ନଯନେ ରୂପନିର୍ମଗ୍ନେ କ୍ଷୋଭଃ କ ଇଵ ଦେହିନଃ । ଗର୍ଦଭେ ପଲ୍ଵଲୋନ୍ମଗ୍ନେ କୈଵ ସେନାପତେଃ କ୍ଷତିଃ
ନୟନ ରୂପରେ ଲଗ୍ନ ହେଲେ, ଦେହୀ ପାଇଁ କଣ ଅସୁବିଧା? ଯେପରି ଗଧା ଦଳା ମଧ୍ୟରେ ଫସିଲେ, ସେନାପତିଙ୍କୁ କଣ କ୍ଷତି?
ରୂପକର୍ଦମମ୍ ଏତନ୍ ମାନଯ ନାସ୍ଵାଦଯାଧମ । ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଏତନ୍ ନିମେଷେଣ ଭଵନ୍ତମ୍ ଅପି ହିଂସତି
ଏହି ରୂପର ଦଳିଆ କାଦୁଅକୁ ସମ୍ମାନ କର, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଆସ୍ୱାଦ ନେଅ ନାହିଁ, ହେ ଉତ୍ତମ। ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି କରେ।
ଯେନୈଵ ସଖ୍ଯଂ କ୍ରିଯତେ ଯ ଏଵାଭ୍ଯନୁଗମ୍ଯତେ । ତଦୀଯୈଃ କର୍ମଭିଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ ଶୂରୋ ଽପି ବଧ୍ଯତେ
ଯାହା ସହିତ ମିତ୍ରତା କରାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସାହସୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ବନ୍ଧିଯାଏ।
ଉତ୍ପନ୍ନଧ୍ଵଂସି ସମ୍ପାତମାତ୍ରହୃଦ୍ଯମ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍ । ରୂପମ୍ ଆଶ୍ରଯ ମା ନେତ୍ର ଵିନାଶାଯାଵିନାଶିନେ
ହେ ଚକ୍ଷୁ, ଯେଉଁ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି ଏବଂ ଅସତ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଭରସା କରନି। ଏହା ନଷ୍ଟିକୁ ନେଇଯାଏ, ଅବିନାଶୀକୁ ନୁହେଁ।
ସାକ୍ଷିଵତ୍ ତ୍ଵଂ ସ୍ଥିତଂ ନେତ୍ର ରୂପଂ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି । ଆଲୋକଃ କାଲଵଶତସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଏକଃ କିଂ ପ୍ରତପ୍ଯସେ
ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ରୂପ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛି। ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ଆଲୋକ, ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଅଛ, ତେବେ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ?
ସଲିଲସ୍ପନ୍ଦଵଦ୍ ଦୃଷ୍ଟିଃ ପିଞ୍ଛିକେଵାମ୍ବରୋତ୍ଥିତା । ସ୍ଵଜାତିବନ୍ଧାତ୍ ସ୍ଫୁରତି ତଵ ଚିତ୍ତ କିମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେପରି ଜଳରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠେ, କିମ୍ବା ପିଚକିରେ ପାଣି ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ତୋର ମନ ନିଜ ଧାରାରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ। ଏହି ମନରେ କଣ ଆସିଗଲା?
ସ୍ଵଲ୍ପାମ୍ଭସୀଵ ଶଫରେ ଚିତ୍ତେ ସ୍ଫୁରଣଧର୍ମିଣି । ସ୍ଵଯଂ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାର ତ୍ଵମ୍ ଅଯଂ ପ୍ରୋତ୍ଥିତଃ କୁତଃ
ଅଳ୍ପ ପାଣିରେ ମାଛ ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ସେପରି ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଞ୍ଚଳ ମନରେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ କେଉଁଠୁ ଆସିଲା?
ଆଲୋକରୂପଯୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ଜଡଯୋସ୍ ସ୍ଫୁରତୋର୍ ମିଥଃ । ଆଧାରାଧେଯଯୋଶ୍ ଚିତ୍ତ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଆକୁଲତା ତଵ
ଓ ମନ, ରୂପ ଓ ଦୃଷ୍ଟି, ଯେଉଁମାନେ ସବୁବେଳେ ଚଞ୍ଚଳ ଏବଂ ଜଡ, ଏହାମାନଙ୍କ ଓ ଆଧାର-ଆଧେୟ ମଧ୍ୟରେ ତୋର ଅଶାନ୍ତି ଅର୍ଥହୀନ।
ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ଅସଙ୍ଗିନଃ । ସଂସକ୍ତା ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଵଦନାଦର୍ଶବିମ୍ବଵତ୍
ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନର ଭାବମାନେ ପ୍ରକୃତରେ ଅଲଗା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ଲାଗେ ଯେ ଏମାନେ ଏକାଠି ଜଡିତ। ଏହା ମୁହଁର ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯିବା ପରି।
ଅଜ୍ଞାନଜନ୍ତୁନା ହ୍ଯ୍ ଏତେ ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ଜାତା ନିରନ୍ତରାଃ । ଅଜ୍ଞାନେ ଜ୍ଞାନଗଲିତେ ପୃଥକ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯାଃ
ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ସବୁ ଜୀବ ଏକାଠି ମିଶିଥାନ୍ତି, ଏକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଆସି ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ହୋଇ ରହିଯାନ୍ତି।
ମନଃକଲନଯା ହ୍ଯ୍ ଏତେ ସୁସମ୍ବଦ୍ଧାଃ ପରସ୍ପରମ୍ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରା ଦାରୂଣି ଜତୁନା ଯଥା
ମନର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ମନର ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ଭଲଭାବେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଲକଡ଼ି ଗୁଡ଼ିକୁ ଲାହା ଦ୍ୱାରା ଏକାଠି କରାଯାଏ।
ସ୍ଵମନୋମନନେ ତନ୍ତୌ ମନୋଽଭ୍ଯାସେନ ଯତ୍ନତଃ । ଵିଚାରାଚ୍ ଛେଦମ୍ ଆଯାତେ ଛିନ୍ନୈଵାଜ୍ଞାନଭାଵନା
ନିଜ ମନର ଚିନ୍ତାର ତାନ୍ତୁକୁ ମନର ଅଭ୍ୟାସ ଓ ସତର୍କ ବିଚାର ଦ୍ୱାରା କାଟିଦେଲେ, ତେବେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭାବନା ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଭାବେ ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଜ୍ଞାନସଙ୍କ୍ଷଯାତ୍ କ୍ଷୀଣେ ମନସ୍ଯ୍ ଏତେ ପୁନର୍ ମିଥଃ । ରୂପାଲୋକମନସ୍କାରାସ୍ ସଙ୍ଘଟନ୍ତେ ନ କେଚନ
ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ଏବଂ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମନର ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ଆଉ କେବେ ଏକାଠି ହୁଏନା।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଏଵାନ୍ତର୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରବୋଧକମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ତସ୍ମାଦ୍ ଉଚ୍ଛେଦ୍ଯଂ ପିଶାଚ ଇଵ ମନ୍ଦିରାତ୍
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଭିତରେ ମନ ହିଁ ସଚେତନ କରେ। ତେଣୁ, ଏହି ମନକୁ ମନ୍ଦିରରୁ ଭୂତକୁ ବାହାର କରିଦେବା ପରି, ଦୂର କରିବା ଉଚିତ।
ଚିତ୍ତ ଵଲ୍ଗସି ମିଥ୍ଯୈଵ ଦୃଷ୍ଟୋ ଽନ୍ତୋ ଭଵତୋ ମଯା । ଆଦ୍ଯନ୍ତେଷୁ ସୁତୁଚ୍ଛସ୍ ତ୍ଵଂ ଵର୍ତମାନେ ଽପି ନ ହ୍ଯ୍ ଅସି
ମନ, ତୁମେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଏଠୁ ଓଠୁ ଦୌଡ଼ୁଛ। ମୁଁ ତୁମର ଶେଷ ଦେଖିଛି। ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ତୁମେ ପୂରା ଖାଲି, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ସତ୍ତା ନାହିଁ।
ମୁଧା ପଞ୍ଚଭିର୍ ଆକାରୈଃ କିମ୍ ଅନ୍ତଃ ପରିଵଲ୍ଗସି । ଯସ୍ ତ୍ଵାଂ ତ୍ଵ୍ ଆମ୍ ଇତି ଜାନାତି ତସ୍ଯୈତତ୍ ପରିଵଲ୍ଗ୍ଯତେ
ମନ, ତୁମେ କାହିଁକି ଅନ୍ୟଥା ପାଞ୍ଚଟି ଆକାରରେ ଭିତରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୌଡ଼ୁଛ? ଯିଏ ତୁମକୁ 'ତୁ' ଓ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଜାଣେ, ସେଠି ପ୍ରକୃତରେ ଏହି ଦୌଡ଼ାଧୌଡ଼ି ହୁଏ।
ତ୍ଵଦ୍ଵଲ୍ଗନଂ ମେ କୁମନୋ ନ ମନାଗ୍ ଅପି ତୁଷ୍ଟଯେ । ମାଯାନରସ୍ପନ୍ଦ ଇଵ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଵୃତ୍ତିଷୁ ଦହ୍ଯସେ
ହେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ, ତୁମର ଏହି ଦୌଡ଼ାଧୌଡ଼ି ମୋତେ କିଛି ମଧୁରତା ଦେଉନାହିଁ। ମାୟା ମଣିଷର ଅନ୍ୟଥା ଚଳନା ପରି, ତୁମେ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଦହିଯାଉଛ।
ତିଷ୍ଠ ଵା ଗଚ୍ଛ ଵା ଚିତ୍ତ ନାସି ମେ ଶଠ ଜୀଵସି । ପ୍ରକୃତ୍ଯାସି ମୃତଂ ନିତ୍ଯଂ ଵିଚାରାତ୍ ସୁମୃତଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଏ ଚିତ୍ତ, ତୁମେ ରୁହ ଓ କିମ୍ବା ଚାଲିଯାଅ—ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ କେବେ ଜୀବନ୍ତ ନୁହଁ, ଚତୁର ଠକ। ତୁମର ସ୍ୱଭାବରେ ସଦା ମୃତ ଅଛ, ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ମୃତ ଅଟୁଟ ଅଛ।
ନିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ଜଡଂ ଭ୍ରାତଶ୍ ଶଠ ନିତ୍ଯମୃତାକୃତେ । ମୂଢ ଏଵ ତ୍ଵଯାଜ୍ଞେନ ଵଞ୍ଚ୍ଯତେ ନ ଵିଚାରଵାନ୍
ଭାଇ, ତୁମେ ଅର୍ଥହୀନ, ଜଡ ଓ ଠକ, ସଦା ମୃତ ଦେଖାଯାଉଛ। ମୂଢ଼ମାନେ ମାତ୍ର ତୁମ ଠକାଉଛନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ କେବେ ଠକାଯାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଵଯମ୍ ଆଜ୍ଞାତଵନ୍ତସ୍ ତ୍ଵାଂ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣାନୁସୃତଂ ଭଵେତ୍ । ମୃତମ୍ ଅସ୍ମାକମ୍ ଅଦ୍ଯାସି ଦୀପାନାଂ ତିମିରଂ ଯଥା
ଆମେ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିଛୁ; ଅଜ୍ଞାନରେ ତୁମେ ଚାଲିଥାଅ। ଆଜି ଆମ ପାଇଁ ତୁମେ ମୃତ, ଯେପରି ଦୀପରେ ଅନ୍ଧାର ନାହିଁ।
ଶଠେନ ଭଵତା ଦୀର୍ଘଂ କାଲଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ । ଉପରୁଦ୍ଧମ୍ ଅଭୂତ୍ ପୂର୍ଵଂ ସାଧୁସଂସର୍ଗଵର୍ଜିତମ୍
ଠକ ଚିତ୍ତ, ତୁମ ପାଇଁ ବହୁଦିନ ମୋ ଦେହ ଘର ଅନ୍ଧାର ରହିଥିଲା, କାରଣ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗ ନଥିଲା।
ଜଡେ ପ୍ରେତସମାକାରେ ଗତେ ତ୍ଵଯି ମନଶ୍ଶଠେ । ସର୍ଵସଜ୍ଜନସଂସେଵ୍ଯଂ ଇଦଂ ଦେହଗୃହଂ ସ୍ଥିତମ୍
ହେ ମନ, ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଜଡ଼ ଏବଂ ମୃତଦେହ ସମାନ ହେଉଛ, ଏହି ଶରୀର ଘର ସମସ୍ତ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ରହିଯାଏ।
ପୂର୍ଵମ୍ ଏଵାସି ନାସ୍ଯ୍ ଏଵ ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯ୍ ଅପି ଜଡଂ ଶଠମ୍ । ନ ଭଵିଷ୍ଯସି ଚେଦାନୀଂ କିଂ ଵେତାଲ ନ ଲଜ୍ଜସେ
ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ କେବେ ଏହି ଶରୀରର ନିଜ ଥିଲେ ନାହିଁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହଁ। ତୁମେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ ଏବଂ ଚତୁର। ଏହିବେଳେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଚାଲିଯିବ ନାହଁ, ହେ ଭୂତ, ତେବେ ଲଜ୍ଜା ଲାଗୁନାହିଁ କି?
ସହ ତୃଷ୍ଣାପିଶାଚୀଭିସ୍ ସହ କୋପାଦିଗୁହ୍ଯକୈଃ । ନିର୍ଗଚ୍ଛ ଚିତ୍ତଵେତାଲ ଶରୀରସଦନାନ୍ ମମ
ମନର ଭୂତ, ତୁମେ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଭୂତ ଓ କ୍ରୋଧ ଆଦି ଦୁଷ୍ଟ ଆତ୍ମାମାନେ ସହିତ ମୋ ଶରୀର ଘରୁ ବାହାରିଯାଅ।
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଵିଵେକମନ୍ତ୍ରେଣ ନିର୍ଗତୋ ଦେହମନ୍ଦିରାତ୍ । ପ୍ରମତ୍ତଚିତ୍ତଵେତାଲଃ କୁଵୃକଃ କନ୍ଦରାଦ୍ ଇଵ
ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ବିବେକ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୋର ଶରୀର ମନ୍ଦିରରୁ ଅସାବଧାନ ମନର ଭୂତ ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁ ଯେପରି କୁହୁଡ଼ିରୁ ବାହାରିଯାଏ, ସେପରି ବାହାରିଯାଇଛି।
ଅହୋ ନୁ ଚିତ୍ରଂ ସୁମହଜ୍ ଜଡେନ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗିନା । ମନଶ୍ଶଠେନ ସର୍ଵୋ ଽଯଂ ନୀତୋ ଵିଵଶତାଂ ଜନଃ
ହାଁ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ବଡ଼ ଅଦ୍ଭୁତ! ଏହି ଜଡ଼, କ୍ଷଣିକ ଏବଂ ଚତୁର ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅସହାୟତାକୁ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।
କସ୍ ତେ ପରାକ୍ରମଃ କିଂ ତେ ବଲଂ କସ୍ ତେ ସମାଶ୍ରଯଃ । ଯଦି ଵଲ୍ଗସି ମାମ୍ ଏଵ ଜନତାଂ ବାଧସେ ତଥା
ତୋର କଣ ଶକ୍ତି, କଣ ପ୍ରଭାବ, କଣ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି? ଯଦି ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼, ତେବେ ସେଇପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛ।
ଶଠାତ୍ମୈଵାସି ନ ମଯା ଦୀନଚିତ୍ତକ ମାର୍ଯସେ । ମୃତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵବୁଦ୍ଧଂ ତ୍ଵମ୍ ଅଦ୍ଯ କେଵଲମ୍ ଅଜ୍ଞ ହେ
ତୁମେ କେବଳ ଏକ ଚତୁର ମନ, ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେଉନାହିଁ, ହେ ଦୁଃଖିତ ମନ; ଆଜି ତୁମକୁ ମୃତ ବୋଲି ବୁଝିପାରିଛି, ହେ ଅଜ୍ଞ।
ଏତାଵନ୍ତମ୍ ଅହଂ କାଲଂ ତ୍ଵାଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଜୀଵଦାସ୍ଥିତମ୍ । କ୍ଲିଷ୍ଟଃ ପ୍ରଭୂତଭଙ୍ଗାସୁ ଚିରଂ ସଂସୃତିରାତ୍ରିଷୁ
ଏତେ ଦିନ ଧରି ମୁଁ ତୁମକୁ ଜୀବନରେ ରହୁଥିବା ବୋଲି ଭାବିଥିଲି; ଏହି ସଂସାରର ଅନେକ ରାତିରେ ମୁଁ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିଛି, ଅନେକ ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖିଛି।
ଚିତ୍ତଂ ମୃତଂ ହି ନାସ୍ତୀହ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯାଵଗତଂ ମଯା । ତେନ ତ୍ଵଦାଶାଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି କେଵଲଃ
ଆଜି ମୁଁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିପାରିଛି ଯେ, ଏଠାରେ ମନ ମୃତ ଭାବେ ଅଛିନାହିଁ; ଏହିଠାରେ ମନ ଉପରେ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୁଁ ଏବେ କେବଳ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।