ଯଥା ଵିଷାଣି ନିଘ୍ନନ୍ତି ମଦଯନ୍ତି ମଧୂନି ଚ । ଵମଯନ୍ତି ଚ ଭୁକ୍ତାନି ମଦନାନି ଫଲାନି ଚ
ଯେପରି ଵିଷ ମାନେ ମାରିଦେଇଥାଏ, ମଦ ମାନେ ମଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମଦନ ଫଳ ଖାଇଲେ ଉଲ୍ଟି ହୁଏ,
ତଥା ସ୍ଵଭାଵଵଶତୋ ଦ୍ରଵ୍ଯକାଲକ୍ରିଯାକ୍ରମାଃ । ନିଯତଂ ସାଧଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ପ୍ରଯୋଗଂ ଯୁକ୍ତିଯୋଗଜାଃ
ସେହିପରି, ଦ୍ରବ୍ୟ, ସମୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁକ୍ରମ, ଯଦି ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ତାଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଦ୍ରୁତ ଦେଇଥାଏ।
ଏତସ୍ମାତ୍ ସମତୀତସ୍ଯ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନସ୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ କର୍ତୃତା ନାପ୍ଯ୍ ଅକର୍ତୃତା
ଏହିପରି ଯେଉଁଠିକି ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ରାଘବ, ସେଠାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ବା ଅକାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ରହିନଥାଏ।
ଦ୍ରଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରକ୍ରିଯାକାଲଯୁକ୍ତଯସ୍ ସାଧୁସିଦ୍ଧିଦାଃ । ପରମାତ୍ମପଦପ୍ରାପ୍ତୌ ନୋପକୁର୍ଵନ୍ତି କାଶ୍ଚନ
ବସ୍ତୁ, ମନ୍ତ୍ର, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମୟର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତର ସାଧାରଣ ସିଦ୍ଧି ମିଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯେଚ୍ଛା ଵିଦ୍ଯତେ କାଚିତ୍ ସ ସିଦ୍ଧିଂ ସାଧଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଆତ୍ମଜ୍ଞାନସ୍ଯ ପୂର୍ଣତ୍ଵାନ୍ ନେଚ୍ଛା ସମ୍ଭଵତି କ୍ଵଚିତ୍
ଯାହାଙ୍କର କିଛି ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କିଛି ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵେଚ୍ଛାଜାଲସଂଶାନ୍ତାଵ୍ ଆତ୍ମଲାଭୋଦଯୋ ହି ଯଃ । ତଦ୍ଵିରୁଦ୍ଧା କଥଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଇଚ୍ଛା ସଞ୍ଜାଯତେ ଽନଘ
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଜାଲ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଉଦିତ ହୁଏ; ଏହା ସହିତ ବିରୋଧ ଥିବା କୌଣସି ଇଚ୍ଛା କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ, ଓ ନିର୍ମଳ?
ଯା ଯୋଦେତି ଚ ଯସ୍ଯେଚ୍ଛା ସ ତଯା ଯତତେ ତଥା । ଯଥା କାଲଂ ତଦ୍ ଆପ୍ନୋତି ଜ୍ଞୋ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞତରୋ ଽପି ଵା
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ଉପଜେ, ସେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ହେଉନ୍ କି ଅବୁଦ୍ଧି, ଶେଷରେ ଏହି ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଵୀତହଵ୍ଯେନ ଯତିତଂ ନାଜାତେଚ୍ଛେନ କିଞ୍ଚନ । ଜାତେଚ୍ଛେନାଶୁ ଯତିତଂ ପ୍ରୋତ୍ଥିତୋ ଽସୌ ଯଥାଵନେଃ
ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ପାଖରେ ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲା, ସେ କିଛି ମିଳିଲା ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା ଉପଜିଲା, ସେ ଦ୍ରୁତ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ମାନେ ମାଟିରୁ ଉଠି ଆସିଥିବା ପରି।
ଏଵଂ କାଲକ୍ରିଯାଦ୍ରଵ୍ଯକର୍ମଯୁକ୍ତିସ୍ଵଭାଵଜାଃ । ଯଥେଷ୍ଟମ୍ ଏଵ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯସ୍ ସ୍ଵାଃ କ୍ରମାର୍ଜିତାଃ
ଏଭଳି, ସମୟ, କାର୍ଯ୍ୟ, ବସ୍ତୁ, ଉପାୟ ଓ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉପଜିଥିବା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ସଫଳ ହୁଏ।
ଯାଃ ଫଲାଵଲଯୋ ଯେନ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ ସିଦ୍ଧିନାମିକାଃ । ତାସ୍ ତେନାଧିଗତା ରାମ ନିଜାତ୍ ପ୍ରଯତନଦ୍ରୁମାତ୍
ହେ ରାମ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ମିଳିଥାଏ, ସେ ସବୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାର ଗଛରୁ ଫଳ ଭଳି ମିଳେ।
ମହତାଂ ନିତ୍ଯତୃପ୍ତାନାଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ । ଈପ୍ସିତାନ୍ତଂ ପ୍ରଯାତାନାଂ ନୋପକୁର୍ଵନ୍ତି ସିଦ୍ଧଯଃ
ଯେଉଁ ମହାନ୍ମାନେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିଜର ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସିଦ୍ଧି କିଛି ଉପକାର କରେନାହିଁ।
ଅଯଂ ମେ ସଂଶଯୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ସା ତନୁଃ । କ୍ରଵ୍ଯାଦୈର୍ ନ କଥଂ ଭୁକ୍ତା କଥଂ କ୍ଲିନ୍ନା ନ ଭୂତଲେ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଅଛି — ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ଦେହ କିପରି ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ଖାଇଲେନାହିଁ, କିମ୍ବା ଭୂମିରେ ପଡି ଅପଚୟ ହେଲେନାହିଁ?
ତଦୈଵ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଽସୌ କଥଂ ଚ ନ ଗତଃ ପ୍ରଭୋ । ଵିଦେହମୁକ୍ତତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଯଥାଵଦ୍ ଇତି ମେ ଵଦ
ସେହି ସମୟରେ ବୀତହବ୍ୟ କିପରି ସତ୍ସଙ୍ଗରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ସେ କିପରି ତୁରନ୍ତ ଦେହ ଛାଡି ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ମୋତେ କହ।
ଯା ସଂଵିଦ୍ ଵଲିତା ସାଧୋ ଵାସନାମଲତନ୍ତୁନା । ସୁଖଦୁଃଖଦଶାଦାହଭାଗିନୀ ଭଵତୀହ ସା
ହେ ସାଧୁ, ଯେ ସଚେତନତା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଇଚ୍ଛାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧା, ସେଠାରେ ଏଠି ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ଜାଗ୍ରତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ନିର୍ମୁକ୍ତଵାସନା ଶୁଦ୍ଧସଂଵିନ୍ମାତ୍ରମଯୀ ତୁ ଯା । ତନୁସ୍ ତିଷ୍ଠତି ତଚ୍ଛେଦେ ଶକ୍ତା ନେହ ହି କେଚନ
ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର ରହିଲେ, ଶରୀର ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ରହେନାହିଁ।
ଶୃଣୁ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଯଯା ଯୋଗିତନୁଶ୍ ଛେଦାଦିଭିର୍ ଭ୍ରମୈଃ । ନାକ୍ରମ୍ଯତେ ମହାବାହୋ ବହୁଵର୍ଷଶତୈର୍ ଅପି
ହେ ବଳଶାଳୀ, କେଉଁ ଯୁକ୍ତିରେ ଯୋଗୀଙ୍କର ଶରୀର କଟିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ଚେତଃ ପଦାର୍ଥେ ପତତି ଯସ୍ମିନ୍ ଯସ୍ମିନ୍ ଯଦା ଯଦା । ତନ୍ମଯଂ ତଦ୍ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ତସ୍ମିଂସ୍ ତସ୍ମିଂସ୍ ତଦା ତଦା
ମନ ଯେଉଁବେଳେ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଉପରେ ପଡ଼େ, ସେଉଁ ସମୟରେ ଏବଂ ସେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ତାହିଁ ସ୍ୱରୂପ ହୋଇଯାଏ।
ତଥା ଦୃଷ୍ଟାରି ହି ମନୋ ଵିକାରମ୍ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଦୃଷ୍ଟମିତ୍ରଂ ଚ ହୃଦ୍ଯତ୍ଵଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାଭିପଦ୍ଯତେ
ଏଭଳି, ମନ ଶତ୍ରୁକୁ ଦେଖିଲେ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ବନ୍ଧୁକୁ ଦେଖିଲେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତିରେ ପ୍ରେମ ଉପଜେ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିହୀନେ ତୁ ପଥିକେ ପାଦପେ ଗିରୌ । ଭଵତ୍ଯ୍ ଅରାଗଵିଦ୍ଵେଷଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ପଥିକ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ଗଛ ତଳେ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷ ନଥାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ମୃଷ୍ଟେ ଲୌଲ୍ଯମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଦୁର୍ଭୋଜ୍ଯେ ଯାତି ନସ୍ପୃହାମ୍ । ଵୈରସ୍ଯଂ ଯାତି କଟୁନି ସ୍ଵଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଲେ ଲୋକ ତାହାକୁ ଖାଇବାକୁ ଆଗ୍ରହ କରେ, ଖରାପ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଲେ ଚାହିଁନାହାନ୍ତି, ତୀତ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଲେ ଅପସନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ଏହି ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱଭାବିକ ଭାବେ ହୁଏ।
ସମସଂଵିଦ୍ଵିଲାସାଢ୍ଯେ ଯଦ୍ ଯଦା ଯୋଗିଦେହକେ । ହିଂସ୍ରଂ ଚେତଃ ପତତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସମତାମ୍ ଏତି ତତ୍ ତଦା
ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ଦେହରେ ସମତା ଭାବ ପ୍ରବଳ, ତାଙ୍କର ମନ କେବେ କିଛି ହାନିକାରକ ଦିଗରେ ଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ତୁରନ୍ତ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ସମଂ ସଦ୍ଭାଵମୁକ୍ତତ୍ଵାଚ୍ ଛେଦାଦୌ ନ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ପାନ୍ଥୋ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ପଥି ଗ୍ରାମେ ଯଥା ଗ୍ରାମୀଣକର୍ମଣି
ସମତା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ, କାଟିବା ଓ ଏପରି କାମରେ ଲୋକ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି; ଯେପରିକି ଏକ ପଥିକ ଗ୍ରାମ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଗ୍ରାମର କାମକୁ ଅନ୍ୟେକି ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହାନ୍ତି।
ଯୋଗିଦେହସମୀପାତ୍ ତୁ ଗତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତି ହିଂସ୍ରତାମ୍ । ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଭଵତି ତତ୍ରାଶୁ ତଥାରୂପଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଯେଉଁଠିକି ୟୋଗୀଙ୍କ ଦେହ ସମୀପକୁ କିଛି ଯାଏ, ସେହିଠାରେ ଏହା କ୍ରୂର ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟେ, ସେହିଠି ଏହା ସେଇ ଆକାର ଧାରଣ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇତି ହିଂସ୍ରୈର୍ ମୃଗଵ୍ଯାଘ୍ରସିଂହକୀଟସରୀସୃପୈଃ । ନ ଚ୍ଛିନ୍ନା ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ତନୁର୍ ଭୂତଲଶାଯିନୀ
ଏଭଳି କ୍ରୂର ମୃଗ, ବାଘ, ସିଂହ, ପୋକା, ସରିସୃପ ଆଦି ଆକ୍ରମଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ଦେହ କେବେଉଁ ଭାଙ୍ଗିଯାଇନଥିଲା।
ସର୍ଵତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ସଂଵିତ୍ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟୋପଲାଦିକେ । ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯରୂପେଣ ସଂସ୍ଥିତା ବାଲମୂକଵତ୍
ଚେତନା ସବୁଠି ଅଛି—କାଠ, ମାଟି, ପାଥର ଭିତରେ ମଧ୍ୟ; ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ବସିଛି, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ କିମ୍ବା ଗୁଙ୍ଗା।
ପୋପ୍ଲୂଯମାନା ତରଲା କେଵଲଂ ପରିଦୃଶ୍ଯତେ । ତନ୍ଵୀ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେଷ୍ଵ୍ ଏଵ ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଜଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏହା କେବଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ଏଇ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ପଡ଼େ।
ତେନ ଭୂଜଲଵାଯ୍ଵଗ୍ନିସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ସମରୂପଯା । ନ ଵିକାରଂ ତନୁର୍ ନୀତା ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ପୃଥିବୀ, ପାଣି, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଏକେ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ ଥିବାରୁ, ବୀତହବ୍ୟଙ୍କର ଦେହରେ କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିନଥିଲା।
ଅନ୍ଯଚ୍ ଚ ଶୃଣୁ ହେ ରାମ ସ୍ପନ୍ଦୋ ନାଶସ୍ଯ କାରଣମ୍ । ଵିକାରସ୍ଯ ଚ ଚିତ୍ତୋତ୍ଥୋ ଵାତଜୋ ଵା ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ
ହେ ରାମ, ଆଉ ଏକଥା ଶୁଣ, ଉତ୍ସାହ ନଷ୍ଟ ହେବାର କାରଣ ହେଉଛି ତାର ଉପଚଳନ, ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମନରୁ କିମ୍ବା ବାୟୁରୁ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରାଣାନାଂ ପ୍ରାଣତା ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ତଚ୍ଛାନ୍ତୌ ତେ ଦୃଷତ୍ସମାଃ । ଯତସ୍ ସ୍ଥିତା ଧାରଣଯା ତେନାନଷ୍ଟାସ୍ଯ ସା ତନୁଃ
ଜୀବନଶକ୍ତିର ଚେତନା ଉପଚଳନରୁ ଆସେ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇଯାଏ। ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅଟୁଟ ରହିଥିବାରୁ, ତାଙ୍କର ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଉନଥିଲା।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚେତସୋ ଵାତଜୋ ଽଥ ଵା । ନ ଯସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ଦୂରସ୍ଥୌ ଵିକୃତିକ୍ଷଯୌ
ମନ କିମ୍ବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, ଭିତରେ କି ବାହାରେ, କୌଣସି ଉପଚଳନ ନଥିଲେ, ସେଠାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ନାଶ ଦୂରେଇ ରହେ।