ତ୍ଵାଦୃଶସ୍ଯ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯୈଵ କ୍ଷୁବ୍ଧତା ଜାଯତେ ମୁଧା । ଆଲୋକ୍ଯ ରାଜମହିଷୀଂ ମନୋ ମଦମଯୀଂ ଯଥା
ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରାଜାର ରାଣୀକୁ ଦେଖିଲେ ମନ ମଦମସ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆତ୍ମନା ତଵ ସମ୍ବନ୍ଧଶ୍ ଚେତ୍ ତତ୍ କର୍ତ୍ର୍ ଅସି ସୁନ୍ଦର । କିଂ ତୁ ନାସ୍ଯାସି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କୁସୁମସ୍ଯୋପଲୋ ଯଥା
ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ, ତୁମର ଆତ୍ମା ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ହେଉଛ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟକୁ କହିବାକୁ, ତୁମର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି ଫୁଲ ସହିତ ପଥରର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଦ୍ଵିତୀଯେନ ସମଂ ଯୈଷା ତତ୍ତା ତଦ୍ଭାଵତୈକତା । ସା ସମ୍ବନ୍ଧଗତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ପ୍ରାଗ୍ଦ୍ଵିତ୍ଵାଦ୍ ଅଧୁନୈକତା
ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ସହିତ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ସମ୍ପର୍କର ଗତି ବୋଲାଯାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ଥିଲା, ଏବେ ଏକତା ହୋଇଯାଇଛି।
ନାନାପ୍ରକାରରଚନା ନାନାରୂପକ୍ରିଯାମୁଖୀ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶାହେତୁସ୍ ସା ଚାନେକଵିଧା ସ୍ମୃତା
ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଢଂଗରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଅନେକ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥାର କାରଣ ଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସମଯୋର୍ ଦୃଷ୍ଟସ୍ ତଥାର୍ଧସମଯୋର୍ ଅପି । ସୁଵିଲକ୍ଷଣଯୋଶ୍ ଚାନ୍ଯସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ସତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ଅର୍ଧ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ, ତିନିଟି ଜଗତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାନ୍ତରଗୁଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଆଶ୍ରଯନ୍ତି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଶଶିଶୈତ୍ଯଂ ଯଥୌଷଧ୍ଯୋ ଯଥୋଷ୍ମାଣଂ ମହାଶିଲାଃ
ଅନେକ ପଦାର୍ଥ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଗୁଣ ଅପନାଇଥାଏ, ଯେପରି ଔଷଧି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ନେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ପାଥର ତାପ ଧରିଥାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଯଦି ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଭଵତଃ ପରମାତ୍ମନା । ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ସଂସୃତେର୍ ବୀଜମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଗୁଣସଙ୍କରଃ
ଏଭଳି, ଯଦି ତୁମେ ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ତେବେ ତାହା ରହୁ; ଏହି ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ସଂସାରର ବୀଜ, ଏହା ହେଉଛି ପରସ୍ପର ଗୁଣର ମିଶ୍ରଣ।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଈଦୃଶୋ ଽସ୍ତି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଣୁନା
ମନ, ଚିନ୍ତା, ସୃଷ୍ଟି ଓ କାଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଂଶ ସହ କୌଣସି ଯୋଗ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯଶ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକେ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସମଯୋସ୍ ସ୍ଫୁଟଃ । ଯଥା ଜ୍ଵଲନଯୋର୍ ଐକ୍ଯେ ତେଜସୋଃ ପଯସୋର୍ ଅପି
ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଆଗୁନି ଏକାଠି ହେବା କିମ୍ବା ଆଗୁନି ଓ ପାଣି ମିଶିବା ପରି।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାଣୁନା । ଈଦୃଶୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାତ୍ମନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା, ସୃଷ୍ଟି ଓ କାଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ସହ ମଧ୍ୟ ଏପରି କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯଶ୍ ଚ ଚୌର ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽର୍ଧସମଯୋର୍ ଅପି । ଏକାଵଯଵଵୈଚିତ୍ର୍ଯାଦ୍ ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋର୍ ଇହ
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଅଂଗର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହୁଏ।
କିଞ୍ଚିଦନ୍ଯତଯା ଚୈଵ ସଲିଲକ୍ଷୀରଯୋର୍ ଇଵ । ଅଥ ଵା ଵାରିମଧୁନୋର୍ ମଧୁନୋର୍ ଇଵ ଚିତ୍ରଯୋଃ । ପାଣ୍ଡୁରାରୁଣଯୋର୍ ଵାପି ତେଜସୋର୍ ଅରୁଣାର୍କଯୋଃ
ପାଣି ଓ ଦୁଧ, କିମ୍ବା ପାଣି ଓ ମଧୁ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମଧୁ, କିମ୍ବା ଧଳା ଓ ଲାଲ ଆଲୋକ, କିମ୍ବା ଲାଲ ରବି ଓ ତାହାର କିରଣ — ଏମିତି କିଛି ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଈଦୃଶୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଣୁନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାର ସମସ୍ତ ଖେଳଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ତୁମ ଆତ୍ମା ଓ ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ — ଏହି ଦୁଇଁଠାରେ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ଚୌର ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯୋ ଽତ୍ଯନ୍ତାସମଯୋର୍ ଅପି । ଯଥେହ କାଷ୍ଠଜତୁନୋସ୍ ତଥା ପୁରୁଷଦନ୍ତିନୋଃ
ଏଠି ଆଉ ଏକ ପ୍ରକାର ସଂଯୋଗ ଅଛି, ଯେପରି ଚୋର ଓ ଚୋରା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ; ଏହା ଏଠି କାଠର ହାତୀ ଓ ସତ୍ୟ ହାତୀ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି।
ତାଦୃଶୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଣୁନା । ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାତ୍ମନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାର ସମସ୍ତ ଖେଳଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ତୁମ ଆତ୍ମା ଓ ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ — ଏହି ଦୁଇଁଠାରେ ଏପରି ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋ ବୀଜାଙ୍କୁରନ୍ଯାଯେ ପିତୃପୁତ୍ରକ୍ରମେ ତଥା । କାର୍ଯକାରଣରୂପୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵାତ୍ମନା
ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୋଗ ହେଉଛି ବୀଜ ଓ ଅଂକୁର ଭଳି, କିମ୍ବା ବାପା ଓ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ଯେମିତି ସମ୍ପର୍କ ରହିଥାଏ, କାରଣ ଓ ପରିଣାମ ଭଳି ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ତୁମେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା, ସେଥିପାଇଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋ ଽପି କଲନାମାତ୍ରସଙ୍କେତରଚିତୋ ଭଵେତ୍ । ତଵାହଂ ତ୍ଵଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚଯେନ କିଲ ଦ୍ଵଯୋଃ
ଅନ୍ୟ ଏକ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ ଏହି', 'ଏହା ମୋର' ଭାବରେ ମନ ଭିତରେ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଲୋକେଷ୍ଵ୍ ଆଧାରାଧେଯତାଦଯଃ । ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ସମ୍ବନ୍ଧାସ୍ ସୁଷ୍ଠୁ ସମ୍ବନ୍ଧକାରିଣାମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ଯେପରିକି ଆଧାର ଓ ଆଧାରିତ ଭଳି; ଏମିତି ଅନେକ ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ ବନ୍ଧିତ।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାଣୁନା । ତଥାପି ନୈଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାତ୍ମନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନା ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତୁମ ଆତ୍ମାର ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଆତ୍ମନା ଭଵତଃ କୋ ଽଯଂ ଘୋରସ୍ ସଂସାରଦୁଃଖଦଃ । ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଵଦାସ୍ମାଭିର୍ ଯୋ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତୁମେ କହ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କଣ? ଆମେ ତ ଏହିପରି କୌଣସି ବନ୍ଧନ ତୁମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଦେଖୁନାହିଁ, ନାହିଁ ଅନୁଭବ କରୁ।
ନାସୌ ସୁସମନିର୍ମାଣୋ ନ ଚାର୍ଧସମନିର୍ମିତିଃ । ନ ଵିଲକ୍ଷଣନିର୍ମାଣସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କ ଇଵେଦୃଶଃ
ଏହି ସମ୍ପର୍କ ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତିଆରି, ନ ଅର୍ଧ ଭାଗରେ ତିଆରି, ଏହା ଅଲଗା ପ୍ରକାରର କିଛି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ତେବେ ଏହିପରି ସମ୍ପର୍କ କିପରି ହେବ?
ଶଶମସ୍ତକଶୃଙ୍ଗେଣ ରସାଯନମଯଶ୍ ଶଶୀ । କଥଂ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଯତେ ସାଧୋ ନିତ୍ଯଂ ସନ୍ନ୍ ଅସତା କିଲ
ଖରାଗୋଷ୍ଠୀର ଶିରରେ ଥିବା ଶିଙ୍ଗ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ କିପରି ମିଶିପାରିବ? ହେ ସଜ୍ଜନ, ସତ୍ୟ କେବେ ଅସତ୍ୟ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇପାରିବ କି?
ନିତ୍ଯଂ ସଦସତୋର୍ ଐକ୍ଯଂ କଥମ୍ ଅକ୍ଷଗଣାତ୍ମନୋଃ । ପ୍ରକାଶଜଡଯୋର୍ ମୂର୍ଖ ସକଲଙ୍କାକଲଙ୍କଯୋଃ
ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜଡ, ନିର୍ମଳ ଓ ମଳିନ, ଦୋଷହୀନ ଓ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଏକତା ହୋଇପାରିବ କି?
ଦ୍ଵଯୋର୍ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତୋର୍ ଏଵଂ ସଙ୍ଗସ୍ ସମ୍ଭଵତୀହ କଃ । ଶଶମସ୍ତକଶୃଙ୍ଗାଦ୍ରିଶିଲାଶକଲଯୋର୍ ଇଵ
ଯେପରି ଖରାଗୋଷ୍ଠୀ ଉପରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର କିମ୍ବା ପାଥର ଟୁକୁଡ଼ା ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦୁଇଟି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁସି ଯୋଗ ହେବା କେମିତି ସମ୍ଭବ?
ଶୃଣ୍ଵ୍ ଇମଂ ନିଶ୍ଚଯଂ ଚିତ୍ତ ସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ମଯୋଚ୍ଯତେ । ଆତ୍ମନା ତଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେଷ୍ଵ୍ ଅପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ମନ, ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ସତ୍ୟକୁ ଶୁଣ; ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି—ତୋର ଆତ୍ମା ସହ କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟ ବସ୍ତୁର ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯଦ୍ ଅନାତ୍ମମଯଂ ତଚ୍ ଚ ନ ସମ୍ଭଵତି କୁତ୍ରଚିତ୍ । ଆତ୍ମନସ୍ ସର୍ଵରୂପତ୍ଵାତ୍ ତେନ ତ୍ଵଂ ନାସି ଚିତ୍ତକ
ଯାହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ସେଠି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ; କାରଣ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ। ଏହିଯୋଗୁଁ, ମନ, ତୁମେ ମନ ନୁହଁ।
ଚିତ୍ତ ଚେତ୍ଯଵିମୁକ୍ତେଯଂ ଜଗଜ୍ଜାଲଵିଜୃମ୍ଭିତୈଃ । ଅହଂ ତ୍ଵମ୍ ଇତ୍ଯାଦିମଯୀ ବ୍ରହ୍ମସତ୍ତୈଵ ଵଲ୍ଗତି
ମନ ଓ ତାହାର ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଜଗତ ଚିତ୍ର ଫେଲାଯାଏ, ସେଟି କେବଳ 'ମୁଁ', 'ତୁମେ' ଇତ୍ୟାଦି ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ମାତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ସକଲକଲ୍ପନଯା ସ୍ଵସମୁତ୍ଥଯା ପରିଵୃତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭିତଶ୍ ଚ ଵିଵର୍ଜିତଃ । ତଵ ନ ସଙ୍ଗମ୍ ଉପୈତି ଶଠାକୃତେ ହତମନସ୍ ସକଲାମଲଦୃଗ୍ ଵିଭୁଃ
ତୁମେ ନିଜର ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର କଳ୍ପନାରେ ଚାରିପାଖରୁ ଘିରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଛୁଁଇ ନାହାଁ। ହେ ଚତୁର ମନ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ମଳରୁ ମୁକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତ ସହିତ ସ୍ୱାଧୀନ ଅଛ।
ଵୀତହଵ୍ଯୋ ମହାବୁଦ୍ଧିର୍ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଦ୍ରୌ କନ୍ଦରୋଦରେ । କ୍ଷୁରାଗ୍ରଶିତଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭୂଯଶ୍ ଚେଦଂ ଵ୍ଯଚାରଯତ୍
ବିତହବ୍ୟ, ଯିଏ ମହାନ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରେ ରହି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ପୁଣିଥରେ ଏହି ଭାବନା କଲେ।
ମୂର୍ଖେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଶେଷେ ସମଗ୍ରରଚନାନ୍ଵିତେ । ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପଵଲିତେ ସର୍ଵାଙ୍କୁରପରାଵୃତେ
ମୂର୍ଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ, ସମଗ୍ର ଗଠନ ସହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜାଗୃତିର ଅଙ୍କୁରରୁ ଦୂରେ ହଟିଯାଇଛି।