ହରଣାଦାନସଂରମ୍ଭଵିଭ୍ରମଭ୍ରମଭୂମିଷୁ । ଶକ୍ତତା ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ ନ ଦୈଵସ୍ଯୌଷଧେର୍ ଇଵ
ନେବା, ଦେବା, ଚେଷ୍ଟା, ଭ୍ରମ ଓ ଭ୍ରମଣରେ, ରାମ, କ୍ଷମତା ଦେଖାଯାଏ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଔଷଧରେ ଭିତରେ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସକଲକାରଣକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଂ ନିଜଵିକଲ୍ପଵଶାଦ୍ ଉପକଲ୍ପିତମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଅନଵେକ୍ଷ୍ଯ ହି ଦୈଵମ୍ ଅସନ୍ମଯଂ ଶ୍ରଯ ଶୁଭାଶଯ ପୌରୁଷମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳ ନଥିବା, ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଉପଜିଥିବା ଭାବକୁ ଛାଡ଼; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଶୁଭ ମନସ୍କ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଭରସା କର।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତମ୍ । ଯଲ୍ ଲୋକେ ତଦ୍ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୈଵମ୍ ଏଵଂ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆଧାରଟି ଭଲଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ 'ଭାଗ୍ୟ' କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୌରୁଷଂ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣାଂ କର୍ତୃ ରାଘଵ ନେତରତ୍ । ଫଲଭୋକ୍ତୃ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ନ ଦୈଵଂ ତତ୍ର କାରଣମ୍
ହେ ରାଘବ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଠାରେ ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଅଟୁଟ, ଭାଗ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ।
ଦୈଵଂ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁରୁତେ ନ ଚ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ନାଦ୍ରିଯତେ କେଵଲଂ କଲ୍ପନେଦୃଶୀ
ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ, କିଛି ଭୋଗ କରେନାହିଁ, ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହାକୁ କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ମାନ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି—ମାନବ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ପୌରୁଷେଣେହ ଫଲସ୍ଯ ଫଲଶାଲିନାମ୍ । ଶୁଭାଶୁଭା ଵା ସମ୍ପତ୍ତିର୍ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସଫଳତା ଏଠାରେ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେପରି ହେଉ, ସେହି ସମୃଦ୍ଧିକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌରୁଷୋପନତା ନିତ୍ଯମ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନଃ । ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଟାପ୍ଯ୍ ଅନିଷ୍ଟା ଵା ଦୈଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହାକୁ ଲୋକ ପାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାଵୀ ତ୍ଵ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵାର୍ଥଃ ପୁରୁଷାର୍ଥୈକସାଧନଃ । ଯସ୍ ସୋ ଽସ୍ମିଂଲ୍ ଲୋକସଙ୍ଘାତେ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବାକୁ ଥାଏ, ସେଉଠି 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ତୁ ରାଘଵ ଲୋକସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ଦୈଵମ୍ ଆକାଶକଲ୍ପଂ ହି କରୋତି ନ କରୋତି ଵା
ହେ ରାଘବ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ସଂସାରରେ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରେ ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟ ତ ଆକାଶ ପରି, କରିଲେ କିମ୍ବା ନକରିଲେ କିଛି ତଫାତ୍ ନାହିଁ।
ପୁରୁଷାର୍ଥସ୍ଯ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭଫଲୋଦଯେ । ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଥିତିର୍ ଇତି ଯୋକ୍ତିସ୍ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେତେବେଳେ ମିଳେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଏଭଳି ହେଲା' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭାବନା ଆସେ, ସେଉଠି 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ମମାଭଵଦ୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଥଂ ମେ ନିଶ୍ଚଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍ । ଇତି କର୍ମଫଲାଵାପ୍ତିର୍ ଯୋକ୍ତିସ୍ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ହେଲା, ଏଭଳି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳିଲା—ଏହି ପ୍ରକାର ବିଚାରକୁ ହିଁ ଲୋକେ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲାଵାପ୍ତାଵ୍ ଏଵମ୍ ଇତ୍ଯର୍ଥଵାଚକମ୍ । ଆଶ୍ଵାସନାମାତ୍ରଵଚୋ ଦୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କଥ୍ଯତେ
ଚାହିଦା ନାହିଁ ଫଳ ମିଳିଲା ବୋଲି ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେବା ପାଇଁ କଥା ମାତ୍ର; ଏହିକୁ ହିଁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରାଗ୍ ଯତ୍ କର୍ମୋପସଞ୍ଚିତମ୍ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅପମୃଷ୍ଟଂ କଥଂ ତ୍ଵଯା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆଗରୁ ସଞ୍ଚିତ ଯେଉଁ କର୍ମ ଅଛି, ଏହିକୁ ହିଁ ଲୋକେ ଭାଗ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣ କିପରି ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ?
ସାଧୁ ରାଘଵ ଜାନାସି ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽଖିଲମ୍ । ଦୈଵଂ ନାସ୍ତୀତି ତେ ଯେନ ସ୍ଥିରା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଭଲ କହିଲ, ରାଘବ, ତୁମେ ବୁଝିଛ; ଶୁଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ହେବ।
ଯା ମଗ୍ନା ଵାସନା ପୂର୍ଵଂ ବଭୂଵ କିଲ ଭୂରିଶଃ । ସୈଵେଯଂ କର୍ମଭାଵେନ ନୄଣାଂ ପରିଣତିଂ ଗତା
ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଭାବନା ଗଭୀର ଭାବେ ମନରେ ବସିଥିଲା, ସେଇ ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।
ଜନ୍ତୁର୍ ଯଦ୍ଵାସନୋ ନାମ ତତ୍କର୍ମା ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଅନ୍ଯକର୍ମାନ୍ଯଭାଵଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ନୈଵୋପପଦ୍ଯତେ
ଜୀବ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ରହିଛି, ସେଠାରୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବନା ରହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରାମଗୋ ଗ୍ରାମମ୍ ଆପ୍ନୋତି ପତ୍ତନାର୍ଥୀ ଚ ପତ୍ତନମ୍ । ଯୋ ଯୋ ଯଦ୍ଵାସନସ୍ ତତ୍ ତତ୍ ସ ସ ପ୍ରଯତତେ ତଥା
ଯିଏ ଗାଁକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଗାଁକୁ ପାଏ; ଯିଏ ସହରକୁ ଚାହେଁ, ସେ ସହରକୁ ପାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଯଦ୍ ଏଵ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଇହ କର୍ମ କୃତଂ ପୁରା । ତଦ୍ ଏଵ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ ପର୍ଯାଯେଣ ହି କଥ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ କରାଯାଇଥିଲା, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଲୋକେ ପରମ୍ପରାରେ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଏଵଂ ଦୈଵଂ ସ୍ଵକର୍ମାଣି କର୍ମ ପ୍ରୌଢା ସ୍ଵଵାସନା । ଵାସନା ମନସୋ ନାନ୍ଯା ମନୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏଭଳି, ଭାଗ୍ୟ କହିଲେ ନିଜର କର୍ମ; କର୍ମ ହେଉଛି ନିଜର ଗଢିଉଠିଥିବା ଇଚ୍ଛା। ଏହି ଇଚ୍ଛା ମନରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ମନକୁ ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଦୈଵଂ ତାନି କର୍ମାଣି କର୍ମ ସାଧୋ ମନୋ ହି ତତ୍ । ମନୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଦୈଵଂ ନାସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକି କର୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି; କର୍ମ ମଧ୍ୟ ମନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ମନ ମାନେ ମନୁଷ୍ୟ, ଏହିପରି ଭାବିଲେ, ଭାଗ୍ୟ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ।
ଏକମ୍ ଏଵ ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ ଯଥା ପ୍ରଯତତେ ହି ଯତ୍ । ନୂନଂ ତତ୍ ତଦ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ସ୍ଵତ ଏଵ ନ ଦୈଵତଃ
ଯେଉଁଠିକି ଜୀବର ମନ ଯେଉଁ କାମନା କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେଠାକୁ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ମନଶ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵାସନା ଚ କର୍ମ ଦୈଵଂ ସ୍ଵନିଶ୍ଚଯଃ । ରାମ ପୁଂନିଶ୍ଚଯସ୍ଯୈତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାସ୍ ସଦ୍ଭିର୍ ଉଦାହୃତାଃ
ମନ, ଚିତ୍ତ, ଇଚ୍ଛା, କର୍ମ, ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ— ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମନୁଷ୍ୟର ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି, ହେ ରାମ।
ଏଵଂନାମା ହି ପୁରୁଷୋ ଦୃଢଭାଵନଯା ଯଥା । ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଯତତେ ରାମ ଫଲମ୍ ଆପ୍ନୋତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ତଥା
ଏପରି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିବା ଲୋକେ, ରାମ, ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରିଥାଏ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପାଇଁଥାଏ।
ଏଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ରଘୂଦ୍ଵହ । ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନେତରେଣେହ ତସ୍ମାତ୍ ସ ଶୁଭଦୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ଏଭଳି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ଏହି ଶୁଭ ଚେଷ୍ଟା ତୁମ ପାଖରେ ରହୁ।
ପ୍ରାକ୍ତନଂ ଵାସନାଜାଲଂ ନିଯୋଜଯତି ମାଂ ଯଥା । ମୁନେ ତଥୈଵ ତିଷ୍ଠାମି କୃପଣଃ କିଂ କରୋମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମୁଁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ଆଦତ ଦ୍ୱାରା ଯେପରି ଚଳିତ ହୁଏ, ମୁନି, ସେପରି ଅସହାୟ ଭାବେ ରହିଯାଏ; ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?
ଅତ ଏଵ ହି ହେ ରାମ ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ସ୍ଵପ୍ରଯତ୍ନୋପନୀତେନ ପୌରୁଷେଣୈଵ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ରାମ, ତୁମେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ କରିପାରିବ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଵାସନାଵ୍ଯୂହଶ୍ ଶୁଭଶ୍ ଚୈଵାଶୁଭଶ୍ ଚ ତେ । ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଵିଦ୍ଯତେ ରାମ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏକତରୋ ଽଥ ଵା
ହେ ରାମ, ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଆଦତ ରହିଛି — ଏକଟି ଭଲ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଖରାପ। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଗତଜନ୍ମରୁ କିଛି ଏକଟି କିମ୍ବା ଦୁହେଁ ଥାଏ।
ଵାସନୌଘେନ ଶୁଦ୍ଧେନ ତତ୍ର ଚେଦ୍ ଅଦ୍ଯ ନୀଯସେ । ତତ୍ କ୍ରମେଣ ଶୁଭେନୈଵ ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ନୋଷି ଶାଶ୍ଵତମ୍
ଯଦି ଆଜି ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଦତରେ ଚାଲିଛ, ତେବେ ଏହାର ଫଳରେ ତୁମେ ଦେଖାଦେଖି ଭଲ ରାସ୍ତାରେ ଚାଲି ଅବିନାଶୀ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିବ।
ଅଥ ଚେଦ୍ ଅଶୁଭୋ ଭାଵସ୍ ତ୍ଵାଂ ଯୋଜଯତି ସଙ୍କଟେ । ପ୍ରାକ୍ତନସ୍ ତଦ୍ ଅସୌ ଯତ୍ନାଜ୍ ଜେତଵ୍ଯୋ ଭଵତା ବଲାତ୍
ଯଦି ଖରାପ ଆଦତ ତୁମକୁ ଦୁଃଖରେ ପକାଇ ଦେଉଛି, ତେବେ ସେହି ପୁରୁଣା ଆଦତକୁ ତୁମେ ଚେଷ୍ଟାରେ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଜିତିବାକୁ ପଡିବ।
ପ୍ରାଜ୍ଞ ଚେତନମାତ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ନ ଦେହସ୍ ତ୍ଵଂ ଜଡାତ୍ମକଃ । ତଦ୍ ଏଵ ଚେତସ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯେନ ଚେତ୍ ତତ୍ ତ୍ଵଂ କ୍ଵେଵ ଵିଦ୍ଯସେ
ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନମୟ ଚେତନା, ଏହି ଜଡ ଶରୀର ନୁହଁ। ଯଦି ଅନ୍ୟ ମନରେ ତୁମେ ଆପଣକୁ ଭାବ, ତେବେ ତୁମେ କେଉଁଠି ଓ କଣ ଅଛ?