବୁକିଛି ଭୁଲ୍ ଦେଖେ, ସେପରି ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଏଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଧିପରିପ୍ଲୁତଃ । ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଯା ଵାସନଯା ଵିଷୂଚ୍ଯେଵ ଵଶୀକୃତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଣିଷ ବାହାରର ପ୍ରଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଭିତରର ଆଦତ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଚକ୍କର ହେଲେ ଲୋକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଚଳିତ ହୁଏ ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଂ ଯତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଅନାତ୍ମାତ୍ମଭାଵନମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵସ୍ତୁନି ଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ଯେଉଁଠି ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ— ହେ ରାଘବ, ଏହି ସବୁକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ ।
ଦୃଢାଭ୍ଯାସପଦାର୍ଥୈକଭାଵନାଦ୍ ଅତିଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଜାଯତେ ଜନ୍ମଜରାମରଣକାରଣମ୍
ଏକ ଜିନିଷ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ ମନ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ ।
ଯଦା ନ ଵାସ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଧେଯୋପାଦେଯରୂପି ଯତ୍ । ସ୍ଥୀଯତେ ସକଲଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଦା ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ କିଛିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ଅଧିକାର କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵାସନତ୍ଵାତ୍ ସତତଂ ଯଦା ନ ମନୁତେ ମନଃ । ଅମନସ୍ତା ତଦୋଦେତି ପରମୋପଶମପ୍ରଦା
ଯେତେବେଳେ ମନରେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଆଦତ ରହି ନଥାଏ, ଏବଂ ମନ କିଛି ଭାବି ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ 'ଅମନ' ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯଦା କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ସଂଵିତ୍ତୌ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ । ତଦା ପଦ୍ମ ଇଵାକାଶେ ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ମେଘହୀନ ଆକାଶ ପରି, ସେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ପରି ମନ ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦା ନ ଭାଵ୍ଯତେ ଭାଵଃ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଗତି ଵସ୍ତୁନି । ତଦା ହୃଦମ୍ବରେ ଶୂନ୍ଯେ ଚିତ୍ତରକ୍ଷୋ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ମନେ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟର ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ମନର ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ମନ୍ଯେ ରୂପଂ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ଯଦ୍ ଭାଵନଂ ଵସ୍ତୁନୋ ଽନ୍ତା ରାଗେଣ ଚ ରସେନ ଚ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ମନର ରୂପକୁ ଏତିକି ବୋଲି ଭାବେ—ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଭାବନା ହୁଏ, ଏହା ରାଗ ଓ ରସ ସହିତ ସେଥିରେ ଶେଷ ହୁଏ।
ନ କାଞ୍ଚିତ୍ କଲନାଯୋଗ୍ଯାଂ ଦୃଶଂ ଭାଵଯତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ଆକାଶକୋଶସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ଯ କୁତଶ୍ ଚିତ୍ତୋଦଯୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅଯୋଗ୍ୟ ଧାରଣାକୁ ମନେ ଆଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହାର ମନ ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ସେଠାରେ କିପରି ମନର ଉଦୟ ହେବ?
ଯଦ୍ ଅଭାଵନମ୍ ଆସ୍ଥାଯା ଯଦ୍ ଅଭାଵସ୍ଯ ଭାଵନମ୍ । ଯଦ୍ ଯଥାଵସ୍ତୁଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଅଭାବନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାକୁ ଭାବି, ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଠିକୁ ଅମନ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୀତଲାଶଯଵର୍ତି ଯତ୍ । ଵୃତ୍ତିସ୍ଥମ୍ ଅପି ତଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଅସଦ୍ରୂପମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ସମସ୍ତ ଭିତର ଜିନିଷକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ମନରେ ବସିଲେ, ଯଦିଓ କିଛି ମନର ଚଳନ ରହିଯାଏ, ତଥାପି ସେହି ମନକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାସନାଯାଂ ରସାଦାନାଦ୍ ରାଗୋ ଯସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ଗତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଭିତରେ ଆଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତି, ପୂର୍ବ ଅନୁଭବର ରସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେଉଁଠି ମନ ମନ ରହିନଥାଏ, ଏହିଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ନ ଵାସନା ଘନା ଯସ୍ଯ ପୁନର୍ଜନନକାରିଣୀ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ ଚକ୍ରଭ୍ରମଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ଯାହାର ମନରେ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ ଏବଂ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଆଉ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ସତ୍ତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ପରି।
ଭୃଷ୍ଟବୀଜୋପମା ଯେଷାଂ ପୁନର୍ଜନନଵର୍ଜିତା । ଵାସନା ରସନିର୍ହୀନା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ହି ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଭୁନା ଚାଷି ବିଆ ପରି, ଯାହାରେ ଆଉ ଜନ୍ମ ଦେବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ରସ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵରୂପପରିପ୍ରାପ୍ତଚିତ୍ତାସ୍ ତେ ଜ୍ଞାନପାରଗାଃ । ଅଚିତ୍ତା ଇତି କଥ୍ଯନ୍ତେ ଦେହାନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମରୂପିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନର ସମାପ୍ତିକୁ ଛୁଇଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନଶୂନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵେ ବୀଜେ ରାମ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନଵାସନେ । ଏକସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତଯୋଃ କ୍ଷୀଣେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ଵେ ଅପି ନଶ୍ଯତଃ
ହେ ରାମ, ମନର ଦୁଇଟି ମୂଳ ଅଛି—ଏକଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚଳନ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଦୁହେଁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମିଥଃ କାରଣମ୍ ଏତେ ହି ବୀଜେ ଜନ୍ମନି ଚେତସଃ । ଜଲାଙ୍ଗୀକରଣେ ରାମ ଜଲାଶଯଘନାଵ୍ ଇଵ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଅପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ, ମନର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏମିତି ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳ ଓ ମେଘ ଏକାଅପରକୁ ଭରସା କରି ବର୍ଷା ହୁଏ, ସେପରି।
ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଏତେ ହି ସ୍ଥିତେ ଚ ତିଲତୈଲଵତ୍ । ଅଵିନାଭାଵିନୀ ନିତ୍ଯଂ କାଲାପେକ୍ଷକ୍ରମେ ତଥା
ବିଆଁ ଓ ଅଙ୍କୁର, କିମ୍ବା ତିଳ ଓ ତେଲ ଯେପରି ଏକାଅପର ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସଦା ସହଅବସ୍ଥିତ ରହେ। ସମୟ ଅନୁସାରେ ଏହି ଦୁଇଁ ଏକାଅପରକୁ ଭରସା କରି ରହନ୍ତି।
ସାର୍ଧମ୍ ଉତ୍ପାଦଯେତେ ତୁ ଚିତ୍ତକଂ ସଂଵିଦାତ୍ମକମ୍ । ଯଥା ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିଯାନନ୍ଦମ୍ ଆମୋଦପଵନାଵ୍ ଉଭୌ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଠି ହୋଇ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ମନକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଘ୍ରାଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ଏକାଠି ହୋଇ ସୁଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ଚିତ୍ତସ୍ଯୋତ୍ପାଦକେ ସାର୍ଧଂ ତଥୈତେ ଵା ସମେ ତଦା । ଆମୋଦପୁଷ୍ପଵତ୍ ତୈଲତିଲଵଚ୍ ଚ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାବେଳେ, ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାସাথে କିମ୍ବା କେବେକେବେ ଏକଟି ଅଲଗା ଭାବେ କାମ କରେ; ଯେପରି ଗନ୍ଧ ଓ ଫୁଲ, କିମ୍ବା ତେଲ ଓ ତିଳ ଏକାସাথে ବା ଅଲଗା ରହିପାରେ, ସେପରି ଏହାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
ଵାସନାଵଶତଃ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତେନ ଚ ଵାସନା । ଜାଯତେ ଚିତ୍ତବୀଜସ୍ଯ ତେନ ବୀଜାଙ୍କୁରକ୍ରମଃ
ସଂସ୍କାରର ଜୋରେ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ହୁଏ, ଏହି ଚଳାଚଳରୁ ମଧ୍ୟ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଭଳି ଭାବେ, ମନର ବୀଜ ଥିଲେ ଯେପରି ଆରମ୍ଭରୁ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ସେପରି ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ।
ଵାସନୋତ୍ପ୍ଲୂଯମାନତ୍ଵାତ୍ ସଂଵିତ୍ ପ୍ରକ୍ଷୋଭକର୍ମଣା । ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଂ ବୋଧଯତି ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରଜାଯତେ
ସଂସ୍କାର ଉତ୍ତେଜିତ ହେବାରୁ, ଚେତନାର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ଏହାଠାରୁ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରାଣସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଧର୍ମିତ୍ଵାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦତେ ସ୍ପୃଷ୍ଟହୃଦ୍ଗୁହଃ । ସଂଵିଦଂ ବୋଧଯଂସ୍ ତେନ ଚିତ୍ତବାଲଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ପ୍ରାଣ ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଳିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ହୃଦୟର ଗୁହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରାଯାଏ; ଏହିପରି ଚଳାଚଳ ଚେତନାକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ଏହାଠାରୁ ନୂଆ ମନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଏଵଂ ହି ଵାସନାପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦୌ ଚିତ୍ତସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ତଯୋର୍ ଏକକ୍ଷଯେ ନାଶୋ ଦ୍ଵଯୋଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଚାନଘ
ଏହିପରି, ମନର କାରଣ ହେଉଛି ପୂର୍ବସଂସ୍କାର ଓ ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଠି ମନର ନାଶ ହୁଏ, ହେ ନିଷ୍ପାପ।
ସୁଖଦୁଃଖମହାସ୍କନ୍ଧଂ ଶରୀରକମହାଫଲମ୍ । କାର୍ଯପଲ୍ଲଵିତାକାରଂ ଵୃତ୍ତିଵ୍ରତତିଵେଷ୍ଟିତମ୍
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବଡ଼ ଭାର, ଏହି ଦେହ ଏକ ବଡ଼ ଫଳ ସଦୃଶ, କାର୍ଯ୍ୟର ଅଙ୍କୁର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କ୍ରିୟାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ତୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣାହିଵଲିତଂ ରାଗରୋଗବକାଲଯମ୍ । ଅଜ୍ଞାନମୂଲଂ ସୁଦୃଢଂ ଲୀନେନ୍ଦ୍ରିଯଵିହଙ୍ଗମମ୍
ତୃଷ୍ଣାର କଳା ସାପ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଘେରାଯାଇଛି, ରାଗ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ଅଜ୍ଞାନ ଏହାର ଦୃଢ଼ ମୂଳ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି।
ଵାସନାକ୍ଷଯନାମୈତଂ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷଂ କ୍ଷଣେନ ହି । ପ୍ରପାତଯତି ଵାତୌଘଃ କାଲପକ୍ଵଂ ଫଲଂ ଯଥା
ବାସନା ନାଶର ବାୟୁ ଏହି ମନର ବୃକ୍ଷକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଢାଳିଦିଏ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ପକା ଫଳକୁ ବାତାସ ଝରିଦିଏ।