ଅନ୍ତର୍ ଏଵ ଶଶାମାସ୍ଯ କ୍ରମେଣ ପ୍ରାଣସନ୍ତତିଃ । ଜ୍ଵାଲାଜାଲପରିସ୍ପନ୍ଦୋ ଦଗ୍ଧେନ୍ଧନ ଇଵାନଲେ
ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଶ୍ୱାସର ପ୍ରବାହ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିବା ଜଳା ଶେଷ ହେଲେ ତାହାର ଆଲୋକ ମନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।
ଅନନ୍ତର୍ନିଷ୍ଠତାଂ ଯାତେ ବାହ୍ଯାର୍ଥେ ଚାପ୍ଯ୍ ଅସଂସ୍ଥିତେ । ଶେଷେ ତୁ ଲବ୍ଧସଂସ୍ଥାନେ ତସ୍ଯ ସ୍ଫୁରିତପକ୍ଷ୍ମଣୀ
ସେ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ଚେତନାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲେ ଓ ବାହାର ଜଗତରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ; ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନର ଚିହ୍ନ ଭାବେ କେବଳ ପାଉଁପାଉଁ ଚକୁପଟିର ହଲଚଲ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଗଲା।
ଘ୍ରାଣପ୍ରାନ୍ତଗତାଲ୍ପାଲ୍ପସମାଲୋକ ଇଵେକ୍ଷଣେ । ଅର୍ଧକୁଟ୍ମଲିତୈଃ ପଦ୍ମୈଶ୍ ଶ୍ରିଯମ୍ ଆଯଯତୁସ୍ ସମାମ୍
ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଜଳାଶୟ କୂଳରେ ଅଧଖୋଲା ପଦ୍ମକୁଡ଼ି ଭଳି ମାତ୍ର ଅଳ୍ପ ଖୋଲା ଥିଲା, ଯାହା ଶାନ୍ତ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଚମକୁଥିଲା।
ସମକାଯଶିରୋଗ୍ରୀଵସ୍ଥାନକସ୍ ସ ମହାମତିଃ । ଆସୀଚ୍ ଛୈଲାଦ୍ ଇଵୋତ୍କୀର୍ଣଶ୍ ଚିତ୍ରାର୍ପିତ ଇଵାଥ ଵା
ସେ ମହାମନୀଷୀ ତାଙ୍କର ଶରୀର, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳାକୁ ସମତଳ ରଖି ବସିଥିଲେ; ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେଉଁଠି ଶିଳାରୁ ଖୋଦାଯାଇଛି କିମ୍ବା ଏକ ଚିତ୍ର ଶିଳା ଉପରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇଛି।
ତଥା ପ୍ରତିଷ୍ଠତସ୍ ତସ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରଶତତ୍ରଯମ୍ । କୋଟରେ ଵିନ୍ଧ୍ଯକଚ୍ଛସ୍ଯ ଯଯାଵ୍ ଅର୍ଧମୁହୂର୍ତଵତ୍
ଏଭଳି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ତିନିଶ ଶତ ବର୍ଷ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମାନେ ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରି ଅତିତ ହୋଇଗଲା।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅସୌ କାଲଂ ନାବୁଧ୍ଯତ କିଲାତ୍ମଵାନ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯା ଧ୍ଯାନୀ ନ ଚ ତତ୍ଯାଜ ତାଂ ତନୁମ୍
ସେ ଏତେ ଦିନ ଧରି ଆତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଅବସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିନଥିଲେ ଓ ସଚେତନ ହେବାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଗିଲେନି।
ତାଵତ୍କାଲଂ ସ ସୁଭଗୋ ନ ପ୍ରାବୁଧ୍ଯତ ଯୋଗଵିତ୍ । ଉଦ୍ଦାମୈର୍ ଅମ୍ବୁଦାରାଵୈର୍ ଆସାରଭରଘର୍ଘରୈଃ
ଏତେ ଦିନ ଧରି, ସେ ସୌଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଯୋଗବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ଘନ ମେଘର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଓ ଭାରି ବର୍ଷାର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଗିଲେନି।
ପର୍ଯନ୍ତମଣ୍ଡଲାଧୀଶମୃଗଯାରଵବୃଂହିତୈଃ । ଋକ୍ଷଵାନରନିର୍ହ୍ରାଦୈର୍ ମାତଙ୍ଗାସ୍ଫୋଟନିସ୍ସ୍ଵନୈଃ
ପାହାଡ଼ ମାଳାର ରାଜାଙ୍କୁ ଶିକାର କରୁଥିବା ଶିକାରୀମାନେ, ଭାଲୁ ଓ ବାନରଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ହାତୀଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଗୁଞ୍ଜନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଭାରି ଆଘାତର ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ।
ସିଂହସଂରମ୍ଭରଟିତୈର୍ ନିର୍ଝରାରାଵଝାଙ୍କୃତୈଃ । ଵିଷମାଶନିସମ୍ପାତୈର୍ ଗଜକୋଲାହଲୈର୍ ଘନୈଃ
ସିଂହର କ୍ରୋଧିତ ଡାକ, ଝରଣାର ଗୁଞ୍ଜନ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ତୀବ୍ର ପ୍ରହାର ଏବଂ ହାତୀମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର କୋଳାହଳ ମଧ୍ୟରେ।
ପ୍ରମତ୍ତଶରଭାସ୍ଫୋଟୈର୍ ଭୂକମ୍ପତଟଘଟ୍ଟନୈଃ । ଵନଦାହଧମଦ୍ଧ୍ଵାନୈର୍ ଜଲୌଘାହତଵେଲ୍ଲନୈଃ
ଉନ୍ମାଦିତ ସରଭଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଭୂମିକମ୍ପରେ ଭୂମି ଗଡ଼ିବା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଗ୍ନିର ଗର୍ଜନ ଓ ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଚଢ଼ିଆସିବା — ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଅତି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
ମହୋପଲତଲାଘାତୈର୍ ଧରଣୀତଲମଜ୍ଜନୈଃ । ଜଲୌଘାନ୍ଦୋଲନାପାତୈସ୍ ତାପୈର୍ ଅନଲକର୍କଶୈଃ
ବଡ଼ ବଡ଼ ପଥର ପଡ଼ିବାର ଆଘାତ, ଭୂମି ତଳେ ଡୁବିଯିବା, ପାଣିର ତରଙ୍ଗ ଚଢ଼ି ଆଘାତ ଦେବା, ଓ ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ର ତାପ — ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଦୁଃଖ ଆସୁଛି।
କେଵଲଂ ଵହତି ସ୍ଵୈରଂ କାଲେ କଲିତକାରଣେ । ପରିଯାନ୍ତୀଷୁ ଵର୍ଷାସୁ ଲହରୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵାରିଣି
ସମୟ ନିଜ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିଜେ ଚାଲିଯାଏ; ବର୍ଷା ଋତୁର ଚକ୍ରରେ, ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଖେଳେ, ସେହିପରି ସମୟ ଚଳିଥାଏ।
ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ସ କାଲେନ ତସ୍ମିନ୍ ପର୍ଵତକନ୍ଦରେ । ପ୍ରାଵୃଡୋଘଵିନୁନ୍ନେନ ପଙ୍କେନୋର୍ଵୀତଲେ କୃତଃ
ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟରେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ, ବର୍ଷାର ପାଣିରେ ଆସିଥିବା କାଦଳି ଭୂମି ଉପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିଲା।
ତତ୍ରାସାଵ୍ ଅଵସଦ୍ ଭୂମେଃ କୋଟରେ ସଙ୍କଟୋଦରେ । ପଙ୍କସମ୍ପିଣ୍ଡିତସ୍କନ୍ଦଃ ପର୍ଵତେ ଽନ୍ତଶ୍ ଶିଲା ଯଥା
ସେଠାରେ ସେ ଭୂମିର ଗହ୍ବର ଭିତରେ, ଏକ ସଂକୁଚିତ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର କାନ୍ଧ କାଦିରେ ଲପେଟାଯାଇଥିଲା, ଯେମିତି ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ପଥର ଅଟକିଥାଏ।
ଶତତ୍ରଯେ ତୁ ଵର୍ଷାଣାମ୍ ଅଥ ଯାତେ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ପ୍ରାବୁଧ୍ଯତାତ୍ମରୂପାତ୍ମା ଧରାକୋଟରପୀଡିତଃ
ତିନି ଶତ ବର୍ଷ କଟିଯିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଜାଗିଲେ, ଭୂମିର ଗହ୍ବର ଭିତରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଅଟକିଥିଲା।
ସଂଵିଦ୍ ଏଵାସ୍ଯ ତଂ ଦେହଂ ଜଗ୍ରାହୋର୍ଵୀନିପୀଡିତମ୍ । ନ ତୁ ପ୍ରାଣମଯସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରାଣସଂସରଣଂ ଵିନା
ମାତ୍ର ଚେତନା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଧରିଥିଲା, ଯାହା ଭୂମି ଦ୍ୱାରା ଚାପିଯାଇଥିଲା; କିନ୍ତୁ କୌଣସି ପ୍ରାଣର ଚଳନ ନଥିଲା, ପ୍ରାଣର ଗତି ନଥିଲା।
ଉତ୍ପତ୍ଯ ପ୍ରୌଢିମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କଲନା ହୃଦଯାମ୍ବରେ । ସ୍ଵମନୋରୂପିଣୀ ତସ୍ଯ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵାନୁବଭୂଵ ସା
ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଉଠି ଏବଂ ପ୍ରବଳ ହୋଇ, ନିଜ ମନର ଆକୃତି ନେଇ, ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭିତରେ ଅନୁଭବ ହେଲା।
କୈଲାସକାନନେ କାନ୍ତେ କଦମ୍ବସ୍ଯ ତରୋସ୍ ତଲେ । ମୁନିତ୍ଵଂ ଶତମ୍ ଅବ୍ଦାନାଂ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାତ୍ମ ନିର୍ମଲମ୍
କୈଳାସ ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲରେ, କଦମ୍ବ ଗଛ ତଳେ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ ମୁନି ହୋଇ ରହିଲେ।
ଵିଦ୍ଯାଧରତ୍ଵଂ ଵର୍ଷାଣାଂ ଶତମ୍ ଆଧିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଯୁଗପଞ୍ଚକମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରଣତଂ ସୁରଚାରଣୈଃ
ସେ ଶତବର୍ଷ ଯାଏଁ କଷ୍ଟ ଛାଡ଼ି ଏକ ଭିଦ୍ୟାଧର ଭାବେ ଅନୁଭବ କଲେ; ପାଞ୍ଚ ଯୁଗ ଯାଏଁ ଦେବତା ଓ ଚାରଣମାନେ ଶିର ନମାଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀ ଧାରଣ କଲେ।
ମୁନିତ୍ଵାଦିଷୁ ତେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ଯ ପ୍ରତିଭାସେଷୁ ଭୋ ମୁନେ । ନିଯମୋ ଽନିଯମଶ୍ ଚୈଵ ଦିକ୍କାଲନିଯତେଃ କଥମ୍
ହେ ମୁନି, ଏହିପରି ମୁନିତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦିଗ ଓ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିବାବେଳେ କେମିତି ନିୟମ କିମ୍ବା ଅନିୟମ ଥାଇପାରିବ?
ସର୍ଵାତ୍ମିକୈଷା ଚିଚ୍ଛକ୍ତିର୍ ଯତ୍ରୋଦେତି ଯଥା ଯଥା । ତଥା ତଥାଶୁ ଭଵତି ତଦାତ୍ମୈକସ୍ଵଭାଵତଃ
ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେଭଳି ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଠି ସେ ତୁରନ୍ତ ସେଇ ଆତ୍ମାର ଏକମାତ୍ର ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦା ଯତ୍ର ଯଥା ବୁଦ୍ଧୋ ନିଯମସ୍ ସ ତଥା ସ୍ଥିତଃ । ଦେଶକାଲାଦିନିଯମକ୍ରମାଣାଂ ତନ୍ମଯାତ୍ମନାମ୍
ଯେଉଁଠି, ଯେତେବେଳେ ଏବଂ ଯେପରି ମନ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହିପରି ନିୟମ ଗଠିତ ହୁଏ । ଦେଶ, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପରିସ୍ଥିତିର ଅନୁସାରେ ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଅନୁକ୍ରମରେ ଏକତା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ ଏଭଳି ରହିଥାଏ ।
ତେନ ନାନାଵିଧାନ୍ଯ୍ ଏଷ ଜଗନ୍ତି ପରିଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ । ହୃଦି ସଂଵେଦନାକାଶେ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଵିଵାସନଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ବୀତହବ୍ୟ ନିଜ ହୃଦୟର ଜ୍ଞାନର ଆକାଶରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରତିଭାସ ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ।
ସମ୍ଯଗ୍ବୋଧଵତାମ୍ ଏଷା ଵାସନୈଵ ନ ଵାସନା । ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିଦଗ୍ଧା ଦଗ୍ଧସ୍ଯ କେଵ ବୀଜସ୍ଯ ବୀଜତା
ଯେଉଁମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଆସକ୍ତି ଆସକ୍ତି ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଥିବା ବୀଜ ଆଉ ବୀଜ ରହିନଥାଏ, ସେପରି ।
କଲ୍ପମ୍ ଏକଂ ଗଣତ୍ଵଂ ସ ଚନ୍ଦ୍ରମୌଲେଶ୍ ଚକାର ହ । ସମସ୍ତଵିଦ୍ଯାନିଯତଂ ତ୍ରିକାଲାମଲଦର୍ଶନମ୍
ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ, ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ତିନି କାଳରେ ସ୍ଥିର ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଗୋଟିଏ କଳ୍ପକୁ ଗଣନୀୟ ସମୟରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ ।
ଯୋ ଯାଦୃଗ୍ଦୃଢସଂସ୍କାରସ୍ ସ ସମ୍ପଶ୍ଯତି ତାଦୃଶମ୍ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯୈଵୈତଦ୍ ଵୀତହଵ୍ଯୋ ଽନୁଭୂତଵାନ୍
ଯେଉଁଠି ମନରେ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଧାରଣା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ପ୍ରକାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଭଳି ଭାବରେ ବୀତହବ୍ୟ ଜୀବନମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମତେର୍ ଅପି । ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶସ୍ ସନ୍ତି ଵୀତହଵ୍ଯାତ୍ମନୋ ଯଥା
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଜୀବନମୁକ୍ତ ମନରେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନେଇ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଥାଏ, ବୀତହବ୍ୟଙ୍କ ମନରେ ଯେପରି ଥିଲା।
ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆକାଶନିର୍ମଲମ୍ । ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାନାଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଦୃଶଃ କୁତଃ
ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହିପରି ଜୀବନମୁକ୍ତ ମନେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଭାବନା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ଏଵଂ ସଂଵିନ୍ନଭୋ ଭାତି ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଯଥା ଯଥା । ତତ୍ର ତତ୍ର ତଥା ତାଵତ୍ ତାଵତ୍ ତଦ୍ ଵିନ୍ଦତେ ତତମ୍
ଏଭଳି ଚେତନାର ଆକାଶ ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସେପରି ଏହା ବ୍ୟାପି ରହିଥାଏ ଏବଂ ଲୋକେ ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତେନାନୁଭୂତାନି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯନ୍ତ ଏଵ ଚ । ଜଗନ୍ତି ସର୍ଵାତ୍ମତଯା ବ୍ରହ୍ମରୂପେଣ ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ସେ ବ୍ରହ୍ମରୂପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଭାବରେ ଅନେକ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି ଏବଂ ସବୁବେଳେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଛି।