କେଵଲଂ ତ୍ଵ୍ ଅଜ୍ଞଵିଷଯମ୍ ଉପଦେଶାର୍ଥସିଦ୍ଧଯେ । ତ୍ଵଯା କରଣଭୂତେନ କରୋତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ
ମାନ୍ୟ ଅଜ୍ଞମାନଙ୍କୁ ବୁଝେଇବା ପାଇଁ ମାତ୍ର ଏହିପରି କୁହାଯାଏ ଯେ, ତୁମେ କାରଣ ଭାବେ କାମ କରୁଛ, ଏବଂ ତୁମକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅସତ୍ସ୍ଵରୂପଂ କରଣଂ ଜଡଂ ନିରଵଲମ୍ବନମ୍ । ନ ସ୍ପନ୍ଦତେ ନ ପ୍ଲଵତେ କର୍ତୃସମ୍ବୋଧନଂ ଵିନା
ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଉପକରଣ ଅସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବର, ଜଡ଼ ଓ କୌଣସି ଆଧାର ନଥିବା, ସେଠାରେ କୌଣସି କର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ଛାଡ଼ି, ଏହା କେବେ ନ ଚଳେ, ନ କିଛି କରେ।
ଅକର୍ତୁଃ କରଣସ୍ଯାଜ୍ଞ ଶକ୍ତିଃ କାଚିନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଦାତ୍ରସ୍ଯ ଲାଵକାଭାଵେ କର୍ତୁଂ କିମ୍ ଇଵ ଶକ୍ତତା
ଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, କର୍ତ୍ତା ନଥିଲେ କୌଣସି ଉପକରଣରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି, ଦାତା ନଥିଲେ ଦେବା ପାଇଁ କେଉଁଠି ଶକ୍ତି ରହିପାରିବ?
ଖଡ୍ଗପ୍ରହାରଵିଚ୍ଛେଦକ୍ରିଯାଯାଂ ପୁଂସି ଶକ୍ତତା । ନ ଖଡ୍ଗେ ସୁଜଡେ କୃତ୍ତସର୍ଵାଙ୍ଗେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଶକ୍ତତା
ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିବା କାମରେ ଶକ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ଭିତରେ ଥାଏ, ତଳୱାର ଭିତରେ ନୁହେଁ; ତଳୱାର ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ଼ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥାଏ, ତାହାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ ନାସି ସଖେ କର୍ତୃ ମା ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଦୁଃଖଭାଗ୍ ଭଵ । ପରାର୍ଥଂ କ୍ଲେଶିତା ମୂର୍ଖ ପ୍ରାକୃତେଷୁ ନ ଶୋଭତେ
ସେଥିପାଇଁ, ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ନୁହଁ—ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି; ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ସହିବା, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉନାହିଁ।
ଈଶ୍ଵରୋ ନେଦୃଶଶ୍ ଶୋଚ୍ଯୋ ଯସ୍ ତ୍ଵଯୋପକୃତୋ ଭଵେତ୍ । ନୈଵ ତସ୍ଯ କୃତେନାର୍ଥୋ ନାକୃତେନେହ କଶ୍ଚନ
ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୟା କରିବାକୁ ଦରକାର ନୁହେଁ—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଉପକାର କରିଲେ କିମ୍ବା ନ କରିଲେ, ସେଥିରୁ ତାଙ୍କର କୌଣସି ଲାଭ ହୁଏନାହିଁ, କିମ୍ବା କିଛି ହାରାଯାଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଂ ତୂପକରୋମ୍ଯ୍ ଏନମ୍ ଇତି କେଵଲମ୍ ଅଲ୍ପଧୀଃ । କ୍ଲିଶ୍ଯତେ ଚ ସତାଂ ତ୍ଵ୍ ଅର୍ଥୋ ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଉପଯୁଜ୍ଯତେ
ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ମନେ କରନ୍ତି—'ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏହାକୁ ଉପକାର କରିବି'—ଏହି ଭାବରେ ସେମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି କାମରେ କୌଣସି ଲାଭ ନାହିଁ।
କର୍ତୁର୍ ଭୋଗେଶ୍ଵରସ୍ଯୈଵମ୍ ଅଥ ଚେଦ୍ ଅନୁଵର୍ତସେ । ତଦ୍ ଅସ୍ଯ କାଚିନ୍ ନେଚ୍ଛେହ ତୃପ୍ତତ୍ଵାତ୍ ସର୍ଵଦୈଵ ହି
ଯଦି ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଏବଂ ଭୋଗ୍ୟର ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରଣ କର, ତେବେ ସେଠାରେ ସେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥାଏ, କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ରହିନଥାଏ।
ଅକୃତ୍ରିମାଵଭାସେନ ସର୍ଵଗେନ ଚିଦାତ୍ମନା । ଏକେନୈଵେଦମ୍ ଆପୂର୍ଣଂ କଲ୍ପନୈଵାସ୍ତି ନେତରା
ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ଚେତନାର ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଏକଟି ଅନ୍ୟ ସବୁ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; କଳ୍ପନା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।
ଏକାନେକାଵଭାସେନ ସମସ୍ତେନ ତତାତ୍ମନା । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନୈଵାନ୍ତଃ କ୍ରିଯତେ କିଂ କିମ୍ ଇଷ୍ଯତେ
ଏକ ଓ ଅନେକ ଭାବରେ, ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମା ଭାବରେ, ନିଜ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ, ନିଜ ଦ୍ୱାରା ସବୁ କାମ ହେଉଛି—ତେବେ ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଆଶା କରାଯିବ?
ତ୍ଵାଦୃଶସ୍ଯ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯୈଵ କ୍ଷୁବ୍ଧତା ଜାଯତେ ମୁଧା । ଆଲୋକ୍ଯ ରାଜମହିଷୀଂ ମନୋ ମଦମଯୀଂ ଯଥା
ତୁମ ପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ରାଜାର ରାଣୀକୁ ଦେଖିଲେ ମନ ମଦମସ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଆତ୍ମନା ତଵ ସମ୍ବନ୍ଧଶ୍ ଚେତ୍ ତତ୍ କର୍ତ୍ର୍ ଅସି ସୁନ୍ଦର । କିଂ ତୁ ନାସ୍ଯାସି ସମ୍ବନ୍ଧଃ କୁସୁମସ୍ଯୋପଲୋ ଯଥା
ଯଦି ତୁମେ ଭାବୁଛ, ତୁମର ଆତ୍ମା ସହିତ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ତେବେ ତୁମେ କର୍ତ୍ତା ହେଉଛ; କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟକୁ କହିବାକୁ, ତୁମର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଯେପରି ଫୁଲ ସହିତ ପଥରର କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଦ୍ଵିତୀଯେନ ସମଂ ଯୈଷା ତତ୍ତା ତଦ୍ଭାଵତୈକତା । ସା ସମ୍ବନ୍ଧଗତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ପ୍ରାଗ୍ଦ୍ଵିତ୍ଵାଦ୍ ଅଧୁନୈକତା
ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପସ୍ଥିତି ସହିତ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ସମ୍ପର୍କର ଗତି ବୋଲାଯାଏ; ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ଥିଲା, ଏବେ ଏକତା ହୋଇଯାଇଛି।
ନାନାପ୍ରକାରରଚନା ନାନାରୂପକ୍ରିଯାମୁଖୀ । ସୁଖଦୁଃଖଦଶାହେତୁସ୍ ସା ଚାନେକଵିଧା ସ୍ମୃତା
ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର, ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଢଂଗରେ ଗଠିତ ଏବଂ ଅନେକ ରୂପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହିଠାରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥାର କାରଣ ଭାବରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସମଯୋର୍ ଦୃଷ୍ଟସ୍ ତଥାର୍ଧସମଯୋର୍ ଅପି । ସୁଵିଲକ୍ଷଣଯୋଶ୍ ଚାନ୍ଯସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ସତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ସମୟ ମଧ୍ୟରେ, ଅର୍ଧ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭିନ୍ନ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ସମ୍ପର୍କ ରହିଲେ, ତିନିଟି ଜଗତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାନ୍ତରଗୁଣଂ ଦ୍ରଵ୍ଯାଣ୍ଯ୍ ଆଶ୍ରଯନ୍ତି ବହୂନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଶଶିଶୈତ୍ଯଂ ଯଥୌଷଧ୍ଯୋ ଯଥୋଷ୍ମାଣଂ ମହାଶିଲାଃ
ଅନେକ ପଦାର୍ଥ ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥର ଗୁଣ ଅପନାଇଥାଏ, ଯେପରି ଔଷଧି ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା ନେଇଥାଏ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ପାଥର ତାପ ଧରିଥାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଯଦି ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଭଵତଃ ପରମାତ୍ମନା । ଅସ୍ତୁ ତତ୍ ସଂସୃତେର୍ ବୀଜମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଗୁଣସଙ୍କରଃ
ଏଭଳି, ଯଦି ତୁମେ ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ତେବେ ତାହା ରହୁ; ଏହି ସମ୍ପର୍କ ହେଉଛି ସଂସାରର ବୀଜ, ଏହା ହେଉଛି ପରସ୍ପର ଗୁଣର ମିଶ୍ରଣ।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଈଦୃଶୋ ଽସ୍ତି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଣୁନା
ମନ, ଚିନ୍ତା, ସୃଷ୍ଟି ଓ କାଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତୁମ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଛୋଟ ଛୋଟ ଅଂଶ ସହ କୌଣସି ଯୋଗ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯଶ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକେ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସମଯୋସ୍ ସ୍ଫୁଟଃ । ଯଥା ଜ୍ଵଲନଯୋର୍ ଐକ୍ଯେ ତେଜସୋଃ ପଯସୋର୍ ଅପି
ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଆଗୁନି ଏକାଠି ହେବା କିମ୍ବା ଆଗୁନି ଓ ପାଣି ମିଶିବା ପରି।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାଣୁନା । ଈଦୃଶୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାତ୍ମନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା, ସୃଷ୍ଟି ଓ କାଳର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତୁମ ସ୍ୱରୂପ ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ସ୍ୱରୂପ ସହ ମଧ୍ୟ ଏପରି କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯଶ୍ ଚ ଚୌର ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽର୍ଧସମଯୋର୍ ଅପି । ଏକାଵଯଵଵୈଚିତ୍ର୍ଯାଦ୍ ଯଥା ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଯୋର୍ ଇହ
ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଧରଣର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ଅଂଗର ବିଶେଷତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକତା ହୁଏ।
କିଞ୍ଚିଦନ୍ଯତଯା ଚୈଵ ସଲିଲକ୍ଷୀରଯୋର୍ ଇଵ । ଅଥ ଵା ଵାରିମଧୁନୋର୍ ମଧୁନୋର୍ ଇଵ ଚିତ୍ରଯୋଃ । ପାଣ୍ଡୁରାରୁଣଯୋର୍ ଵାପି ତେଜସୋର୍ ଅରୁଣାର୍କଯୋଃ
ପାଣି ଓ ଦୁଧ, କିମ୍ବା ପାଣି ଓ ମଧୁ, କିମ୍ବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମଧୁ, କିମ୍ବା ଧଳା ଓ ଲାଲ ଆଲୋକ, କିମ୍ବା ଲାଲ ରବି ଓ ତାହାର କିରଣ — ଏମିତି କିଛି ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାତ୍ମନା । ଈଦୃଶୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଣୁନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାର ସମସ୍ତ ଖେଳଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ତୁମ ଆତ୍ମା ଓ ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ — ଏହି ଦୁଇଁଠାରେ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ଚୌର ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଯୋ ଽତ୍ଯନ୍ତାସମଯୋର୍ ଅପି । ଯଥେହ କାଷ୍ଠଜତୁନୋସ୍ ତଥା ପୁରୁଷଦନ୍ତିନୋଃ
ଏଠି ଆଉ ଏକ ପ୍ରକାର ସଂଯୋଗ ଅଛି, ଯେପରି ଚୋର ଓ ଚୋରା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ; ଏହା ଏଠି କାଠର ହାତୀ ଓ ସତ୍ୟ ହାତୀ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି।
ତାଦୃଶୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାଣୁନା । ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାତ୍ମନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନାର ସମସ୍ତ ଖେଳଠାରୁ ଉପରେ ଥିବା ତୁମ ଆତ୍ମା ଓ ତୁମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ — ଏହି ଦୁଇଁଠାରେ ଏପରି ସଂଯୋଗ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋ ବୀଜାଙ୍କୁରନ୍ଯାଯେ ପିତୃପୁତ୍ରକ୍ରମେ ତଥା । କାର୍ଯକାରଣରୂପୋ ଽପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵାତ୍ମନା
ଅନ୍ୟ ଏକ ଯୋଗ ହେଉଛି ବୀଜ ଓ ଅଂକୁର ଭଳି, କିମ୍ବା ବାପା ଓ ପୁଅ ମଧ୍ୟରେ ଯେମିତି ସମ୍ପର୍କ ରହିଥାଏ, କାରଣ ଓ ପରିଣାମ ଭଳି ଯେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ତୁମେ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା, ସେଥିପାଇଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅନ୍ଯୋ ଽପି କଲନାମାତ୍ରସଙ୍କେତରଚିତୋ ଭଵେତ୍ । ତଵାହଂ ତ୍ଵଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ନିଶ୍ଚଯେନ କିଲ ଦ୍ଵଯୋଃ
ଅନ୍ୟ ଏକ ସମ୍ପର୍କ କେବଳ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଯେଉଁଠାରେ 'ମୁଁ ଏହି', 'ଏହା ମୋର' ଭାବରେ ମନ ଭିତରେ ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅନ୍ଯେ ଚ ବହଵୋ ଲୋକେଷ୍ଵ୍ ଆଧାରାଧେଯତାଦଯଃ । ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ସମ୍ବନ୍ଧାସ୍ ସୁଷ୍ଠୁ ସମ୍ବନ୍ଧକାରିଣାମ୍
ଏହି ସଂସାରରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ଯେପରିକି ଆଧାର ଓ ଆଧାରିତ ଭଳି; ଏମିତି ଅନେକ ସମ୍ପର୍କ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ, ଯେଉଁମାନେ ସମ୍ପର୍କରେ ବନ୍ଧିତ।
ମନୋମନନନିର୍ମାଣକଲାତୀତାତ୍ମନାଣୁନା । ତଥାପି ନୈଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଵେନ୍ଦ୍ରିଯଗଣାତ୍ମନା
ତଥାପି, ମନ, ଚିନ୍ତା ଓ କଳ୍ପନା ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ତୁମ ଆତ୍ମାର ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କେବେ ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଆତ୍ମନା ଭଵତଃ କୋ ଽଯଂ ଘୋରସ୍ ସଂସାରଦୁଃଖଦଃ । ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଵଦାସ୍ମାଭିର୍ ଯୋ ନ ଦୃଷ୍ଟୋ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତୁମେ କହ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖ ମିଳେ, ଏହି ସମ୍ପର୍କ କଣ? ଆମେ ତ ଏହିପରି କୌଣସି ବନ୍ଧନ ତୁମ ଆତ୍ମା ସହିତ ଦେଖୁନାହିଁ, ନାହିଁ ଅନୁଭବ କରୁ।