ସତୀ ସର୍ଵଗତା ସଂଵିତ୍ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦେନ ବୋଧ୍ଯତେ । ସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରାକାରା ଗନ୍ଧଲେଖେଵ ଵାଯୁନା
ସଚେତନତା ସବୁଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନଶକ୍ତିର ଚଳନରେ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ । ଏହାର ରୂପ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର ଏକ ଆଭା ହଳକା ବାତାସରେ ବହିଯାଏ ।
ସଂଵିତ୍ସଂରୋଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । କାରଣଂ ସମତାଯାସ୍ ତତ୍ କ୍ଷୋଭସ୍ ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ହେ ରାଘବ, ଜାଣ, ସଚେତନତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ସମତା, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ ।
ସଂଵିତ୍ ସମୁଦିତୈଵାଶୁ ଯାତି ସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଆଦରାତ୍ । ସଂଵେଦନାଦ୍ ଅନନ୍ତାନି ତତୋ ଦୁଃଖାନି ଚେତସଃ
ଯେତେବେଳେ ସଚେତନତା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ ବସ୍ତୁ ପାଖକୁ ଯାଏ । ଏହି ଅନୁଭବରୁ ମନର ଅନେକ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ।
ସୁପ୍ତା ପୁନର୍ ଅବୋଧାଯ ସଂଵିତ୍ ସନ୍ତିଷ୍ଠତେ ଯଦା । ଲବ୍ଧଂ ଭଵତି ଲବ୍ଧଵ୍ଯଂ ତଦା ତଦ୍ ଅମଲଂ ପଦମ୍
ଯେତେବେଳେ ସଚେତନତା ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପ୍ରକାଶିତ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଯି ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଣପରିସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵାସନାଚୋଦନୈସ୍ ତଥା । ନୋ ଚେତ୍ ସଂଵିଦମ୍ ଉଚ୍ଛୂନାଂ କରୋଷି ତଦ୍ ଅଜୋ ଭଵାନ୍
ସେହିପରି, ଜୀବନଶକ୍ତିର ଚଳାଚଳ ଓ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଯଦି ତୁମେ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ନେଇନପାର, ତେବେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସଂଵିଦୁଚ୍ଛୂନତା ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ତେନେଦମ୍ ଆତତମ୍ । ଅନର୍ଥଜାଲମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣଜନଜୀଵକମ୍
ଏହି ମନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଶୂନ୍ୟତା ବୋଲି ବୁଝ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖର ଜାଲ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନକୁ ଉଖାଡ଼ି ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଛି।
ଯୋଗିନଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ରାଣରୋଧନମ୍ । ପ୍ରାଣାଯାମୈସ୍ ତଥା ଧ୍ଯାନୈଃ ପ୍ରଯୋଗୈର୍ ଯୁକ୍ତିକଲ୍ପିତୈଃ
ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗୀମାନେ ଶ୍ୱାସର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏହାସହ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।
ଚିତ୍ତୋପଶାନ୍ତିଫଲଦଂ ପରମଂ ସାମ୍ଯକାରଣମ୍ । ସୁଭଗଂ ସଂଵିଦସ୍ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ପ୍ରାଣସଂରୋଧନଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ପ୍ରାଣନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମତାର କାରଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ମନର ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଓ ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ।
ଜ୍ଞାନଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକଟିତାମ୍ ଅନୁଭୂତାଂ ଚ ରାଘଵ । ଚିତ୍ତସ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିମ୍ ଅପରାଂ ଵାସନାତ ଇମାଂ ଶୃଣୁ
ହେ ରାଘବ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଯେଉଁ ମନର ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ତ୍ଯକ୍ତପୂର୍ଵାପରଵିଚାରଣମ୍ । ଯଦ୍ ଆଦାନଂ ପଦାର୍ଥସ୍ଯ ଵାସନା ସା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ସହିତ କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଧରି ନେଇଥାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବ-ପରେ ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଇ ଅଭ୍ୟାସକୁ 'ବାସନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାଵିତଂ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଆତ୍ମନା ଯତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ସଃ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମହାବାହୋ ଵିଗତେତରସଂସ୍ମୃତିଃ
ହେ ମହାବାହୁ, ଯେଉଁ କଥାକୁ ନିଜେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ ଏବଂ ଭିତରୁ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ, ସେଇ କଥା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନର ମଧ୍ୟରୁ ହଟିଯାଇ, ଶୀଘ୍ର ଘଟିଯାଏ।
ତାଦୃଗ୍ରୂପୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଵାସନାଵିଵଶୀକୃତଃ । ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତଦ୍ ଏତତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିମୁହ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ବାସନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଏମିତି ଚରିତ୍ରର ହୋଇଯାଏ ଯେ, ଯାହାକୁ ଦେଖେ ସେଠି ଏହି ଠିକ୍ ଜିନିଷ ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ଵାସନାଵେଶଵୈଵଶ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଜହାତି ତମ୍ । ଭ୍ରମଂ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସର୍ଵଂ ମଦଵଶାଦ୍ ଇଵ
ମନର ଗଢିଥିବା ଆଦତର ଜୋରରେ ମଣିଷ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡିଦିଏ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ମଦର ପ୍ରଭାବରେ ଯେପରି ଲୋକ ସବୁକିଛି ଭୁଲ୍ ଦେଖେ, ସେପରି ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଏଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଧିପରିପ୍ଲୁତଃ । ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଯା ଵାସନଯା ଵିଷୂଚ୍ଯେଵ ଵଶୀକୃତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଣିଷ ବାହାରର ପ୍ରଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଭିତରର ଆଦତ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଚକ୍କର ହେଲେ ଲୋକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଚଳିତ ହୁଏ ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଂ ଯତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଅନାତ୍ମାତ୍ମଭାଵନମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵସ୍ତୁନି ଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ଯେଉଁଠି ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ— ହେ ରାଘବ, ଏହି ସବୁକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ ।
ଦୃଢାଭ୍ଯାସପଦାର୍ଥୈକଭାଵନାଦ୍ ଅତିଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଜାଯତେ ଜନ୍ମଜରାମରଣକାରଣମ୍
ଏକ ଜିନିଷ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ ମନ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ ।
ଯଦା ନ ଵାସ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଧେଯୋପାଦେଯରୂପି ଯତ୍ । ସ୍ଥୀଯତେ ସକଲଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଦା ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ କିଛିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ଅଧିକାର କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵାସନତ୍ଵାତ୍ ସତତଂ ଯଦା ନ ମନୁତେ ମନଃ । ଅମନସ୍ତା ତଦୋଦେତି ପରମୋପଶମପ୍ରଦା
ଯେତେବେଳେ ମନରେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଆଦତ ରହି ନଥାଏ, ଏବଂ ମନ କିଛି ଭାବି ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ 'ଅମନ' ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯଦା କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ସଂଵିତ୍ତୌ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ । ତଦା ପଦ୍ମ ଇଵାକାଶେ ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ମେଘହୀନ ଆକାଶ ପରି, ସେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ପରି ମନ ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦା ନ ଭାଵ୍ଯତେ ଭାଵଃ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଗତି ଵସ୍ତୁନି । ତଦା ହୃଦମ୍ବରେ ଶୂନ୍ଯେ ଚିତ୍ତରକ୍ଷୋ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ମନେ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟର ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ମନର ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଏତାଵନ୍ମାତ୍ରକଂ ମନ୍ଯେ ରୂପଂ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ଯଦ୍ ଭାଵନଂ ଵସ୍ତୁନୋ ଽନ୍ତା ରାଗେଣ ଚ ରସେନ ଚ
ହେ ରାଘବ, ମୁଁ ମନର ରୂପକୁ ଏତିକି ବୋଲି ଭାବେ—ଯେଉଁଠି କୌଣସି ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଭାବନା ହୁଏ, ଏହା ରାଗ ଓ ରସ ସହିତ ସେଥିରେ ଶେଷ ହୁଏ।
ନ କାଞ୍ଚିତ୍ କଲନାଯୋଗ୍ଯାଂ ଦୃଶଂ ଭାଵଯତସ୍ ସ୍ଵତଃ । ଆକାଶକୋଶସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ଯ କୁତଶ୍ ଚିତ୍ତୋଦଯୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଅଯୋଗ୍ୟ ଧାରଣାକୁ ମନେ ଆଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଯାହାର ମନ ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ, ସେଠାରେ କିପରି ମନର ଉଦୟ ହେବ?
ଯଦ୍ ଅଭାଵନମ୍ ଆସ୍ଥାଯା ଯଦ୍ ଅଭାଵସ୍ଯ ଭାଵନମ୍ । ଯଦ୍ ଯଥାଵସ୍ତୁଦର୍ଶିତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଅଭାବନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବାକୁ ଭାବି, ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିଠିକୁ ଅମନ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଅନ୍ତଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶୀତଲାଶଯଵର୍ତି ଯତ୍ । ଵୃତ୍ତିସ୍ଥମ୍ ଅପି ତଚ୍ ଚିତ୍ତମ୍ ଅସଦ୍ରୂପମ୍ ଉଦାହୃତମ୍
ସମସ୍ତ ଭିତର ଜିନିଷକୁ ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତ ମନରେ ବସିଲେ, ଯଦିଓ କିଛି ମନର ଚଳନ ରହିଯାଏ, ତଥାପି ସେହି ମନକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵାସନାଯାଂ ରସାଦାନାଦ୍ ରାଗୋ ଯସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ତସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚିତ୍ତତ୍ଵଂ ଗତଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ତଦ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଭିତରେ ଆଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଆସକ୍ତି, ପୂର୍ବ ଅନୁଭବର ରସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନି, ସେଉଁଠି ମନ ମନ ରହିନଥାଏ, ଏହିଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ନ ଵାସନା ଘନା ଯସ୍ଯ ପୁନର୍ଜନନକାରିଣୀ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ସ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥଶ୍ ଚକ୍ରଭ୍ରମଵଦ୍ ଆସ୍ଥିତଃ
ଯାହାର ମନରେ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ ଏବଂ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଆଉ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ, ସତ୍ତାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି, ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା ପରି।
ଭୃଷ୍ଟବୀଜୋପମା ଯେଷାଂ ପୁନର୍ଜନନଵର୍ଜିତା । ଵାସନା ରସନିର୍ହୀନା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ହି ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଭୁନା ଚାଷି ବିଆ ପରି, ଯାହାରେ ଆଉ ଜନ୍ମ ଦେବାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ରସ ନାହିଁ, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵରୂପପରିପ୍ରାପ୍ତଚିତ୍ତାସ୍ ତେ ଜ୍ଞାନପାରଗାଃ । ଅଚିତ୍ତା ଇତି କଥ୍ଯନ୍ତେ ଦେହାନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମରୂପିଣଃ
ଯେଉଁମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନର ସମାପ୍ତିକୁ ଛୁଇଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନଶୂନ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପରେ ଆକାଶ ପରି ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଦ୍ଵେ ବୀଜେ ରାମ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନଵାସନେ । ଏକସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ତଯୋଃ କ୍ଷୀଣେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ଵେ ଅପି ନଶ୍ଯତଃ
ହେ ରାମ, ମନର ଦୁଇଟି ମୂଳ ଅଛି—ଏକଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚଳନ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଦୁହେଁ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ମିଥଃ କାରଣମ୍ ଏତେ ହି ବୀଜେ ଜନ୍ମନି ଚେତସଃ । ଜଲାଙ୍ଗୀକରଣେ ରାମ ଜଲାଶଯଘନାଵ୍ ଇଵ
ଏହି ଦୁଇଟି ଏକାଅପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥାଏ, ମନର ଜନ୍ମ ପାଇଁ ଏମିତି ହୁଏ। ଯେପରି ଜଳ ଓ ମେଘ ଏକାଅପରକୁ ଭରସା କରି ବର୍ଷା ହୁଏ, ସେପରି।