ଭାଵାଭାଵଦଶାକୋଶଂ ଦୁଃଖରତ୍ନସମୁଦ୍ଗକମ୍ । ବୀଜମ୍ ଅସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶାଵଶାନୁଗମ୍
ଏହି ଦେହର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିତ୍ତ, ଯାହା ଆଶାର ଆଧୀନ; ଏହା ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତିର ଅନେକ ଅବସ୍ଥାର ଗୁପ୍ତ ଦେଉଳ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଚିତ୍ତାଦ୍ ଇଦମ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ସଚ୍ ଚାସଚ୍ ଚାଙ୍ଗଜାଲକମ୍ । ତଥା ଚୈତତ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମେଷ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏହି ଚିତ୍ତରୁ ଏହି ଦେହର ଅସଲି ଓ ଅସଲି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମରେ ଏହି ଦେହଟି ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ପୁରମ୍ ଏଵଂ ହି ଚେତସଃ । ସଵାତାଯନମ୍ ଆକାରଭାସୁରଂ ଜାଯତେ ଵପୁଃ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଭାବନାରୁ ଏକ ସହର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମନରୁ, ବିଭିନ୍ନ ଜନାଲା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତି ସହିତ, ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଭୋଗି ଜାଗତଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତମ୍ । ରୂପଂ ତଚ୍ ଚେତସସ୍ ସ୍ଫାରଂ ଘଟାଦିତ୍ଵଂ ମୃଦୋ ଯଥା
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଭୋଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଆକୃତି ମନର ବିସ୍ତାର ଅଟୁଟ ରୂପ, ଯେପରି ଘଡ଼ା ମାଟିରୁ ତିଆରି ହୁଏ।
ଦ୍ଵେ ବୀଜେ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଵ୍ରତତିଧାରିଣଃ । ଏକଂ ପ୍ରାଣପରିସ୍ପନ୍ଦୋ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦୃଢଭାଵନା
ମନର ଗଛର ଦୁଇଟି ବୀଜ ଅଛି, ଯାହା ତାହାର କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ଧାରଣ କରେ—ଏକଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚଳନ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଦୃଢ଼ ଭାବନା।
ଯଦା ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ପ୍ରାଣୋ ନାଡୀସଂସ୍ପର୍ଶନୋଦ୍ଯତଃ । ତଦା ସଂଵେଦନମଯଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ନାଡ଼ୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମନ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦା ନ ସ୍ପନ୍ଦତେ ପ୍ରାଣସ୍ ସିରାସରଣିକୋଟରେ । ଅସଂଵିତ୍ତିଵଶାତ୍ ତେନ ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶିରା ଓ ତାହାର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା କାରଣରୁ ମନ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନମ୍ ଏଵେଦଂ ଚିତ୍ତଦ୍ଵାରେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜଗତ୍ତାମ୍ ଆଗତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୀଲତ୍ଵାଦୀଵ ଦୃଗ୍ଦୃଶା
ପ୍ରାଣର ଏହି ଚଳାଚଳଟି ମନର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣପ୍ରସ୍ପନ୍ଦନଂ ପୁଂସ୍ତା ତଚ୍ଛାନ୍ତିଶ୍ ଶାନ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ । ପ୍ରାଣପ୍ରସ୍ପନ୍ଦନାତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଵାତି ଵୀଟେଵ ଚୋଦିତା
ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଶାନ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବାତାସ ଚଳିତ ହେଉଛି।
ସଂଵିତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଦେହେଷୁ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦପ୍ରବୋଧିତା । ଚକ୍ରାଵର୍ତୈର୍ ଅଙ୍ଗନେଷୁ ଵୀଟେଵ କରତାଡିତା
ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଦେହରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଘର ଭିତରେ ହାତରେ ମାରିଲେ ବାତାସ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲେ, ସେପରି ଦେହର ଅଂଗରେ ଜ୍ଞାନ ଫୁଟିଉଠେ।
ସତୀ ସର୍ଵଗତା ସଂଵିତ୍ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦେନ ବୋଧ୍ଯତେ । ସୂକ୍ଷ୍ମାତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମତରାକାରା ଗନ୍ଧଲେଖେଵ ଵାଯୁନା
ସଚେତନତା ସବୁଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନଶକ୍ତିର ଚଳନରେ ଏହା ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ । ଏହାର ରୂପ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର ଏକ ଆଭା ହଳକା ବାତାସରେ ବହିଯାଏ ।
ସଂଵିତ୍ସଂରୋଧନଂ ଶ୍ରେଯଃ ପରମଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । କାରଣଂ ସମତାଯାସ୍ ତତ୍ କ୍ଷୋଭସ୍ ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ହେ ରାଘବ, ଜାଣ, ସଚେତନତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ହିଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ । ଏହାର କାରଣ ହେଉଛି ସମତା, ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କୌଣସି ଅସ୍ଥିରତା ନାହିଁ ।
ସଂଵିତ୍ ସମୁଦିତୈଵାଶୁ ଯାତି ସଂଵେଦ୍ଯମ୍ ଆଦରାତ୍ । ସଂଵେଦନାଦ୍ ଅନନ୍ତାନି ତତୋ ଦୁଃଖାନି ଚେତସଃ
ଯେତେବେଳେ ସଚେତନତା ଉଦିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ ବସ୍ତୁ ପାଖକୁ ଯାଏ । ଏହି ଅନୁଭବରୁ ମନର ଅନେକ ଦୁଃଖ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ ।
ସୁପ୍ତା ପୁନର୍ ଅବୋଧାଯ ସଂଵିତ୍ ସନ୍ତିଷ୍ଠତେ ଯଦା । ଲବ୍ଧଂ ଭଵତି ଲବ୍ଧଵ୍ଯଂ ତଦା ତଦ୍ ଅମଲଂ ପଦମ୍
ଯେତେବେଳେ ସଚେତନତା ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପ୍ରକାଶିତ ରହିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଯାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ—ସେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଯି ।
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଣପରିସ୍ପନ୍ଦୈର୍ ଵାସନାଚୋଦନୈସ୍ ତଥା । ନୋ ଚେତ୍ ସଂଵିଦମ୍ ଉଚ୍ଛୂନାଂ କରୋଷି ତଦ୍ ଅଜୋ ଭଵାନ୍
ସେହିପରି, ଜୀବନଶକ୍ତିର ଚଳାଚଳ ଓ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଗ୍ରହ ଯଦି ତୁମେ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ନେଇନପାର, ତେବେ ତୁମେ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସଂଵିଦୁଚ୍ଛୂନତା ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ତେନେଦମ୍ ଆତତମ୍ । ଅନର୍ଥଜାଲମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣଜନଜୀଵକମ୍
ଏହି ମନ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଶୂନ୍ୟତା ବୋଲି ବୁଝ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଃଖର ଜାଲ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଲୋକଙ୍କର ଜୀବନକୁ ଉଖାଡ଼ି ଭଙ୍ଗ କରିଦେଇଛି।
ଯୋଗିନଶ୍ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ପ୍ରାଣରୋଧନମ୍ । ପ୍ରାଣାଯାମୈସ୍ ତଥା ଧ୍ଯାନୈଃ ପ୍ରଯୋଗୈର୍ ଯୁକ୍ତିକଲ୍ପିତୈଃ
ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯୋଗୀମାନେ ଶ୍ୱାସର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ଏହାସହ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ ଅଭ୍ୟାସ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।
ଚିତ୍ତୋପଶାନ୍ତିଫଲଦଂ ପରମଂ ସାମ୍ଯକାରଣମ୍ । ସୁଭଗଂ ସଂଵିଦସ୍ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯଂ ପ୍ରାଣସଂରୋଧନଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ପ୍ରାଣନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସମତାର କାରଣ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ମନର ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ ଓ ଜ୍ଞାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ।
ଜ୍ଞାନଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକଟିତାମ୍ ଅନୁଭୂତାଂ ଚ ରାଘଵ । ଚିତ୍ତସ୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିମ୍ ଅପରାଂ ଵାସନାତ ଇମାଂ ଶୃଣୁ
ହେ ରାଘବ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ଯେଉଁ ମନର ଅନ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ମନର ଗୁପ୍ତ ଆଦତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ।
ଦୃଢଭାଵନଯା ତ୍ଯକ୍ତପୂର୍ଵାପରଵିଚାରଣମ୍ । ଯଦ୍ ଆଦାନଂ ପଦାର୍ଥସ୍ଯ ଵାସନା ସା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଦୃଢ଼ ଭାବନା ସହିତ କୌଣସି ଜିନିଷକୁ ଧରି ନେଇଥାଏ ଏବଂ ପୂର୍ବ-ପରେ ଭାବିବାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେଇ ଅଭ୍ୟାସକୁ 'ବାସନା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାଵିତଂ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଆତ୍ମନା ଯତ୍ ତଦ୍ ଏଵ ସଃ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମହାବାହୋ ଵିଗତେତରସଂସ୍ମୃତିଃ
ହେ ମହାବାହୁ, ଯେଉଁ କଥାକୁ ନିଜେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ ଏବଂ ଭିତରୁ ଗଭୀର ଇଚ୍ଛା ରହିଥାଏ, ସେଇ କଥା ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମନର ମଧ୍ୟରୁ ହଟିଯାଇ, ଶୀଘ୍ର ଘଟିଯାଏ।
ତାଦୃଗ୍ରୂପୋ ହି ପୁରୁଷୋ ଵାସନାଵିଵଶୀକୃତଃ । ଯତ୍ ପଶ୍ଯତି ତଦ୍ ଏତତ୍ ତତ୍ ସଦ୍ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଵିମୁହ୍ଯତି
ଯେଉଁ ଲୋକ ବାସନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଏମିତି ଚରିତ୍ରର ହୋଇଯାଏ ଯେ, ଯାହାକୁ ଦେଖେ ସେଠି ଏହି ଠିକ୍ ଜିନିଷ ବୋଲି ଭାବି ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ।
ଵାସନାଵେଶଵୈଵଶ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଜହାତି ତମ୍ । ଭ୍ରମଂ ପଶ୍ଯତି ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ସର୍ଵଂ ମଦଵଶାଦ୍ ଇଵ
ମନର ଗଢିଥିବା ଆଦତର ଜୋରରେ ମଣିଷ ନିଜର ସ୍ୱଭାବକୁ ଛାଡିଦିଏ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ମଦର ପ୍ରଭାବରେ ଯେପରି ଲୋକ ସବୁକିଛି ଭୁଲ୍ ଦେଖେ, ସେପରି ଭ୍ରମକୁ ଦେଖେ ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନଵାନ୍ ଏଵ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଧିପରିପ୍ଲୁତଃ । ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥଯା ଵାସନଯା ଵିଷୂଚ୍ଯେଵ ଵଶୀକୃତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଣିଷ ବାହାରର ପ୍ରଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଭିତରର ଆଦତ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ଚକ୍କର ହେଲେ ଲୋକ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେପରି ଚଳିତ ହୁଏ ।
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଂ ଯତ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଅନାତ୍ମାତ୍ମଭାଵନମ୍ । ଯଦ୍ ଅଵସ୍ତୁନି ଵସ୍ତୁତ୍ଵଂ ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ଯେଉଁଠି ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ— ହେ ରାଘବ, ଏହି ସବୁକୁ ମନ ବୋଲି ଜାଣ ।
ଦୃଢାଭ୍ଯାସପଦାର୍ଥୈକଭାଵନାଦ୍ ଅତିଚଞ୍ଚଲମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଜାଯତେ ଜନ୍ମଜରାମରଣକାରଣମ୍
ଏକ ଜିନିଷ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଚିନ୍ତା କରିଲେ, ମନ ବହୁତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ଏବଂ ସେଇ ମନ ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ ।
ଯଦା ନ ଵାସ୍ଯତେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଧେଯୋପାଦେଯରୂପି ଯତ୍ । ସ୍ଥୀଯତେ ସକଲଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତଦା ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ କିଛିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ଅଧିକାର କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅଵାସନତ୍ଵାତ୍ ସତତଂ ଯଦା ନ ମନୁତେ ମନଃ । ଅମନସ୍ତା ତଦୋଦେତି ପରମୋପଶମପ୍ରଦା
ଯେତେବେଳେ ମନରେ କୌଣସି ପୂର୍ବ ଆଦତ ରହି ନଥାଏ, ଏବଂ ମନ କିଛି ଭାବି ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ 'ଅମନ' ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ଯାହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯଦା କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ସଂଵିତ୍ତୌ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ । ତଦା ପଦ୍ମ ଇଵାକାଶେ ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନରେ କିଛି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ନାହିଁ, ମେଘହୀନ ଆକାଶ ପରି, ସେତେବେଳେ ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ ପରି ମନ ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯଦା ନ ଭାଵ୍ଯତେ ଭାଵଃ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜଗତି ଵସ୍ତୁନି । ତଦା ହୃଦମ୍ବରେ ଶୂନ୍ଯେ ଚିତ୍ତରକ୍ଷୋ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ମନେ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ହୃଦୟର ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ମନର ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।