ଅପି ଶୀତରୁଚାଵ୍ ଅର୍କେ ସୁକୃଷ୍ଣେ ଽପୀନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲେ । ଅପ୍ଯ୍ ଅଧଃ ପ୍ରସରତ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନୌ ଵିସ୍ମଯୋ ଽସ୍ଯ ନ ଜାଯତେ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଢିଲା ରଶି ଦେଇଥିଲେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଇଥିଲେ, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ତଳକୁ ଚାଲିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ।
ଚିଦାତ୍ମନ ଇମା ଇତ୍ଥଂ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତୀହ ଶକ୍ତଯଃ । ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯାଶ୍ଚର୍ଯଜାଲେଷୁ ନାଭ୍ଯୁଦେତି କୁତୂହଲମ୍
ଚେତନାର ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଏଭଳି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି, ତଥାପି ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଦେଖି ସେ ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଭରିଯାଏନାହିଁ।
ନ ଦଯାଦୈନ୍ଯମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନ କ୍ରୌର୍ଯମ୍ ଅନୁଧାଵତି । ନ ଲଜ୍ଜାମ୍ ଅନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ନାଲଜ୍ଜତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି
ସେ ଦୟା କିମ୍ବା ଦୁଃଖିତ ଭାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରେନାହିଁ, କ୍ରୂରତାକୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ; ଲଜ୍ଜାକୁ ଧରି ରହେନାହିଁ, ଅଲଜ୍ଜିତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ।
ନ କଦାଚନ ଦୀନାତ୍ମା ନୋଦ୍ଧତାତ୍ମା କଦାଚନ । ନ ପ୍ରମତ୍ତୋ ନ ଖିନ୍ନାତ୍ମା ନୋଦ୍ଵିଗ୍ନୋ ନ ଚ ହର୍ଷଵାନ୍
ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ନୁହଁନ୍ତି, କେବେ ଅହଂକାରୀ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ସେ କେବେ ଅସାବଧାନ ନୁହଁନ୍ତି, କେବେ ହତାଶ ନୁହଁନ୍ତି, କେବେ ଚିନ୍ତିତ ନୁହଁନ୍ତି, କେବେ ଅତି ଖୁସି ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।
ନାସ୍ଯ ଚେତସି ସୁସ୍ଫାରେ ଶରଦମ୍ବରନିର୍ମଲେ । କୋପାଦଯଃ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ନଭସୀଵ ନଵାଙ୍କୁରାଃ
ତାଙ୍କର ମନ ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପରି ବଡ଼ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ। ଏହି ମନରେ କ୍ରୋଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅଙ୍କୁର ଉଗୁନାହିଁ।
ଅନାରତପତଜ୍ଜାତଭୂତାଯାଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତୌ । କ୍ଵ କଥଂ କିଲ କାସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ ସୁଖିତା ଦୁଃଖିତାଥ ଵା
ଏହି ଜଗତ ଯେଉଁଥିରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱରତା ଚାଲିଥାଏ, ଏଠାରେ କେଉଁଠି, କିପରି, କାହା ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅଛି?
ଫେନାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵେ ଜଲେ ଭୂତକ୍ରମେ ତଥା । କ୍ଵ କିଲେହ କୁତଃ କୋ ଽନ୍ତଃ ପ୍ରସଙ୍ଗସ୍ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ
ଜଳରେ ଫେନ, ବୁଡିବା ଓ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ସ୍ୱଭାବିକ, ଏହି ପ୍ରକୃତିର ଅନୁକ୍ରମରେ, ଏଠାରେ କେଉଁଠି, କିପରି, କାହା ପାଖରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଏକାଧିକ ଅବସ୍ଥା ଅଛି?
ଭାଵାଭାଵୈର୍ ଅପର୍ଯନ୍ତୈର୍ ଅଜସ୍ରଂ ଜନ୍ତୁସମ୍ଭଵୈଃ । ନ ଵିଷୀଦନ୍ତି ନୋଦ୍ଯନ୍ତି ଦୃଷ୍ଟସୃଷ୍ଟିକ୍ରମା ନରାଃ
ଯେମାନେ ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭାବ ଓ ଅଭାବ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଆନନ୍ଦିତ ମଧ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ନିମେଷଂ ପ୍ରତି ଯାମିନ୍ଯା ଯଥାନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟଯଃ । ଯଥୋତ୍ପନ୍ନଵିନାଶିନ୍ଯସ୍ ତଥୈତା ଲୋକଦୃଷ୍ଟଯଃ
ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିବା ସମୟରେ ଯେପରି ଦୃଶ୍ୟଗୁଡିକ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆସି ଯାଉଛି, ଏଭଳି ଏହି ଜଗତର ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।
ଅନାରତସମୁତ୍ପତ୍ତାଵ୍ ଅନାରତଵିନାଶିନି । କଃ କ୍ରମୋ ଦଗ୍ଧସଂସାରେ କାରୁଣ୍ଯାନନ୍ଦଯୋର୍ ଇହ
ଯେଉଁଠାରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଜଳିଗଲାପରେ କେଉଁ ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି, ଦୟା କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ?
ଶୁଭାଭାଵାତ୍ ସୁଖାଭାଵେ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତେ ଵିଲକ୍ଷଣାଃ । କୀଦୃଶ୍ଯଃ କଥମ୍ ଆଯାତାଃ କା ଵା ତା ଦୁଃଖସଂଵିଦଃ
ଯେତେବେଳେ ଭଲ ଓ ସୁଖ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଓ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ କେମିତି ଆସିଛି, ସେଗୁଡିକ କେଉଁ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି?
ସୁଖମ୍ ଅନ୍ତେ ତଦନ୍ତୋତ୍ଥା ସ୍ଵବୀଜଂ ଵିତନୋତି ଯା । ଶାନ୍ତଂ ଦୁଃଖଦଶା ସେଯଂ କଥମ୍ ଅନ୍ତରିତେ ସୁଖେ
ସୁଖ ଶେଷ ହେଲାପରେ ଏହାର ନିଜ ମୁଳ ଥିଲେ ଏହା ପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଶାନ୍ତ ଦୁଃଖର ଅବସ୍ଥା, ସୁଖ ନଥିବାବେଳେ କିପରି ଅଛି ?
କ୍ଷୀଣାଭ୍ଯାଂ ସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ହେଯୋପାଦେଯଯୋଃ କ୍ଷଯେ । ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତେ କ୍ଵ ସ୍ତୋ ଗଲିତେ ଽଥ ଶୁଭାଶୁଭେ
ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଦୁଇଟି ଶେଷ ହେଲା, ତ୍ୟାଗ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ଚାହିଁଥିବା ଓ ଅଚାହିଁଥିବା, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ — ସବୁ ଗଲାପରେ, ସେଗୁଡିକ କେଉଁଠି ଅଛି ?
ରମ୍ଯାରମ୍ଯଦୃଶୋର୍ ନାଶାଚ୍ ଛାନ୍ତେ ଭୋଗାଭିଵାଞ୍ଛନେ । ନୈରାଶ୍ଯସନ୍ତତିପ୍ରୌଢେ ହିମଵଦ୍ ଵିଗଲେନ୍ ମନଃ
ମନରେ ରମ୍ୟ ଓ ଅରମ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହେଲା, ଭୋଗର ଆକାଂକ୍ଷା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ନିରାଶାର ଧାରା ଭଲଭାବେ ବଢିଗଲା; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ପାହାଡ଼ର ହିମ ଭଳି ଗଳିଯାଏ ।
ଆ ମୂଲାନ୍ ମନସି କ୍ଷୀଣେ ସଙ୍କଲ୍ପସ୍ଯ କଥୈଵ କା । ତିଲେଷ୍ଵ୍ ଏଵାତିଦଗ୍ଧେଷୁ ତୈଲସ୍ଯ କଲନା କୁତଃ
ମନରେ ଚିନ୍ତାର ମୂଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେଷ ହେଲା, ତେବେ କିପରି କିଛି ଚିହ୍ନ ରହିପାରିବ ? ତିଳ ଗୁଡିକ ଭଲଭାବେ ପୁଡିଗଲାପରେ, ସେଥିରୁ ତେଲ କିପରି ମିଳିବ ?
ଭାଵେଷ୍ଵ୍ ଅଭାଵଘନଭାଵନଯା ମହାତ୍ମା ନିର୍ମୁକ୍ତସଙ୍କଲନମ୍ ଅମ୍ବରଵତ୍ ସ୍ଥିତେଷୁ । ଚିତ୍ତଂ ପ୍ରତି ସ୍ଵମୁଦିତୋ ଵିଦିତୈକରୂପୀ ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ସ୍ଵପିତି ଜୀଵତି ନିତ୍ଯତୃପ୍ତଃ
ଯେତେବେଳେ ଏକ ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ, ଆକାଶ ପରି ଭାବଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରେ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ନିଜ ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣି, ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହେ, ଏକାକି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୃଢ ରହେ, ଶୟନ କରେ, ଜୀବନ କରେ ।
ଯଥାଲାତପରିସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଅଗ୍ନିଚକ୍ରଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦାଭାସଂ ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ଜ୍ୱାଳା ଲକୁଡ଼ିର ଘୁଞ୍ଚା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚିତ୍ତର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ଏହି ସଂସାର ଅସଲି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ ।
ଯଥା ଜଲପରିସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଵ୍ଯତିରିକ୍ତ ଇଵାମ୍ଭସଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଵର୍ତୁଲାଵର୍ତଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ପାଣିର ଚଳନରୁ ଏକ ଗୋଳ ଭୂମିକା ଭୂତିକ ଭାବରେ ପାଣିରୁ ଭିନ୍ନ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚିତ୍ତର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ଏହି ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଯଥା ଵ୍ଯୋମ୍ନୀକ୍ଷିତସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ପିଞ୍ଛମୌକ୍ତିକମଣ୍ଡଲମ୍ । ଦୃଶ୍ଯତେ ସଦ୍ ଇଵାସତ୍ଯଂ ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ତଥା ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ପଙ୍ଖା ଚଳିବାରୁ ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତାର ଗୋଟିଏ ଗୁଚ୍ଛ ଅସଲି ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚିତ୍ତର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ଏହି ସଂସାର ଦେଖାଯାଏ ।
ଯେନ ପ୍ରସ୍ପନ୍ଦତେ ଚିତ୍ତଂ ଯେନ ନ ସ୍ପନ୍ଦତେ ଽଥ ଵା । ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରୂହି ମେ ଯେନ ଚିକିତ୍ସ୍ଯେତ ତଦ୍ ଏଵ ହି
ମନ କେଉଁଠି କମ୍ପିତ ହୁଏ, କେଉଁଠି ଶାନ୍ତ ରହେ? ଏହି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ, ସେଇ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ। ମୋତେ କହ, ଏହି ଦ୍ୱାରା କିପରି ମନ ଚିକିତ୍ସିତ ହେବ; ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟ।
ଯଥା ଶୌକ୍ଲ୍ଯହିମେ ରାମ ତିଲତୈଲଲଵୌ ଯଥା । ଯଥା କୁସୁମସୌଗନ୍ଧ୍ଯେ ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯଦହନୌ ଯଥା
ରାମ, ଯେପରି ହିମରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ ଅଛି, ତିଳରେ ତେଲ ଅଛି, ଫୁଲରେ ସୁଗନ୍ଧ ଅଛି, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଅଛି, ସେପରି—
ରଘୁନନ୍ଦନ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟୌ ଚିତ୍ତସ୍ପନ୍ଦୌ ତଥୈଵ ହି । ଅଭିନ୍ନୌ କେଵଲଂ ମିଥ୍ଯା ଭେଦଃ କଲ୍ପିତ ଏତଯୋଃ
ରଘୁବଂଶର ନନ୍ଦନ, ମନ ଓ ମନର କମ୍ପନ ଦୁଇଟି ଏକାଠି ଏମିତି ମିଶିଛି; ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଭେଦ ଦେଖାଯାଏ, ସେ ମାନସିକ ଭାବନା, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଚିତ୍ତଚିତ୍ତପରିସ୍ପନ୍ଦପକ୍ଷଯୋର୍ ଏକସଙ୍କ୍ଷଯେ । ସ୍ଵଯଂ ଗୁଣଗୁଣିସ୍ଥିତ୍ଯା ନଶ୍ଯତୋ ଦ୍ଵୌ ନ ସଂଶଯଃ
ମନ କିମ୍ବା ମନର କମ୍ପନ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ଏକଟି ଶେଷ ହେଉଛି, ଦୁଇଟି ନିଜେ ନିଜେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଦ୍ଵୌ କ୍ରମୌ ଚିତ୍ତନାଶସ୍ଯ ଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ରାଘଵ । ଯୋଗସ୍ ତଦ୍ଵୃତ୍ତିରୋଧୋ ହି ଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗଵେକ୍ଷଣମ୍
ହେ ରାଘବ, ମନର ବିଲୟ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଉପାୟ ଅଛି — ଏକଟି ହେଉଛି ଯୋଗ, ଆଉ ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ। ଯୋଗ ମାନେ ମନର କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ ଅଟକାଇବା, ଜ୍ଞାନ ମାନେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା।
କଯା କୀଦୃକ୍ଷଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାଣାପାନନିବଦ୍ଧଯା । ଯୋଗନାମ୍ନ୍ଯା ମନଶ୍ ଶାନ୍ତିମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତସୁଖପ୍ରଦାମ୍
କେମିତି ଉପାୟରେ, କେମିତି ପ୍ରୟାସରେ, କେମିତି କ୍ରିୟାରେ, ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ନିୟମିତ କରି ଯୋଗ ନାମରେ ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଇଥାଏ, ଯାହା ଅନେକ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ?
ଦେହେ ଽସ୍ମିନ୍ ଦେହନାଡୀଷୁ ଵାତସ୍ ସ୍ଫୁରତି ଯୋ ଽଭିତଃ । ସ୍ଖଦାସ୍ଵ୍ ଇଵ ଭୁଵୋ ଵାରି ସ ପ୍ରାଣ ଇତି କୀର୍ତିତଃ
ଏହି ଦେହରେ, ଦେହର ନାଡିଗୁଡିକରେ, ଯେଉଁ ବାୟୁ ସବୁଠି ଚଳିଥାଏ, ସେହି ବାୟୁକୁ 'ପ୍ରାଣ' ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ଭୂମିର ନାଡିଗୁଡିକରେ ଯେପରି ଜଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଦେହରେ ପ୍ରାଣ ରହିଥାଏ।
ତସ୍ଯ ସ୍ପନ୍ଦଵଶାଦ୍ ଅନ୍ତଃ କ୍ରିଯାଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଈଯୁଷଃ । ଅପାନାଦୀନି ନାମାନି କଲ୍ପିତାନି କୃତାତ୍ମଭିଃ
ଏହି ବାୟୁର ଭିତରେ ଅନେକ ଚଳାପାଇଁ, ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିଥିବା ଲୋକେ ଏହାର କ୍ରିୟାଗୁଡିକୁ 'ଅପାନ' ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ କରିଛନ୍ତି।
ଆମୋଦସ୍ଯ ଯଥା ପୁଷ୍ପଂ ଶୌକ୍ଲ୍ଯସ୍ଯ ତୁହିନଂ ଯଥା । ତଥୈଷ ରଥ ଆଧାରଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯାଭିନ୍ନତାଂ ଗତଃ
ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଯେମିତି ଫୁଲ ସହ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, କିମ୍ବା ବରଫର ଧଳା ରଙ୍ଗ ବରଫ ସହ ଅଭିନ୍ନ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହି ଯାନ (ପ୍ରାଣ) ମନର ଆଧାର ଭାବରେ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅନ୍ତଃପ୍ରାଣପରିସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନୋନ୍ମୁଖୀ । ସଂଵିତ୍ ସଞ୍ଜାଯତେ ଯୈଷା ତଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ମନ ଭିତରେ ପ୍ରାଣର କମ୍ପନ ଠାରୁ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଭାବନା ଓ ଧାରଣା ଗଠନ ପାଇଁ ପ୍ରବଣ ହୁଏ; ଏହିକୁ ମନ ଭାବେ ଜାଣ, ରାଘବ।
ପ୍ରାଣସ୍ପନ୍ଦଂ ଵିଦୁସ୍ ସ୍ପନ୍ଦଂ ତତ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଏଵ ସଂଵିଦଃ । ଚକ୍ରାଵର୍ତଵିଧାଯିନ୍ଯୋ ଜଲସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଇଵୋର୍ମଯଃ
ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣର କମ୍ପନକୁ ଚେତନାର କମ୍ପନ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ଯେପରି ଜଳର କମ୍ପନରୁ ତରଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ପ୍ରାଣର କମ୍ପନରୁ ଚେତନାର ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।