ସର୍ଵାତ୍ମିକୈଷା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିର୍ ଯତ୍ରୋଦେତି ଯଥା ଯଥା । ତଥା ତଥାଶୁ ଭଵତି ତଦାତ୍ମୈକସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେଭଳି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଇ ଆତ୍ମାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦା ଯତ୍ର ଯଥା ବୁଦ୍ଧୋ ନିଯମସ୍ ସ ତଥା ସ୍ଥିତଃ । ଦେଶକାଲାଦିନିଯମକ୍ରମାଣାଂ ତନ୍ମଯାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁଠି, ଯେତେବେଳେ ଏବଂ ଯେପରି ମନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହିପରି ନିୟମ ଗଠିତ ହୁଏ । ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଏକତା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଏଭଳି ରହିଥାଏ ।
ତେନ ନାନାଵିଧାନ୍ଯ୍ ଏଷ ଜଗନ୍ତି ପରିଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ହୃଦି ସଂଵେଦନାକାଶେ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଵିଵାସନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ବୀତହବ୍ୟ ନିଜ ହୃଦୟର ଜ୍ଞାନର ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଭାସ ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ।
ସମ୍ଯଗ୍ବୋଧଵତାମ୍ ଏଷା ଵାସନୈଵ ନ ଵାସନା । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧା ଦଗ୍ଧସ୍ଯ କେଵ ବୀଜସ୍ଯ ବୀଜତା
ଯେଉଁମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆସକ୍ତି ଆସକ୍ତି ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ବୀଜ ଆଉ ବୀଜ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ।
କଲ୍ପମ୍ ଏକଂ ଗଣତ୍ଵଂ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଲେଶ୍ ଚକାର ହ । ସମସ୍ତଵିଦ୍ଯାନିଯତଂ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନମ୍
ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ତିନି କାଳରେ ସ୍ଥିର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଗୋଟିଏ କଳ୍ପକୁ ଗଣନୀୟ ସମୟରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ ।
ଯୋ ଯାଦୃଗ୍ଦୃଢସଂସ୍କାରସ୍ ସ ସମ୍ପଶ୍ଯତି ତାଦୃଶମ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯୈଵୈତଦ୍ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଽନୁଭୂତଵାନ୍
ଯେଉଁଠି ମନରେ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଭଳି ଭାବରେ ବୀତହବ୍ୟ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମତେର୍ ଅପି । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶସ୍ ସନ୍ତି ଵୀତହଵ୍ଯାତ୍ମନୋ ଯଥା
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜୀବନମୁକ୍ତ ମନରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଥିଲା।
ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆକାଶନିର୍ମଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାନାଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶଃ କୁତଃ
ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହିପରି ଜୀବନମୁକ୍ତ ମନେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ଏଵଂ ସଂଵିନ୍ନଭୋ ଭାତି ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯଥା ଯଥା । ତତ୍ର ତତ୍ର ତଥା ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ତଦ୍ ଵିନ୍ଦତେ ତତମ୍
ଏଭଳି ଚେତନାର ଆକାଶ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେପରି ଏହା ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଲୋକେ ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତେନାନୁଭୂତାନି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତ ଏଵ ଚ । ଜଗନ୍ତି ସର୍ଵାତ୍ମତଯା ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ସେ ବ୍ରହ୍ମରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଭାବରେ ଅନେକ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି।
ଧରାକୋଟରନିର୍ମଗ୍ନଵୀତହଵ୍ଯଚିଦାତ୍ମସୁ । ଜଗତ୍ସୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଷୁ ନୀରୂପେଷୁ ମହାତ୍ମସୁ
ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିର ଗଭୀର ଗୁହାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ପୂଜା ଓ ହବନ ଛାଡ଼ି ଅଛି, ସେଠାରେ ଅନେକ ନିରାକାର ମହାତ୍ମାମାନେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯଶ୍ ଶକ୍ରୋ ଽନଵବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସୋ ଽଦ୍ଯ ଚୀନେଷୁ ପାର୍ଥିଵଃ । କର୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ମୃଗଯାଂ କ୍ଷଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ନୀପକାନନେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚୀନ ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଅଟବୀରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଯୋ ହଂସୋ ଽନଵବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପଦ୍ମେ ପୈତାମହେ ଽଭଵତ୍ । ସ୍ଥିତସ୍ ସ ଏଷ ଦାଶେଶଃ କୈଲାସଵନକୁଞ୍ଜକେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ପୂର୍ବେ ପ୍ରାଚୀନ ପଦ୍ମରେ ହଂସ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଏହି ଦାଶେଶ୍ବର ଭାବେ କୈଳାସ ପର୍ବତର ଉଦ୍ୟାନରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯୋ ରାଜାନଵବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଭୂମୌ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରମଣ୍ଡଲେ । ସ ଏଷ ହି ସ୍ଥିତୋ ଽନ୍ଧ୍ରାଣାଂ ଗ୍ରାମେ ଵିପୁଲପାଦପଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ରାଜା ଥିଲେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବେ ଆନ୍ଧ୍ର ଗ୍ରାମରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଛନ୍ତି।
ମାନସଃ କିଲ ସର୍ଗୋ ଽସୌ ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ତତ୍ର ଯେ । ଦେହିନୋ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରଂ ତେ ଵଦେହାକାରିଣଃ କଥମ୍
ସେଠାରେ ବୀତହବ୍ୟଙ୍କର ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ମନର ଖେଳ ମାତ୍ର। ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ସେମାନେ କିପରି ସତ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି କୁହିବାକୁ ପାରିବେ?
ଯଦି ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯେକମାତ୍ରାତ୍ମ ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ତଜ୍ ଜଗତ୍ । ତଦ୍ ଇଦଂ ଭାସତେ ନାମ କିମ୍ମଯଂ ପ୍ରତିଭାସତେ
ଯଦି ବୀତହବ୍ୟଙ୍କର ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ତେବେ ଏଠାରେ ଯାହା ନାମରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଟି କ'ଣ? ଏହା କେଉଁ ଜିନିଷର ତିଆରି?
ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନ ତନ୍ ନାମ ଜଗନ୍ ନେଦଂ ଚ ନେତରତ୍ । ନ ଚାପି ନ ଜଗତ୍ସତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମେଦଂ ଭାତି କେଵଲମ୍
ସତ୍ୟରେ, 'ଏହି ଜଗତ' ବା 'ସେଇ ଜଗତ' କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହିଯିବ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅପ୍ରତିମ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ଭାଵି ଭୂତଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ ଚ ତଚ୍ ଚେଦଂ ଚ ତଥେତରତ୍ । ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରମନୋମଯମ୍
ଭବିଷ୍ୟତ, ଭୂତ, ଏହି ଓ ସେହି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ—ସବୁ କିଛି ମାତ୍ର ଚେତନା ଓ ମନର ଗଠନ।
ଏଵଂରୂପମ୍ ଇଦଂ ଯାଵନ୍ ନ ପରିଜ୍ଞାତମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । ଵଜ୍ରସାରଂ ଦୃଢଂ ତାଵଜ୍ ଜାତଂ ସତ୍ ପରମାମ୍ବରମ୍
ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଂ ମନ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ । ପ୍ରତ୍ଯୁଲ୍ଲାସଵିଲାସାତ୍ମ ଜଲମ୍ ଅମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମନ ଏଭଳି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଏହାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଖେଳ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ।
ଯଥାସ୍ଥିତେନୈଵ ଚିଦମ୍ବରେଣ ସ୍ଵଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏଵେତି ମନୋଽଭିଧାନମ୍ । ସ୍ଫାରୀକୃତଂ ତେନ ଜଗଚ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଏଵଂ ତତଂ ନୈଵ ତତଂ ଚ କିଞ୍ଚିତ୍
ଯେପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଚେତନା ଆକାଶ ଅଛି, ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଜାଗୃତି ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ—ଏହିପରି ଏହା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଛି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କିଛି ବ୍ୟାପିନାହିଁ।
ଅଥ କିଂ ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଥିତଂ ତସ୍ମିନ୍ ଵନୋଦରେ । କଥମ୍ ଉଦ୍ଧୃତଵାନ୍ ଦେହଂ ସ ସମ୍ପନ୍ନଶ୍ ଚ କିଂ କଥମ୍
ଏହିବେଳେ, ଭିତହବ୍ୟ ଜଣେ ସେଇ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିବାବେଳେ କ'ଣ ଘଟିଲା? ସେ କିପରି ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ, ଏବଂ କେମିତି କ'ଣ ଲାଭ କଲେ?
ଅନନ୍ତରମ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମ ଵୀତହଵ୍ଯାଭିଧଂ ମନଃ । ସ୍ଵମ୍ ଏଵାତ୍ମଚମତ୍କାରମ୍ ଇତ୍ଥଂ ତମ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧଵାନ୍
ତା'ପରେ, ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, 'ଭିତହବ୍ୟ' ନାମକ ମନ ନିଜ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଏଭଳି ଅନୁଭବ କଲା।
ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ଗଣସ୍ଯାଭୂତ୍ ପ୍ରାଗ୍ଜାତିସ୍ମରଣେ ସ୍ଵଯମ୍ । ଇଚ୍ଛା କଦାଚିତ୍ ସକଲପ୍ରାଗ୍ଜନ୍ମାଲୋକନଂ ପ୍ରତି
ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ କେତେବେଳେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ମନେପକାଇବା ଓ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜନ୍ମକୁ ଦେଖିବା ପ୍ରତି ଇଚ୍ଛା ଉପଜିଲା।
ଅଶେଷାନ୍ ସ ଦଦର୍ଶାଥ ନଷ୍ଟାନ୍ ନଷ୍ଟାନ୍ ସ୍ଵଦେହକାନ୍ । ଅନଷ୍ଟାନାଂ ତତୋ ମଧ୍ଯାତ୍ ତଂ ଧରାକୋଟରସ୍ଥିତମ୍
ତା'ପରେ ସେ ସମସ୍ତ ହାରାଇଯାଇଥିବା ଦେହମାନେକୁ ଦେଖିଲେ; ଯେଉଁମାନେ ହାରାଇନଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ଭୂମିର ଗଭୀର ଗହ୍ବରରେ ଥିବା ଦେହକୁ ଦେଖିଲେ।
ଯଦୃଚ୍ଛଯୈଵ ପ୍ରୋଦ୍ଧର୍ତୁଂ ଦେହଂ ତସ୍ଯାଭଵନ୍ ମତିଃ । ଶରୀରଂ ଵୀତହଵ୍ଯାଖ୍ଯଂ ଧରାକୋଟରପୀଡିତମ୍
ଏହି ଭଳି ଏକ ଅପେକ୍ଷା ଅଚାନକ ଭାବେ, ସେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ । ଏହି ଦେହକୁ 'ବୀତହବ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିଲା, ଯାହା ମାଟିର ଗହ୍ବରରେ ଚାପି ହୋଇଥିଲା ।
ପ୍ରାଵୃଡୋଘୋପନୀତଂ ସ୍ଵପୃଷ୍ଠସ୍ଥଂ ପଙ୍କମଣ୍ଡଲମ୍ । ତୃଣଜାଲାଵକୀର୍ଣତ୍ଵଂ ଦେହପୃଷ୍ଠମୃଦସ୍ ତଥା
ବର୍ଷା ଋତୁରେ ଆସିଥିବା ପାଣି ନିଏଇ ତାଙ୍କର ପିଠି ଉପରେ କାଦ ଚିପି ଥିଲା, ଏବଂ ତାହା ଉପରେ ଘାସର ଜାଳି ଛିଟାଇ ଥିଲା, ଯେପରିକି ତାଙ୍କ ପଛରେ ଥିବା ମାଟି ଉପରେ ଥିଲା ।
ଏତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାତେଜା ଧରାଵିଵରଯନ୍ତ୍ରିତଃ । ଭୂଯୋ ଽପି ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଧିଯା ପରମବୋଧଯା
ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ, ମାଟିର ଗହ୍ବରରେ ଅଟକି ରହି, ପୁଣିଥରେ ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ।
ସର୍ଵସମ୍ପିଣ୍ଡିତାଙ୍ଗତ୍ଵାତ୍ କାଯୋ ମେ ପ୍ରାଣଵାଯୁଭିଃ । ମୂକଶ୍ ଚଲିତୁମ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତଶ୍ ଶକ୍ନୋତି ନ ମନାଗ୍ ଅପି
ମୋ ସମସ୍ତ ଅଂଗ ଜୀବନବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହି ଦେହ ଜୀବନଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ତିନି ଚଳିବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ ।
ତଦ୍ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦେହମ୍ ଏତଂ ଵିଵସ୍ଵତଃ । ତଦୀଯଃ ପିଙ୍ଗଲୋ ଦେହମ୍ ଉଦ୍ଧରିଷ୍ଯତି ମେ ତତଃ
ମୁଁ ଏବେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି; ତାଙ୍କର ସେଇ ପିଙ୍ଗଳ ଦେହ ମୋତେ ସେଠାରୁ ଉଠାଇ ନେବ।