ଦୈଵେନେତ୍ଥଂ ନିଯୁକ୍ତୋ ଽସ୍ମି କିଂ କରୋମୀଦୃଶଂ ସ୍ଥିତମ୍ । ସମାଶ୍ଵାସନଵାଗ୍ ଏଷା ନ ଦୈଵଂ ପରମାର୍ଥତଃ
ଭାଗ୍ୟର ଚାପରେ ଏଭଳି କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲି; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଏହି ପ୍ରକାର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେବା କଥା ସତ୍ୟରେ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମୂଢୈଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତଂ ଦୈଵଂ ତତ୍ପରାସ୍ ତେ କ୍ଷଯଂ ଗତାଃ । ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ ତୁ ପୁରୁଷାର୍ଥେନ ପଦମ୍ ଉତ୍ତମମ୍ ଆଗତାଃ
ମୂର୍ଖମାନେ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଛନ୍ତି; ଯେମାନେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଛନ୍ତି ସେମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଯେ ଶୂରା ଯେ ଚ ଵିକ୍ରାନ୍ତା ଯେ ପ୍ରାଜ୍ଞା ଯେ ଚ ପଣ୍ଡିତାଃ । ତୈସ୍ ତୈଃ କୈର୍ ଇଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ଵଦ ଦୈଵଂ ପ୍ରଚକ୍ଷ୍ଯତେ
ଯେମାନେ ସାହସୀ, ଶୂର, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତ, ଏହି ଜଗତରେ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥାନ୍ତି? କୁହନ୍ତୁ।
କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ ଵିନିର୍ଣୀତା ଯସ୍ଯାସ୍ତି ଚିରଜୀଵିତା । ସ ଚେଜ୍ ଜୀଵତି ସଞ୍ଛିନ୍ନଶିରାସ୍ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ଯାହାଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦି ସେ ମଣିଷ ମୁଣ୍ଡ କଟିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିଯାଏ, ତାହାକୁ ଏହି ଭାଗ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେଖାଯାଏ।
କାଲଵିଦ୍ଭିର୍ ଵିନିର୍ଣୀତଂ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯଂ ଯସ୍ଯ ରାଘଵ । ଅନଧ୍ଯାପିତ ଏଵାସୌ ତଜ୍ଜ୍ଞଶ୍ ଚେଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁମାନେ କାଳର ଅର୍ଥ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ଯାହାଙ୍କର ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦି ସେଉଁଠି କେହି ପଢିବା ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ହୋଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେଠାରେ ଦେବତାଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ କୃପା ଅଛି।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ମୁନିନା ଦୈଵମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦୂରତଃ । ପୌରୁଷେଣୈଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ରାମ ନାନ୍ଯଥା
ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଦେବତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ; ସେ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ, ହେ ରାମ, ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ହୋଇନଥିଲା।
ଅମୀଭିର୍ ଅପରୈ ରାମ ପୁରୁଷୈର୍ ମୁନିତାଂ ଗତୈଃ । ପୌରୁଷେଣୈଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତା ଚିରଂ ଗଗନଗାମିତା
ହେ ରାମ, ଏହି ଅନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମୁନିତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗର ମାର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ।
ଉତ୍ସାଦ୍ଯ ଦେଵସଙ୍ଘାତାଂଶ୍ ଚକ୍ରୁସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନୋଦରେ । ପୌରୁଷେଣୈଵ ଯତ୍ନେନ ସାମ୍ରାଜ୍ଯଂ ଦାନଵେଶ୍ଵରାଃ
ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଦାନବମାନେ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ଓ ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୂର କରି, ତିନି ଭୁବନରେ ରାଜ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଆଲୂନଶୀର୍ଣମ୍ ଆଭୋଗି ଜଗଦ୍ ଆଜହ୍ରୁର୍ ଓଜସା । ପୌରୁଷେଣୈଵ ଯତ୍ନେନ ଦାନଵେଭ୍ଯସ୍ ସୁରେଶ୍ଵରାଃ
ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରୟାସରେ, ଦାନବମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଏହି ଉଜାଡ଼ ଓ ଲୁଟିଯାଇଥିବା ସଂସାରକୁ ଦଳି ନେଇଥିଲେ।
ରାମ ପୌରୁଷଯୁକ୍ତ୍ଯୈଵ ସଲିଲଂ ଧାର୍ଯତେ ନ ଵା । ଚିରଂ କରଣ୍ଡକେ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ନ ଦୈଵଂ ତତ୍ର କାରଣମ୍
ରାମ, ପାଣି କେବଳ ପ୍ରୟାସ ଓ ଉପାୟରେ ମାଟି କୁଁଆରେ ରହିପାରେ, ଭାଗ୍ୟରେ ନୁହେଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ କୁଁଆରେ ରହିଥାଏ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।
ହରଣାଦାନସଂରମ୍ଭଵିଭ୍ରମଭ୍ରମଭୂମିଷୁ । ଶକ୍ତତା ଦୃଶ୍ଯତେ ରାମ ନ ଦୈଵସ୍ଯୌଷଧେର୍ ଇଵ
ନେବା, ଦେବା, ଚେଷ୍ଟା, ଭ୍ରମ ଓ ଭ୍ରମଣରେ, ରାମ, କ୍ଷମତା ଦେଖାଯାଏ, ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଔଷଧରେ ଭିତରେ ଭାଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସକଲକାରଣକାର୍ଯଵିଵର୍ଜିତଂ ନିଜଵିକଲ୍ପଵଶାଦ୍ ଉପକଲ୍ପିତମ୍ । ତ୍ଵମ୍ ଅନଵେକ୍ଷ୍ଯ ହି ଦୈଵମ୍ ଅସନ୍ମଯଂ ଶ୍ରଯ ଶୁଭାଶଯ ପୌରୁଷମ୍ ଉତ୍ତମମ୍
ସମସ୍ତ କାରଣ ଓ ଫଳ ନଥିବା, ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଉପଜିଥିବା ଭାବକୁ ଛାଡ଼; ଏହି ଅସତ୍ୟ ଭାଗ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ଶୁଭ ମନସ୍କ ହୋଇ, ଉତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ ଉପରେ ଭରସା କର।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରତିଷ୍ଠାମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତମ୍ । ଯଲ୍ ଲୋକେ ତଦ୍ ଵଦ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୈଵମ୍ ଏଵଂ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆଧାରଟି ଭଲଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହି ସଂସାରରେ 'ଭାଗ୍ୟ' କାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ପୌରୁଷଂ ସର୍ଵକାର୍ଯାଣାଂ କର୍ତୃ ରାଘଵ ନେତରତ୍ । ଫଲଭୋକ୍ତୃ ଚ ସର୍ଵତ୍ର ନ ଦୈଵଂ ତତ୍ର କାରଣମ୍
ହେ ରାଘବ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଠାରେ ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିବା ମଧ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଅଟୁଟ, ଭାଗ୍ୟ କାରଣ ନୁହେଁ।
ଦୈଵଂ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କୁରୁତେ ନ ଚ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ନାଦ୍ରିଯତେ କେଵଲଂ କଲ୍ପନେଦୃଶୀ
ଭାଗ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ, କିଛି ଭୋଗ କରେନାହିଁ, ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହାକୁ କେହି ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ମାନ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି—ମାନବ ମନର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ପୌରୁଷେଣେହ ଫଲସ୍ଯ ଫଲଶାଲିନାମ୍ । ଶୁଭାଶୁଭା ଵା ସମ୍ପତ୍ତିର୍ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସଫଳତା ଏଠାରେ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେପରି ହେଉ, ସେହି ସମୃଦ୍ଧିକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌରୁଷୋପନତା ନିତ୍ଯମ୍ ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟସ୍ଯ ଵସ୍ତୁନଃ । ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଇଷ୍ଟାପ୍ଯ୍ ଅନିଷ୍ଟା ଵା ଦୈଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ଭାବେ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯାହାକୁ ଲୋକ ପାଉଛନ୍ତି, ସେଇ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭାଵୀ ତ୍ଵ୍ ଅଵଶ୍ଯମ୍ ଏଵାର୍ଥଃ ପୁରୁଷାର୍ଥୈକସାଧନଃ । ଯସ୍ ସୋ ଽସ୍ମିଂଲ୍ ଲୋକସଙ୍ଘାତେ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ଏହି ସଂସାରରେ ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବାକୁ ଥାଏ, ସେଉଠି 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନ ତୁ ରାଘଵ ଲୋକସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵ ହି । ଦୈଵମ୍ ଆକାଶକଲ୍ପଂ ହି କରୋତି ନ କରୋତି ଵା
ହେ ରାଘବ, ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ସଂସାରରେ କାହା ପାଇଁ କିଛି କରେ ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟ ତ ଆକାଶ ପରି, କରିଲେ କିମ୍ବା ନକରିଲେ କିଛି ତଫାତ୍ ନାହିଁ।
ପୁରୁଷାର୍ଥସ୍ଯ ସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଶୁଭାଶୁଭଫଲୋଦଯେ । ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଥିତିର୍ ଇତି ଯୋକ୍ତିସ୍ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାର ଫଳ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ ଯେତେବେଳେ ମିଳେ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ 'ଏଭଳି ହେଲା' ବୋଲି ଯେଉଁ ଭାବନା ଆସେ, ସେଉଠି 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଇତ୍ଥଂ ମମାଭଵଦ୍ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଇତ୍ଥଂ ମେ ନିଶ୍ଚଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅଭୂତ୍ । ଇତି କର୍ମଫଲାଵାପ୍ତିର୍ ଯୋକ୍ତିସ୍ ତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ହେଲା, ଏଭଳି ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳିଲା—ଏହି ପ୍ରକାର ବିଚାରକୁ ହିଁ ଲୋକେ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଇଷ୍ଟାନିଷ୍ଟଫଲାଵାପ୍ତାଵ୍ ଏଵମ୍ ଇତ୍ଯର୍ଥଵାଚକମ୍ । ଆଶ୍ଵାସନାମାତ୍ରଵଚୋ ଦୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କଥ୍ଯତେ
ଚାହିଦା ନାହିଁ ଫଳ ମିଳିଲା ବୋଲି ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଏ, ସେଟା କେବଳ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେବା ପାଇଁ କଥା ମାତ୍ର; ଏହିକୁ ହିଁ ଭାଗ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭଗଵନ୍ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ପ୍ରାଗ୍ ଯତ୍ କର୍ମୋପସଞ୍ଚିତମ୍ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଦୈଵମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଅପମୃଷ୍ଟଂ କଥଂ ତ୍ଵଯା
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ଆଗରୁ ସଞ୍ଚିତ ଯେଉଁ କର୍ମ ଅଛି, ଏହିକୁ ହିଁ ଲୋକେ ଭାଗ୍ୟ କୁହନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣ କିପରି ଏହାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ?
ସାଧୁ ରାଘଵ ଜାନାସି ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଽଖିଲମ୍ । ଦୈଵଂ ନାସ୍ତୀତି ତେ ଯେନ ସ୍ଥିରା ବୁଦ୍ଧିର୍ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଭଲ କହିଲ, ରାଘବ, ତୁମେ ବୁଝିଛ; ଶୁଣ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଭାଗ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ଦୃଢ଼ ହେବ।
ଯା ମଗ୍ନା ଵାସନା ପୂର୍ଵଂ ବଭୂଵ କିଲ ଭୂରିଶଃ । ସୈଵେଯଂ କର୍ମଭାଵେନ ନୄଣାଂ ପରିଣତିଂ ଗତା
ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଭାବନା ଗଭୀର ଭାବେ ମନରେ ବସିଥିଲା, ସେଇ ଏବେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛି।
ଜନ୍ତୁର୍ ଯଦ୍ଵାସନୋ ନାମ ତତ୍କର୍ମା ଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଅନ୍ଯକର୍ମାନ୍ଯଭାଵଶ୍ ଚେତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ନୈଵୋପପଦ୍ଯତେ
ଜୀବ ମନରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ରହିଛି, ସେଠାରୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବନା ରହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଗ୍ରାମଗୋ ଗ୍ରାମମ୍ ଆପ୍ନୋତି ପତ୍ତନାର୍ଥୀ ଚ ପତ୍ତନମ୍ । ଯୋ ଯୋ ଯଦ୍ଵାସନସ୍ ତତ୍ ତତ୍ ସ ସ ପ୍ରଯତତେ ତଥା
ଯିଏ ଗାଁକୁ ଚାହେଁ, ସେ ଗାଁକୁ ପାଏ; ଯିଏ ସହରକୁ ଚାହେଁ, ସେ ସହରକୁ ପାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ଯଦ୍ ଏଵ ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାଦ୍ ଇହ କର୍ମ କୃତଂ ପୁରା । ତଦ୍ ଏଵ ଦୈଵଶବ୍ଦେନ ପର୍ଯାଯେଣ ହି କଥ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ କରାଯାଇଥିଲା, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଲୋକେ ପରମ୍ପରାରେ 'ଭାଗ୍ୟ' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଏଵଂ ଦୈଵଂ ସ୍ଵକର୍ମାଣି କର୍ମ ପ୍ରୌଢା ସ୍ଵଵାସନା । ଵାସନା ମନସୋ ନାନ୍ଯା ମନୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏଭଳି, ଭାଗ୍ୟ କହିଲେ ନିଜର କର୍ମ; କର୍ମ ହେଉଛି ନିଜର ଗଢିଉଠିଥିବା ଇଚ୍ଛା। ଏହି ଇଚ୍ଛା ମନରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, କାରଣ ମନକୁ ମନୁଷ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଦୈଵଂ ତାନି କର୍ମାଣି କର୍ମ ସାଧୋ ମନୋ ହି ତତ୍ । ମନୋ ହି ପୁରୁଷସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଦୈଵଂ ନାସ୍ତୀତି ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକି କର୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି; କର୍ମ ମଧ୍ୟ ମନ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ମନ ମାନେ ମନୁଷ୍ୟ, ଏହିପରି ଭାବିଲେ, ଭାଗ୍ୟ ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନୁହେଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ।