ସଂଵିଦଶ୍ ଚ୍ଯଵନଂ ଦୁଃଖଂ ସଂଵିଦୋ ମା ଚ୍ଯୁତୋ ଭଵ । ଏତାଵତୈକଧ୍ଯାନେନ ନିତ୍ଯଧ୍ଯାନୋ ଭଵାତ୍ମଦୃକ୍
ଚେତନାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେବା ଦୁଃଖ; ଚେତନାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖୁଥିବା ଧ୍ୟାନୀ ହେଉ।
ଅଭାଵେ ଦୁଃଖଦସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନଃ । ସଙ୍କଲ୍ପୋନ୍ମୁଖତାଂ ଵିଦ୍ଧି ଦୁଃଖଦାଂ ସଂଵିଦଶ୍ ଚ୍ଯୁତିମ୍
ଦେଖାଯାଉଥିବା କିମ୍ବା ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଯେଉଁସବୁ ବସ୍ତୁ ମନକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପସ୍ଥିତି ଯେତେବେଳେ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନ ଆକାଂକ୍ଷା ଓ କଳ୍ପନାରେ ଝୁକିଯାଏ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଦେଉଥାଏ । ଏହିଠାରେ ଚେତନାର ଅବନତି ଘଟେ ।
ଜଡେଷୂପଲଭେଦେଷୁ ମନୋଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାଦିଷୁ । କୀଦୃଶୀ କର୍ତୃତା ଚିତ୍ତ କଥଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵନଂ ଭଵେତ୍
ମନ, ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହା ସହିତ ଜଡ଼ ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକରେ, ମନର କେମିତି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ଥାଏ? ଏହିପରି, ଆକାଶରେ କେମିତି ଜଙ୍ଗଲ ଥାଇପାରିବ?
ନିରସ୍ତକଲନାପଙ୍କେ ମନନଧ୍ଵଂସରୂପିଣି । ନ ଚୈଵାତ୍ମନି କର୍ତୃତ୍ଵଂ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରାଙ୍ଗଵତ୍
ଯେତେବେଳେ ଭାବନାର ଦଳଦଳ ଦୂର ହୋଇଯାଏ ଓ ଚିନ୍ତା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା ରହିନଥାଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ ।
ଅଯଂ କେଵଲମ୍ ଆତ୍ମୈଵ ନାନାନାନାତଯାତ୍ମନି । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧିର୍ ଇଵାମ୍ଭୋଭିର୍ ମୁଧା ଲୋକଃ କଦର୍ଥିତଃ
ଏହା କେବଳ ଆତ୍ମା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋକିତ ହେଉଛି, ଏଠାରେ ନାହିଁ ଅନେକତା କିମ୍ବା ଏକତା । ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନିଜ ପାଣିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅବିବେକରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ ।
ଆଭାସମାତ୍ରେ ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂଶ୍ ଚିଦାତ୍ମନି । ଦ୍ଵିତୀଯା ନାସ୍ତି କଲନା ତପ୍ତାଙ୍ଗାର ଇଵାମ୍ବୁଧୌ
ଏହି ଚେତନାମୟ ଆତ୍ମାରେ ସମସ୍ତ କିଛି କେବଳ ଭାସା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ, ଯେପରି ତପ୍ତ କୋଇଳା ସମୁଦ୍ରରେ ଗଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
କଲନାରହିତେ ଦେଵେ ଦେହେ ମନସି ଵା ଜଡେ । ସଂଵିତ୍ ସଂଵେଦ୍ଯନିର୍ମୁକ୍ତା ସାରା ସୁନ୍ଦର ନେତରତ୍
ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଧାରଣା ନାହିଁ—ଦେବତା, ଦେହ କିମ୍ବା ଜଡ ମନରେ—ସେଠାରେ ଚେତନା ଜଣାପଡୁଥିବା ବସ୍ତୁଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ଚାନ୍ଯଚ୍ ଛୁଭଂ ଵାଶୁଭମ୍ ଏଵ ଵା । ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପନା ନାସ୍ତି ଯଥା ନଭସି କାନନମ୍
‘ଏହା ଅନ୍ୟ, ସେଠା ଅନ୍ୟ, ଏହା ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ’—ଏପରି କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ କେବେ ଜଙ୍ଗଲ ନାହିଁ।
ସଂଵେଦ୍ଯରହିତଂ ସଂଵିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଆତତମ୍ । ତତ୍ରାଯମ୍ ଅହମ୍ ଅନ୍ଯୋ ଽଯମ୍ ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପନା କଥମ୍
ଏଠାରେ କେବଳ ଜଡ ବସ୍ତୁ ଛାଡ଼ି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହିଁ ବିସ୍ତୃତ; ଏଠାରେ ‘ମୁଁ ଏହି, ସେ ଅନ୍ୟ’ ବୋଲି କିପରି ଧାରଣା ଆସିପାରିବ?
ଅନାଦିମତି ନୀରୂପେ ସର୍ଵଗେ ଵିତତାତ୍ମନି । ଆରୋପଯେତ୍ କଃ କଲନାମ୍ ଋଗ୍ଵେଦଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନି କୋ ଲିଖେତ୍
ଯିଏ ଆଦିହୀନ, ରୂପରହିତ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଭିନ୍ନତା ଆରୋପଣ କରିପାରିବ? ଏହି ଆକାଶ ଉପରେ କିଏ ଋଗ୍ବେଦ ଲେଖିପାରିବ?
ନିତ୍ଯୋଦିତେ ସକଲଵସ୍ତୁପଦାର୍ଥସାରେ ଦେଵେ ସ୍ଥିତେ ଭରିତନିର୍ଭରଭୂରିଦିକ୍କମ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଇତି ସାଧୁ ଗତେ ଽମଲତ୍ଵାତ୍ କ୍ଷୀଣୌ ସୁଖାସୁଖଲଵୌ ମମ ଵୈ ସମୋହମ୍
ଯେତେବେଳେ ସବୁବେଳେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସାର ଦେବତା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଓ ଓଭରାଇ ରହିଛନ୍ତି, ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ ଏବଂ 'ତୁମେ ଅସତ୍ୟ' ବୋଧ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ମୋର ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଶେଷ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ମୋର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଯାଏ।
ଭୂଯୋ ମୁନିଵରୋ ଧୀରୋ ଧିଯା ଧଵଲଯେଦ୍ଧଯା । ସ୍ଵମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗଣଂ ଗୁପ୍ତଂ ବୋଧଯାମ୍ ଆସ ସାଧ୍ଵ୍ ଇଦମ୍
ପୁଣିଥରେ, ମହାନ ଏବଂ ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଋଷି, ଶୁଦ୍ଧ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ନିଜ ରକ୍ଷିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେକୁ ମୃଦୁଭାବରେ ଜାଗ୍ରତ କରି, ଭଲଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯ୍ ଅତିସ୍ଫୁଟମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଭାଵତାମ୍ ଏତ୍ଯ ପରାଂ ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ ଵ୍ରଜ
ହେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ, ତୁମର ସତ୍ୟ କାମ୍ୟ କଣ ତାହା ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ କହିବି, ଶୁଣ। ଏହା ଶୁଣି, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସର୍ବଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଅ।
ଭଵତାମ୍ ଆତ୍ମସତ୍ତୈକା ଦୁଃଖାଯୈଵାନପାଯିନୀ । ଅସତ୍ଯାମ୍ ଆତ୍ମନସ୍ ସତ୍ତାଂ ତଦ୍ ଭଵନ୍ତସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି
ତୁମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଛି, ଏହା ଦୁଃଖ ସହିତ ଅଲଗା ହେବାକୁ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ମଦୀଯେନୋପଦେଶେନ ସତ୍ତୈଷା ଭଵତାଂ କ୍ଷଯମ୍ । ଗତୈଵେତି ସ୍ଫୁଟଂ ମତ୍ତୋ ଯୂଯଂ ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନସମ୍ଭଵାଃ
ମୋର ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଶେଷ ହେଇଯିବ। ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ବୁଝ, ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସ୍ଵସତ୍ତାସ୍ଫୁଟତୈଵାତିଦୁଃଖାଯ ତଵ ଚିତ୍ତକ । ତପ୍ତକ୍ଵାଥେ ଜତୂଲ୍ଲାସୋ ଦାହାଯୈଵ ସ୍ଵପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ
ହେ ମନ, ତୁମର ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସ୍ପଷ୍ଟତା ଏହି ଅତି ଦୁଃଖର କାରଣ। ଯେପରି ତାତିଥିବା ପାଣିରେ ଝାଡ଼ ଫୁଟିଲେ ନିଜ ପାଖରେ ମାତ୍ର ଦାହ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି।
ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଯି ସତି ଭ୍ରାତର୍ ଜଡକଲ୍ଲୋଲସଙ୍କୁଲାଃ । ଵିଶନ୍ତି କାଲଜଲଧିଂ ସଂସାରସରିତାଂ ଗଣାଃ
ଦେଖ, ଭାଇ, ତୁମେ ଥିଲେ, ମୂଢ଼ତାର ତରଙ୍ଗ ଭରିଥିବା ଏହି ସଂସାର ନଦୀମାନେ କାଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅହମହମିକାଵିହିତାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଵେଲ୍ଲନାଃ । କୁତୋ ଽପି ଦୁଃଖାଵଲଯୋ ଧାରା ଆସାରଗା ଇଵ
ଅହଂକାର ଓ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଚିଞ୍ଚଳତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଜଣେ କେଉଁଠୁ ଆସି ଭାରି ବର୍ଷାର ଧାରା ପରି ପଡ଼ୁଛି।
ପରିସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅପର୍ଯନ୍ତା ହୃଦଯୋନ୍ମୂଲନୋଦ୍ଯତା । ଆକ୍ରନ୍ଦକାରିଣୀ କ୍ରୂରା ଭାଵାଭାଵଵିଷୂଚିକା
ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟର ଅନ୍ତହୀନ ଏକ ଭୟଙ୍କର ରୋଗ ହୃଦୟକୁ ଉଖିଁ ଦେବାକୁ ଉଠିଯାଏ, ଏହା କ୍ରୂର ଓ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରାଏ।
କାସଶ୍ଵାସରଣଦ୍ଭୃଙ୍ଗେ କଲେଵରଜରଦ୍ଦ୍ରୁମେ । ଵିକସତ୍ଯ୍ ଅମଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତା ଜରାମରଣମଞ୍ଜରୀ
ଏହି ଦେହର ଝରା ପଡ଼ୁଥିବା ଗଛରେ, ଯେଉଁଠାରେ କାଶ ଓ ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ଗୁଞ୍ଜନ କରେ, ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ମଞ୍ଜରୀ ଫୁଟିଯାଏ।
କଲ୍ଲୋଲଵ୍ଯାଲଵଲିତେ ଶରୀରଶ୍ଵଭ୍ରକୋଟରେ । ଖନତୀହାନଖୀ ଖାତଂ ଚିନ୍ତାଚପଲଗର୍ଗଟୀ
ତରଙ୍ଗର ସର୍ପ ପରି ଉଲଟାପାଲଟା ହୋଇଥିବା ଦେହର ଗୁହାରେ, ଚିନ୍ତାର ଅଶାନ୍ତ ମୂଷା ତାର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖରେ ସେଠାକୁ ଅବିରତ ଖୋଦିଯାଏ।
ଲୋଭଲଟ୍ଵା ଲଟତ୍ପକ୍ଷା ତୀକ୍ଷ୍ଣଯା ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵତୁଣ୍ଡଯା । କାଯଜୀର୍ଣଦ୍ରୁମାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଗୁଣପଦ୍ମାନି କୃନ୍ତତି
ଲୋଭର ଡାଣ୍ଡା ଫଡ଼ିଉଠିବା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଠୁଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଶରୀରର ଝରାପଡ଼ୁଥିବା ଗଛରୁ ଗୁଣର ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକୁ କାଟି ଦେଇଥାଏ।
ହୃଦଯାଵକରଂ କୀର୍ଣମ୍ ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ କର୍କଶଃ । ଅପଵିତ୍ରୋଦ୍ଧୁରାକାରଃ କୁରୁତେ କାମକୁକ୍କୁଟଃ
ଇଚ୍ଛାର କୁକୁଡ଼ି, ରୂପରେ କଠୋର ଏବଂ ଅପବିତ୍ର, ହୃଦୟର ଘରେ ଏଠି ସେଠି ଅପବିତ୍ରତା ଛିଟାଇ ଦେଉଛି।
ମହତ୍ଯାଂ ମୋହଯାମିନ୍ଯାମ୍ ଉଲ୍ବଣୋ ଽଜ୍ଞାନକୌଶିକଃ । ଶ୍ମଶାନ ଇଵ ଵେତାଲଃ ପରିଵଲ୍ଗତି ହୃଦ୍ଦ୍ରୁମେ
ମହା ମୋହର ଅନ୍ଧାର ରାତିରେ, ଅଜ୍ଞାନର ଭୟଙ୍କର ପେଚା ହୃଦୟର ଗଛ ଉପରେ ଶ୍ମଶାନର ଭୂତ ଭଳି ଲାଫିଉଠେ।
ଏତାଶ୍ ଚାନ୍ଯାଶ୍ ଚ ବହ୍ଵ୍ଯୋ ଽପି ତ୍ଵଯୀନ୍ଦ୍ରିଯଗଣେ ସତି । ପିଶାଚା ଇଵ ଶର୍ଵର୍ଯାଂ ପ୍ରଵଲ୍ଗନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଶୁଭଶ୍ରିଯଃ
ତୁମରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଥିଲେ, ଏମିତି ଅନେକ ଅଶୁଭ ଆକୃତି ଥିବା ଜିନିଷମାନେ ରାତିରେ ପିଶାଚମାନେ ଭଳି ଖେଳିଉଠନ୍ତି।
ତ୍ଵଯି ତ୍ଵ୍ ଅସତି ହେ ସାଧୋ ସର୍ଵା ଏଵ ଶୁଭଶ୍ରିଯଃ । ପ୍ରଭାତ ଇଵ ପଦ୍ମିନ୍ଯସ୍ ସାଲୋକଂ ଵିକସନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ହେ ସାଧୁ, ତୁମେ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ମହିମା ଏମିତି ଫୁଟିଉଠେ, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ପଦ୍ମଗୁଡ଼ିକ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଶାନ୍ତମୋହମିହିକଂ ରାଜତେ ହୃଦଯାମ୍ବରମ୍ । ନିର୍ମଲାଲୋକଵଲିତଂ ନୀରଜସ୍କଂ ତତାନ୍ତରମ୍
ମନର ଆକାଶ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଜଳନ୍ଧି ଭ୍ରମର କୁହୁଡ଼ି ହଟିଯାଇଛି, ଶୁଧ୍ଧ ଆଲୋକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧୂଳିହୀନ ଭାବରେ ଚମକୁଛି।
ଅଶଙ୍କିତଂ ନଭଃକୋଶପତିତୋପଲପୂରଵତ୍ । ନାପତନ୍ତି ଵିକଲ୍ପୌଘାଶ୍ ଚିରଂ ଵୈକଲ୍ଯକାରିଣଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଆକାଶ ଭଣ୍ଡାର ଉପରେ ପଥର ପଡ଼ିନଥିବା ପରି, ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୋଇଥିବା ଅନେକ ଚଞ୍ଚଳ ଚିନ୍ତାମାନେ ଆଉ ମନକୁ ଭାଙ୍ଗି ନପଡ଼ନ୍ତି।
ସର୍ଵସ୍ଯାହ୍ଲାଦନୀ ଶୀତା ମୈତ୍ରୀ ପରମପାଵନୀ । ଅଭ୍ଯୁଦେତି ହୃଦୋ ହୃଦ୍ଯା ସୁତରୋର୍ ଇଵ ମଞ୍ଜରୀ
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଶୀତଳ ଓ ପବିତ୍ର ମୈତ୍ରୀ ହୃଦୟରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଭଲ ଜଳ ଦେଇସାଞ୍ଚିଥିବା ଗଛର ମଞ୍ଜରୀ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ ଫୁଟିଉଠେ।
ଅନ୍ତଶ୍ଛିଦ୍ରଵତୀ ଜାଡ୍ଯଯୁକ୍ତା ଗୁପ୍ତଗୁଣା ସ୍ଵଯମ୍ । ଚିନ୍ତା ଶୋଷମ୍ ଉପାଯାତି ହିମଦଗ୍ଧେଵ ପଦ୍ମିନୀ
ଚିନ୍ତା ଭିତରେ ଅନେକ ଫାଟ୍ ଥିବା, ମନର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂର୍ଖତା ସହିତ ଜଡିତ, ନିଜର ଗୁଣକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିଥାଏ, ସେଇ ଚିନ୍ତା ନିଜେ ନିଜେ ଶୁଖିଯାଏ, ଯେପରି ହିମରେ ପୋଡ଼ିଯାଇଥିବା ପଦ୍ମିନୀ ଫୁଲ।