ମୈତ୍ରୀ ଦଯାଥ ମୁଦିତା ଶଶାଙ୍କ ଇଵ ଦୀପ୍ତଯଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମନୋନାଶେ ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତାଃ
ମିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ ଆନନ୍ଦ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଆଲୋକ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତଙ୍କର ମନ ନାଶ ହେଲେ, ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ସବୁବେଳେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଥାଏ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମନୋନାଶେ ସତ୍ତ୍ଵନାମ୍ନି ହିମାଚଲେ । ଵସନ୍ତ ଇଵ ମଞ୍ଜର୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଗୁଣସମ୍ପଦଃ
ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତଙ୍କର ମନ ନାଶ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ବୋଲାଯାଏ, ମନର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ଫୁଲ ପରି ଗୁଣର ଧନ ଫୁଟିଉଠେ।
ଅରୂପସ୍ ତୁ ମନୋନାଶୋ ଯୋ ମଯୋକ୍ତୋ ରଘୂଦ୍ଵହ । ଵିଦେହମୁକ୍ତାଵ୍ ଏଵାସୌ ଵିଦ୍ଯତେ ନିଷ୍କଲାତ୍ମକଃ
ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଯେଉଁ ମନର ଶାନ୍ତି ଦେଖାଇଛି, ସେଠି କୌଣସି ଆକାର ନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତିରେ ଅଛି, ଏହା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତାର ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ।
ସମଗ୍ରାଗ୍ର୍ଯଗୁଣାଧାରମ୍ ଅପି ସତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରଲୀଯତେ । ଵିଦେହମୁକ୍ତୌ ଵିମଲେ ପଦେ ପରମପାଵନେ
ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ ଯାହା ଭିତି ହେଉଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଛାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ପବିତ୍ର ମୁକ୍ତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ଵିଦେହମୁକ୍ତଵିଷଯେ ତସ୍ମିନ୍ ସତ୍ତ୍ଵକ୍ଷଯାତ୍ମକେ । ଚିତ୍ତନାଶେ ଵିରୂପାଖ୍ଯେ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵିଦ୍ଯତେ
ସେଇ ଦେହ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତିର ଅଞ୍ଚଳରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତା ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ମନର ନାଶ ଯାହାକୁ ଅରୂପ ବୋଲାଯାଏ, ସେଠି କିଛି ମଧ୍ୟ ଅଛି ନାହିଁ।
ନ ଗୁଣା ନାଗୁଣାସ୍ ତତ୍ର ନ ଶ୍ରୀର୍ ନାଶ୍ରୀର୍ ନ ଲୋଲତା । ନ ଚୋଦଯୋ ନାସ୍ତମଯୋ ନ ହର୍ଷାମର୍ଷସଂଵିଦଃ
ସେଠି କୌଣସି ଗୁଣ ନାହିଁ, ଗୁଣ ନଥିବା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଶ୍ରୀ କିମ୍ବା ଅଶ୍ରୀ ନାହିଁ, ଚଞ୍ଚଳତା ନାହିଁ, ଉଦୟ କିମ୍ବା ଅସ୍ତମୟ ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ଷୁଭ୍ଧା ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ତେଜୋ ନ ତମଃ କିଞ୍ଚିନ୍ ନ ସନ୍ଧ୍ଯାଦିନରାତ୍ରଯଃ । ନ ଦିଶୋ ଦଶ ନାକାଶଂ ନାର୍ଥୋ ନାନର୍ଥରୂପତା
ସେଠାରେ କୌଣସି ଆଲୋକ ନାହିଁ, ଅନ୍ଧାର ନାହିଁ, ପ୍ରଭାତ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ଦଶ ଦିଗ ନାହିଁ, ଆକାଶ ନାହିଁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ବସ୍ତୁ ଭାବ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନ ଵାସନା ନ ରଚନା ନେହାନୀହେ ନ ରଞ୍ଜନା । ନ ସତ୍ତା ନାପି ଵାସତ୍ତା ନ ମଧ୍ଯଂ ଵାପି ତତ୍ ପଦମ୍
ସେଠାରେ କୌଣସି ସଂସ୍କାର ନାହିଁ, ତିଆରି ନାହିଁ, କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଏହା କୌଣସି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଅତମସ୍ତେଜସା ଵ୍ଯୋମ୍ନା ଵିତାରେନ୍ଦ୍ଵର୍କଵାର୍ମୁଚା । ତତ୍ ସମଂ ଶରଦଚ୍ଛେନ ଵିସନ୍ଧ୍ଯେନାରଜସ୍ତ୍ଵିଷା
ଏହା ସେଉଁଠି ପରି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ଧାର ଓ ଆଲୋକ, ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ, ପ୍ରଭାତ କିମ୍ବା ସଂଧ୍ୟା, ଧୂଳି, ରୂପ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କିଛି ନାହିଁ; ଶୁଭ୍ର ଶରତ୍ ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଯେ ହି ପାରଂ ଗତା ବୁଦ୍ଧେସ୍ ସଂସାରାଡମ୍ବରସ୍ଯ ଚ । ତେଷାଂ ତଦ୍ ଆସ୍ପଦଂ ସ୍ଫାରଂ ପଵନାନାମ୍ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ଯେମାନେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସଂସାର ର ଆଡମ୍ବରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଠା ବିଶାଳ ଆଶ୍ରୟ ହେଉଛି, ଯେପରି ହାବା ପାଇଁ ଆକାଶ।
ସଂଶାନ୍ତଦୁଃଖମ୍ ଅଜଡାତ୍ମକମ୍ ଏକସୁପ୍ତମ୍ ଆନନ୍ଦମନ୍ଥରମ୍ ଅପେତରଜସ୍ତମୋଽର୍କମ୍ । ଆକାଶକୋଶତନଵୋ ଽତନଵୋ ମହାନ୍ତସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ପଦେ ଗଲିତଚିତ୍ତଲଵା ଵସନ୍ତି
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଜଡତାରୁ ମୁକ୍ତ, ଏକ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଧୀର, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ରଜ ଓ ତମସ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ଆକାଶ ପରି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅସୀମ, ଏମିତି ମହାନ ଲୋକମାନେ ସେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମନର ଏକ ଅଣୁ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଗଳିଯାଇଛି।
ପରମାକାଶକୋଶାଦ୍ରିରୂଢଂ ଲୋକାନ୍ତରଦ୍ରୁମମ୍ । ତାରକାପୁଷ୍ପଶବଲଂ ଦେଵାସୁରଵିହଙ୍ଗମମ୍
ସେଠାରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାଶ ପର୍ବତ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକର ଗଛଗୁଡିକ ଅଛି, ତାରାମାଳିକାରେ ଶୋଭିତ, ଦେବତା ଓ ଦାନବ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାହାରେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମଞ୍ଜରିତୋପାନ୍ତନୀଲନୀରଦପଲ୍ଲଵମ୍ । ସର୍ଵର୍ତୁରମ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଗଣରମ୍ଯଂ କଚତ୍ତଟମ୍
ଏହି ପର୍ବତର ନୀଳ ମେଘର ପତ୍ର ଉପରେ ବିଜୁଳିର ଚମକ ଲାଗିଛି, ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଏହା ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦଳରେ ଏହାର କୂଳ ଶୋଭା ପାଇଛି।
ସପ୍ତାବ୍ଧିଵାପୀଵଲିତଂ ସରିଚ୍ଛତନିରନ୍ତରମ୍ । ଚତୁର୍ଦଶଵିଧାନନ୍ତଭୂତଜାତୋପଜୀଵିତମ୍
ଏହି ପର୍ବତ ସାତଟି ସାଗର-ସ୍ରୋତରେ ଘିରା, ଶତଶଃ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଚଉଦ ଧରଣର ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ଜଗତ୍କାନନମ୍ ଆକ୍ରମ୍ଯ ସ୍ଥିତାଯାଃ କୃତଜାଲକମ୍ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସଂସୃତିମୃଦ୍ଵୀକାଲତାଯା ଵିତତାକୃତେଃ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ସଂସାରର ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରି, ସଂସାରର ଲତା ଏକ ବିଶାଳ ଓ କୋମଳ ଦାଖ ଲତା ପରି ତାଙ୍କର ଜାଲ ବିଛାଇ ରହିଛି।
ଜରାମରଣପର୍ଯାଯଦୁଃଖଦୁଃଖଫଲାଵଲେଃ । ପ୍ରରୂଢମୂଲମାଲାଯା ମୋହସେକଜଲାଞ୍ଜଲେଃ
ଏହି ଲତାର ମୂଳ ମୋହର ଜଳରେ ଗଭୀର ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହାର ମାଳା ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଯନ୍ତ୍ରଣା।
କିଂ ବୀଜମ୍ ଅଥ ବୀଜସ୍ଯ ତସ୍ଯ କିଂ ବୀଜମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । ଅଥ ତସ୍ଯାପି କିଂ ବୀଜଂ ବୀଜଂ ତସ୍ଯାପି କିଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ଲତାର ବୀଜ କ’ଣ? ଏବଂ ସେହି ବୀଜର ବୀଜ କ’ଣ? ଏହାର ମଧ୍ୟ ବୀଜ କ’ଣ? ଏବଂ ତାହାର ବି ଅନ୍ୟ କ’ଣ ବୀଜ ଥାଇପାରେ?
ସର୍ଵମ୍ ଏତତ୍ ସମାସେନ ପୁନର୍ ବୋଧାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ । ସିଦ୍ଧଯେ ଜ୍ଞାନସାରସ୍ଯ ଵଦ ମେ ଵଦତାଂ ଵର
ଏହି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ, ବୁଝିବାର ଉନ୍ନତି ଓ ଜ୍ଞାନର ସାର ଲାଭ ପାଇଁ, ମୋତେ କୁହ, ହେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା।
ଅନ୍ତର୍ଲୀନଘନାରମ୍ଭଶୁଭାଶୁଭମହାଙ୍କୁରମ୍ । ସଂସୃତିଵ୍ରତତେର୍ ବୀଜଂ ଶରୀରଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ଦେହଟିକୁ ଜଣା, ଏହା ହେଉଛି ସଂସାରର ଚକ୍ରର ମୂଳ ମଣ୍ଡ, ଯାହାର ଭିତରେ ମେଘର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଦୁହିଁ ପ୍ରକାର ମହା ଅଂକୁର ଲୁଚିଥାଏ।
ଶାଖାପ୍ରତାନଗହନା ଫଲପଲ୍ଲଵଲାସିନୀ । ତେନେଯଂ ଭଵତି ସ୍ଫୀତା ଶରଦୀଵ ଵସୁନ୍ଧରା
ଏହି ଦେହଟି ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖାରେ ଘନ ହୋଇ, ଫଳ ଓ କୋମଳ ପତ୍ର ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀକୁ ଶରତ୍କାଳର ଭଳି ଉପଜାଉଥାଏ।
ଭାଵାଭାଵଦଶାକୋଶଂ ଦୁଃଖରତ୍ନସମୁଦ୍ଗକମ୍ । ବୀଜମ୍ ଅସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶାଵଶାନୁଗମ୍
ଏହି ଦେହର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିତ୍ତ, ଯାହା ଆଶାର ଆଧୀନ; ଏହା ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତିର ଅନେକ ଅବସ୍ଥାର ଗୁପ୍ତ ଦେଉଳ ଓ ଦୁଃଖର ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଚିତ୍ତାଦ୍ ଇଦମ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈସ୍ ସଚ୍ ଚାସଚ୍ ଚାଙ୍ଗଜାଲକମ୍ । ତଥା ଚୈତତ୍ ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମେଷ୍ଵ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏହି ଚିତ୍ତରୁ ଏହି ଦେହର ଅସଲି ଓ ଅସଲି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମରେ ଏହି ଦେହଟି ନିଜେ ଅନୁଭବ କରେ।
ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ ପୁରମ୍ ଏଵଂ ହି ଚେତସଃ । ସଵାତାଯନମ୍ ଆକାରଭାସୁରଂ ଜାଯତେ ଵପୁଃ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଭାବନାରୁ ଏକ ସହର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ ମଧ୍ୟ ମନରୁ, ବିଭିନ୍ନ ଜନାଲା ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆକୃତି ସହିତ, ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଆଭୋଗି ଜାଗତଂ ଦୃଶ୍ଯତାଂ ଗତମ୍ । ରୂପଂ ତଚ୍ ଚେତସସ୍ ସ୍ଫାରଂ ଘଟାଦିତ୍ଵଂ ମୃଦୋ ଯଥା
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ କିଛି ଭୋଗ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ଆକୃତି ମନର ବିସ୍ତାର ଅଟୁଟ ରୂପ, ଯେପରି ଘଡ଼ା ମାଟିରୁ ତିଆରି ହୁଏ।
ଦ୍ଵେ ବୀଜେ ଚିତ୍ତଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଵ୍ରତତିଧାରିଣଃ । ଏକଂ ପ୍ରାଣପରିସ୍ପନ୍ଦୋ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଦୃଢଭାଵନା
ମନର ଗଛର ଦୁଇଟି ବୀଜ ଅଛି, ଯାହା ତାହାର କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ଧାରଣ କରେ—ଏକଟି ହେଉଛି ପ୍ରାଣର ଚଳନ, ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଦୃଢ଼ ଭାବନା।
ଯଦା ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ପ୍ରାଣୋ ନାଡୀସଂସ୍ପର୍ଶନୋଦ୍ଯତଃ । ତଦା ସଂଵେଦନମଯଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଆଶୁ ପ୍ରଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ନାଡ଼ୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମନ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଯଦା ନ ସ୍ପନ୍ଦତେ ପ୍ରାଣସ୍ ସିରାସରଣିକୋଟରେ । ଅସଂଵିତ୍ତିଵଶାତ୍ ତେନ ଚିତ୍ତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ନ ଜାଯତେ
ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଶିରା ଓ ତାହାର ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଜ୍ଞାନ ନଥିବା କାରଣରୁ ମନ ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ।
ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦନମ୍ ଏଵେଦଂ ଚିତ୍ତଦ୍ଵାରେଣ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜଗତ୍ତାମ୍ ଆଗତଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ନୀଲତ୍ଵାଦୀଵ ଦୃଗ୍ଦୃଶା
ପ୍ରାଣର ଏହି ଚଳାଚଳଟି ମନର ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ଆକାଶରେ ନୀଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରଙ୍ଗ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣପ୍ରସ୍ପନ୍ଦନଂ ପୁଂସ୍ତା ତଚ୍ଛାନ୍ତିଶ୍ ଶାନ୍ତିର୍ ଉଚ୍ଯତେ । ପ୍ରାଣପ୍ରସ୍ପନ୍ଦନାତ୍ ସଂଵିଦ୍ ଵାତି ଵୀଟେଵ ଚୋଦିତା
ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଶାନ୍ତିକୁ ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ହେଉଥିବାବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବାତାସ ଚଳିତ ହେଉଛି।
ସଂଵିତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଦେହେଷୁ ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦପ୍ରବୋଧିତା । ଚକ୍ରାଵର୍ତୈର୍ ଅଙ୍ଗନେଷୁ ଵୀଟେଵ କରତାଡିତା
ପ୍ରାଣର ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଦେହରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ; ଯେପରି ଘର ଭିତରେ ହାତରେ ମାରିଲେ ବାତାସ ଘୂରିଘୂରି ଚାଲେ, ସେପରି ଦେହର ଅଂଗରେ ଜ୍ଞାନ ଫୁଟିଉଠେ।