ମହୋପଲତଲାଘାତୈର୍ ଧରଣୀତଲମଜ୍ଜନୈଃ । ଜଲୌଘାନ୍ଦୋଲନାପାତୈସ୍ ତାପୈର୍ ଅନଲକର୍କଶୈଃ
ବଡ଼ ବଡ଼ ପଥର ପଡ଼ିବାର ଆଘାତ, ଭୂମି ତଳେ ଡୁବିଯିବା, ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଚଢ଼ି ଆଘାତ ଦେବା, ଓ ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ର ତାପ — ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଦୁଃଖ ଆସୁଛି।
କେଵଲଂ ଵହତି ସ୍ଵୈରଂ କାଲେ କଲିତକାରଣେ । ପରିଯାନ୍ତୀଷୁ ଵର୍ଷାସୁ ଲହରୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵାରିଣି
ସମୟ ନିଜ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିଜେ ଚାଲିଯାଏ; ବର୍ଷା ଋତୁର ଚକ୍ରରେ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଖେଳେ, ସେହିପରି ସମୟ ଚଳିଥାଏ।
ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ସ କାଲେନ ତସ୍ମିନ୍ ପର୍ଵତକନ୍ଦରେ । ପ୍ରାଵୃଡୋଘଵିନୁନ୍ନେନ ପଙ୍କେନୋର୍ଵୀତଲେ କୃତଃ
ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ, ବର୍ଷାର ପାଣିରେ ଆସିଥିବା କାଦଳି ଭୂମି ଉପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲା।
ତତ୍ରାସାଵ୍ ଅଵସଦ୍ ଭୂମେଃ କୋଟରେ ସଙ୍କଟୋଦରେ । ପଙ୍କସମ୍ପିଣ୍ଡିତସ୍କନ୍ଦଃ ପର୍ଵତେ ଽନ୍ତଶ୍ ଶିଲା ଯଥା
ସେଠାରେ ସେ ଭୂମିର ଗହ୍ବର ଭିତରେ, ଏକ ସଂକୁଚିତ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର କାନ୍ଧ କାଦିରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା, ଯେମିତି ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ପଥର ଅଟକିଥାଏ।
ଶତତ୍ରଯେ ତୁ ଵର୍ଷାଣାମ୍ ଅଥ ଯାତେ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ପ୍ରାବୁଧ୍ଯତାତ୍ମରୂପାତ୍ମା ଧରାକୋଟରପୀଡିତଃ
ତିନି ଶତ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଜାଗିଲେ, ଭୂମିର ଗହ୍ବର ଭିତରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଅଟକିଥିଲା।
ସଂଵିଦ୍ ଏଵାସ୍ଯ ତଂ ଦେହଂ ଜଗ୍ରାହୋର୍ଵୀନିପୀଡିତମ୍ । ନ ତୁ ପ୍ରାଣମଯସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରାଣସଂସରଣଂ ଵିନା
ମାତ୍ର ଚେତନା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଧରିଥିଲା, ଯାହା ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ଚାପିଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣର ଚଳନ ନଥିଲା, ପ୍ରାଣର ଗତି ନଥିଲା।
ଉତ୍ପତ୍ଯ ପ୍ରୌଢିମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କଲନା ହୃଦଯାମ୍ବରେ । ସ୍ଵମନୋରୂପିଣୀ ତସ୍ଯ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵାନୁବଭୂଵ ସା
ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଉଠି ଏବଂ ପ୍ରବଳ ହୋଇ, ନିଜ ମନର ଆକୃତି ନେଇ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭିତରେ ଅନୁଭବ ହେଲା।
କୈଲାସକାନନେ କାନ୍ତେ କଦମ୍ବସ୍ଯ ତରୋସ୍ ତଲେ । ମୁନିତ୍ଵଂ ଶତମ୍ ଅବ୍ଦାନାଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାତ୍ମ ନିର୍ମଲମ୍
କୈଳାସ ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲରେ, କଦମ୍ବ ଗଛ ତଳେ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ମୁନି ହୋଇ ରହିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧରତ୍ଵଂ ଵର୍ଷାଣାଂ ଶତମ୍ ଆଧିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଯୁଗପଞ୍ଚକମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରଣତଂ ସୁରଚାରଣୈଃ
ସେ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ କଷ୍ଟ ଛାଡ଼ି ଏକ ଭିଦ୍ୟାଧର ଭାବେ ଅନୁଭବ କଲେ; ପାଞ୍ଚ ଯୁଗ ଯାଏଁ ଦେବତା ଓ ଚାରଣମାନେ ଶିର ନମାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀ ଧାରଣ କଲେ।
ମୁନିତ୍ଵାଦିଷୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାସେଷୁ ଭୋ ମୁନେ । ନିଯମୋ ଽନିଯମଶ୍ ଚୈଵ ଦିକ୍କାଲନିଯତେଃ କଥମ୍
ହେ ମୁନି, ଏହିପରି ମୁନିତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦିଗ ଓ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ କେମିତି ନିୟମ କିମ୍ବା ଅନିୟମ ଥାଇପାରିବ?
ସର୍ଵାତ୍ମିକୈଷା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିର୍ ଯତ୍ରୋଦେତି ଯଥା ଯଥା । ତଥା ତଥାଶୁ ଭଵତି ତଦାତ୍ମୈକସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେଭଳି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଇ ଆତ୍ମାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦା ଯତ୍ର ଯଥା ବୁଦ୍ଧୋ ନିଯମସ୍ ସ ତଥା ସ୍ଥିତଃ । ଦେଶକାଲାଦିନିଯମକ୍ରମାଣାଂ ତନ୍ମଯାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁଠି, ଯେତେବେଳେ ଏବଂ ଯେପରି ମନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହିପରି ନିୟମ ଗଠିତ ହୁଏ । ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଏକତା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଏଭଳି ରହିଥାଏ ।
ତେନ ନାନାଵିଧାନ୍ଯ୍ ଏଷ ଜଗନ୍ତି ପରିଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ହୃଦି ସଂଵେଦନାକାଶେ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଵିଵାସନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ବୀତହବ୍ୟ ନିଜ ହୃଦୟର ଜ୍ଞାନର ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଭାସ ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ।
ସମ୍ଯଗ୍ବୋଧଵତାମ୍ ଏଷା ଵାସନୈଵ ନ ଵାସନା । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧା ଦଗ୍ଧସ୍ଯ କେଵ ବୀଜସ୍ଯ ବୀଜତା
ଯେଉଁମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆସକ୍ତି ଆସକ୍ତି ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ବୀଜ ଆଉ ବୀଜ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ।
କଲ୍ପମ୍ ଏକଂ ଗଣତ୍ଵଂ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଲେଶ୍ ଚକାର ହ । ସମସ୍ତଵିଦ୍ଯାନିଯତଂ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନମ୍
ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ତିନି କାଳରେ ସ୍ଥିର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଗୋଟିଏ କଳ୍ପକୁ ଗଣନୀୟ ସମୟରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ ।
ଯୋ ଯାଦୃଗ୍ଦୃଢସଂସ୍କାରସ୍ ସ ସମ୍ପଶ୍ଯତି ତାଦୃଶମ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯୈଵୈତଦ୍ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଽନୁଭୂତଵାନ୍
ଯେଉଁଠି ମନରେ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଭଳି ଭାବରେ ବୀତହବ୍ୟ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମତେର୍ ଅପି । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶସ୍ ସନ୍ତି ଵୀତହଵ୍ଯାତ୍ମନୋ ଯଥା
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜୀବନମୁକ୍ତ ମନରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଥିଲା।
ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆକାଶନିର୍ମଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାନାଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶଃ କୁତଃ
ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହିପରି ଜୀବନମୁକ୍ତ ମନେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ଏଵଂ ସଂଵିନ୍ନଭୋ ଭାତି ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯଥା ଯଥା । ତତ୍ର ତତ୍ର ତଥା ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ତଦ୍ ଵିନ୍ଦତେ ତତମ୍
ଏଭଳି ଚେତନାର ଆକାଶ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେପରି ଏହା ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଲୋକେ ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତେନାନୁଭୂତାନି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତ ଏଵ ଚ । ଜଗନ୍ତି ସର୍ଵାତ୍ମତଯା ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ସେ ବ୍ରହ୍ମରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଭାବରେ ଅନେକ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି।
ଧରାକୋଟରନିର୍ମଗ୍ନଵୀତହଵ୍ଯଚିଦାତ୍ମସୁ । ଜଗତ୍ସୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଷୁ ନୀରୂପେଷୁ ମହାତ୍ମସୁ
ଏହି ଅସଂଖ୍ୟ ଜଗତମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭୂମିର ଗଭୀର ଗୁହାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମା ପୂଜା ଓ ହବନ ଛାଡ଼ି ଅଛି, ସେଠାରେ ଅନେକ ନିରାକାର ମହାତ୍ମାମାନେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯଶ୍ ଶକ୍ରୋ ଽନଵବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ସୋ ଽଦ୍ଯ ଚୀନେଷୁ ପାର୍ଥିଵଃ । କର୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ମୃଗଯାଂ କ୍ଷଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ନୀପକାନନେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ପୂର୍ବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚୀନ ଦେଶରେ ଏକ ରାଜା ଭାବେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଅଟବୀରେ ଶିକାର କରିବାକୁ ଚାଲିଛନ୍ତି।
ଯୋ ହଂସୋ ଽନଵବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପଦ୍ମେ ପୈତାମହେ ଽଭଵତ୍ । ସ୍ଥିତସ୍ ସ ଏଷ ଦାଶେଶଃ କୈଲାସଵନକୁଞ୍ଜକେ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ପୂର୍ବେ ପ୍ରାଚୀନ ପଦ୍ମରେ ହଂସ ଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଏହି ଦାଶେଶ୍ବର ଭାବେ କୈଳାସ ପର୍ବତର ଉଦ୍ୟାନରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଯୋ ରାଜାନଵବୁଦ୍ଧାତ୍ମା ଭୂମୌ ସୌରାଷ୍ଟ୍ରମଣ୍ଡଲେ । ସ ଏଷ ହି ସ୍ଥିତୋ ଽନ୍ଧ୍ରାଣାଂ ଗ୍ରାମେ ଵିପୁଲପାଦପଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣି, ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ଦେଶରେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ରାଜା ଥିଲେ, ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବେ ଆନ୍ଧ୍ର ଗ୍ରାମରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ହୋଇ ଦଢ଼ି ରହିଛନ୍ତି।
ମାନସଃ କିଲ ସର୍ଗୋ ଽସୌ ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ତତ୍ର ଯେ । ଦେହିନୋ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରଂ ତେ ଵଦେହାକାରିଣଃ କଥମ୍
ସେଠାରେ ବୀତହବ୍ୟଙ୍କର ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ମନର ଖେଳ ମାତ୍ର। ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି—ସେମାନେ କିପରି ସତ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି କୁହିବାକୁ ପାରିବେ?
ଯଦି ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯେକମାତ୍ରାତ୍ମ ଵୀତହଵ୍ଯସ୍ଯ ତଜ୍ ଜଗତ୍ । ତଦ୍ ଇଦଂ ଭାସତେ ନାମ କିମ୍ମଯଂ ପ୍ରତିଭାସତେ
ଯଦି ବୀତହବ୍ୟଙ୍କର ସେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର, ତେବେ ଏଠାରେ ଯାହା ନାମରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଟି କ'ଣ? ଏହା କେଉଁ ଜିନିଷର ତିଆରି?
ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନ ତନ୍ ନାମ ଜଗନ୍ ନେଦଂ ଚ ନେତରତ୍ । ନ ଚାପି ନ ଜଗତ୍ସତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମେଦଂ ଭାତି କେଵଲମ୍
ସତ୍ୟରେ, 'ଏହି ଜଗତ' ବା 'ସେଇ ଜଗତ' କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହିଯିବ ନାହିଁ। ଏଠାରେ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅପ୍ରତିମ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ଭାଵି ଭୂତଂ ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ ଚ ତଚ୍ ଚେଦଂ ଚ ତଥେତରତ୍ । ଜଗତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଇଦଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରମନୋମଯମ୍
ଭବିଷ୍ୟତ, ଭୂତ, ଏହି ଓ ସେହି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବିଶ୍ୱ—ସବୁ କିଛି ମାତ୍ର ଚେତନା ଓ ମନର ଗଠନ।
ଏଵଂରୂପମ୍ ଇଦଂ ଯାଵନ୍ ନ ପରିଜ୍ଞାତମ୍ ଈଦୃଶମ୍ । ଵଜ୍ରସାରଂ ଦୃଢଂ ତାଵଜ୍ ଜାତଂ ସତ୍ ପରମାମ୍ବରମ୍
ଏହାର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରାଯାଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନାଂ ମନ ଏଵେଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସମ୍ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ । ପ୍ରତ୍ଯୁଲ୍ଲାସଵିଲାସାତ୍ମ ଜଲମ୍ ଅମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ
ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମନ ଏଭଳି ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଏହାର ଉତ୍ସାହ ଓ ଖେଳ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ଏକ ସମୁଦ୍ରରେ ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ।