ଅଯୁକ୍ତେ ଯୁକ୍ତତା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣା ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ପାପସ୍ଯ ହି ଭଯାଲ୍ ଲୋକୋ ଧର୍ମେ ରାମ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଯୁକ୍ତ ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିକରତା ଦେଖାଯାଏ; ରାମ, ପାପର ଭୟରୁ ଲୋକ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଅସତ୍ଯେ ସତ୍ଯତା ସାଧୋ ଶାଶ୍ଵତୀ ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଶୂନ୍ଯେନ ଧ୍ଯାନଯୋଗେନ ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମ୍ ଆପ୍ଯତେ
ହେ ଉତ୍ତମ ଜନ, ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟର ନିତ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ; ଶୂନ୍ୟତାରେ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଯନ୍ ନାସ୍ତି ତଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦେଶକାଲଵିଲାସତଃ । ଶଶକାଶ୍ ଶୃଙ୍ଗଵନ୍ତୋ ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶମ୍ବରସ୍ଥିତୌ
ଯାହା ନାହିଁ, ସେ ଦେଶ ଓ କାଳର ଖେଳରେ ଶୀଘ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଶଶକର ସିଂଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଯେ ଵଜ୍ରସାରାସ୍ ସୁଦୃଢା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତେ କ୍ଷଯଂ ଗତାଃ । କଲ୍ପସ୍ଯାନ୍ତେ ଯଥେନ୍ଦ୍ଵର୍କଧରାବ୍ଧିଵିବୁଧାଦ୍ରଯଃ
ଯେମାନେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେପରି କଳିପରି ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ଦେବତା ଓ ପାହାଡ଼ ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଇତି ପଶ୍ଯନ୍ ମହାବାହୋ ଭାଵାଭାଵଭଵକ୍ରମମ୍ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦେହାସ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏଭଳି ଅସ୍ତି, ନାସ୍ତି ଓ ହେବାର ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖି, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି, ସମତାକୁ ଅନୁଭବ କର।
ଅସତ୍ ସଦ୍ ଅଵଭାତୀହ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚାପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଆସ୍ଥାନାସ୍ଥେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତେନାଶୁ ସମତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ କୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ଦୁଇଟିରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅସ୍ତିରତା କୁ ଛାଡିଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚ।
ମୁକ୍ତୌ ରାଘଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିଵେକସ୍ଯ ମଗ୍ନା ହି ଜନକୋଟଯଃ
ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁକ୍ତି କେବଳ ବିବେକ ନ ଥିଲେ ମିଳିନଥାଏ; ବିବେକ ନ ଥିବାରୁ ଅନେକ ଲୋକ ଭ୍ରମରେ ପଡିଯାନ୍ତି।
ମୁକ୍ତୌ ରାଘଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଅସ୍ତି ସଦୈଵ ହି । ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ହି ଵିଵେକସ୍ଯ ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚ ଜନକୋଟଯଃ
ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ ବିବେକ ଥିଲେ ସଦା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ବିବେକର କାରଣରେ ଅନେକ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଵେକାଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ ସୁଲଭାଲଭ୍ଯତାଂ ଗତା । ମୁକ୍ତିର୍ ମନଃକ୍ଷଯପ୍ରାପ୍ତ୍ଯା ଵିଵେକଂ ତେନ ଦୀପଯ
ବିବେକ ଓ ଅବିବେକ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତି ସହଜ କିମ୍ବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ମନର ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି ବିବେକକୁ ଜାଗ୍ରତ କର।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭୂତିମ୍ ଇଚ୍ଛତା । ସର୍ଵଦୁଃଖଶିରଶ୍ଛେଦ ଆତ୍ମାଲୋକେନ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଉନ୍ନତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କଟାଯାଏ।
ନୀରାଗା ନିରୁପାସଙ୍ଗା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଧିଯଃ । ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ବହଵସ୍ ସୁହୋତ୍ରଜନକା ଇଵ
ଏଠାରେ ଅନେକ ମହାନ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସୁହୋତ୍ର ଓ ଜନକଙ୍କ ପରି।
ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅପି ଵୈ ରାମ ଵିଵେକୋଦିତଧୀରଧୀଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଵିହର ଭୋସ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ
ସେହିପରି, ରାମ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ମନ ରଖି, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହ; ମାଟି, ପାଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖ।
ଦ୍ଵିଵିଧା ମୁକ୍ତତା ଲୋକେ ଵିଦ୍ଯତେ ଦେହଧାରିଣାମ୍ । ସଦେହୈକା ଵିଦେହାନ୍ଯା ଵିଭାଗୋ ଽଯଂ ତଯୋଶ୍ ଶୃଣୁ
ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମୁକ୍ତି ଅଛି—ଏକଟି ଦେହ ସହିତ, ଅନ୍ୟଟି ଦେହ ବିନା; ଏହି ଦୁଇଟିର ତଫାତ୍ ସୁଣ।
ଅସଂସଙ୍ଗାତ୍ ପଦାର୍ଥାନାଂ ମନଶ୍ଶାନ୍ତିର୍ ହି ମୁକ୍ତତା । ସତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯ୍ ଅପି ଦେହେ ସା ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନଘାକୃତେ
ବସ୍ତୁସମ୍ପର୍କରେ ଅସକ୍ତି ରହିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ଶରୀର ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏହା ସମ୍ଭବ।
ସ୍ନେହସଙ୍କ୍ଷଯମ୍ ଏଵାଙ୍ଗ ଵିଦୁଃ କୈଵଲ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତମାଃ । ତତ୍ ସମ୍ଭଵତି ଦେହସ୍ଯ ଭାଵେ ଚାଭାଵ ଏଵ ଚ
ହେ ପ୍ରିୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେଇଛନ୍ତି ଯେ, ସ୍ନେହ ଶେଷ ହେବାକୁ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶରୀର ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ଦୁହିଁଥିରେ ହୁଏ।
ଯୋ ଜୀଵତି ଗତସ୍ନେହଂ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ । ସସ୍ନେହଜୀଵିତୋ ବଦ୍ଧୋ ମୁକ୍ତ ଏଵ ତୃତୀଯକଃ
ଯିଏ ଅସକ୍ତି ସହିତ ବଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସ୍ନେହ ସହିତ ବଞ୍ଚିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧନରେ ଅଛନ୍ତି, ତୃତୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଯତ୍ନୋ ଯତ୍ନେନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଯତ୍ନଯୁକ୍ତିଵିହୀନସ୍ଯ ଗୋଷ୍ପଦଂ ଦୁସ୍ତରଂ ଭଵେତ୍
ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରିବା ଦରକାର। ଯାହାଁ ଚେଷ୍ଟା ଓ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ସେଠି ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଟକିଯିବା ପାଇଁ କଠିନ ହୁଏ।
ନ ତ୍ଵ୍ ଅନଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଦୁଃଖାଯ ଵିପୁଲାତ୍ମନେ । ଆତ୍ମା ପରଵଶଃ କାର୍ଯୋ ମୋହମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କେଵଲମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନାହିଁ, ଯାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଆ, ସେଠାରେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଧୀନ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ମୋହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି।
ସୁମହଦ୍ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ମନସା ଵ୍ଯଵସାଯିନା । ଵିଚାରଯାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚିରସିଦ୍ଧଯେ
ବଡ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦୃଢ଼ ମନ ନେଇ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସିଦ୍ଧି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵିତତାଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଜଗଦ୍ ଭଵତି ଗୋଷ୍ପଦମ୍ । ଵିହତାଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଗୋଷ୍ପଦଂ ଵୈ ଜଗଦ୍ ଭଵେତ୍
ଯାହାର ସଂକଳ୍ପ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୃଢ଼, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ପରି ଅପରିଗ୍ରହ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯାହାର ସଂକଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତ ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।
ଯଦ୍ ଉପଗତସ୍ ସୁଗତଃ ପରଂ ପ୍ରଧାନଂ ଯଦ୍ ଉପଗତୋ ଧ୍ରୁଵତାଂ ନୃପଶ୍ ଚ କଶ୍ଚିତ୍ । ଯଦ୍ ଉପଗତାଃ ପଦମ୍ ଉତ୍ତମଂ ମହାନ୍ତଃ ପ୍ରଯତନକର୍ମତରୋର୍ ମହାଫଲଂ ତତ୍
ଯାହାକୁ ମହାନ ଲୋକମାନେ ପାଇଛନ୍ତି, ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା; ଯାହାକୁ କେହି ରାଜା ପାଇଛନ୍ତି, ସେହି ଦୃଢ଼ତା; ଯାହାକୁ ମହାନମାନେ ପାଇଛନ୍ତି, ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଚେଷ୍ଟା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ବୃକ୍ଷର ବଡ଼ ଫଳ।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସମୁପାଯାନ୍ତି ଜଗନ୍ତୀମାନି ରାଘଵ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଵେକେନ ଶାମ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଵିଵେକତଃ
ହେ ରାଘବ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଦୃଢ଼ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଜଗଜ୍ଜାଲଜଲାଵର୍ତଵୃତ୍ତଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାରିଧୌ । ସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ କେନ ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଭାସାଂ ଚ ତ୍ରସରେଣଵଃ
ବ୍ରହ୍ମର ସମୁଦ୍ରରେ ଜଗତର ଜାଲ ଯେପରି ଘୁର୍ଣ୍ଣିର ଭଳି ଚଳେ, ଏହାର ଗଣନା କିଏ କରିପାରିବ ? କିମ୍ବା ଆଲୋକର କିରଣ ଭଳି ଧୂଳିକଣାଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ଗଣିପାରିବ ?
ଅସମ୍ଯକ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣଂ ଵିଦ୍ଧି କାରଣଂ ଜଗତସ୍ ସ୍ଥିତୌ । ସଂସାରଶାନ୍ତାଵ୍ ଏକାନ୍ତକାରଣଂ ସମ୍ଯଗୀକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ଜଗତର ଅବସ୍ଥାନର କାରଣ ଭୁଲ୍ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ହେଉଛି ସଂସାର ଶାନ୍ତିର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ।
ଅଯଂ ହି ରାମ ଦୁଷ୍ପାରୋ ଘୋରସ୍ ସଂସାରସାଗରଃ । ଵିନା ଯୁକ୍ତିପ୍ରଯତ୍ନାଭ୍ଯାମ୍ ଅସ୍ମାନ୍ ନାମ ନ ତୀର୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ । ଯଥାଯଥ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପ୍ରୟାସ ଛଡ଼ା, ଏହାକୁ କେହି ଓଲାଉଥିବା ନାହିଁ ।
ଅଯଂ ହି ସାଗରଃ ପୂର୍ଣୋ ମୋହାମ୍ବୁଭରପୂରିତଃ । ଅଗାଧମରଣାଵର୍ତଃ କଲ୍ଲୋଲାକୁଲକୋଟରଃ
ଏହି ସାଗରଟି ଏତେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୂଢ଼ତାର ଜଳରେ ପୂରିଥିବା, ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଚକ୍ରବାତରେ ଅପରିମାପ୍ୟ, ତଥା ତାହାର ଗହ୍ୱରଗୁଡ଼ିକୁ ତରଙ୍ଗର ଉତ୍କଳନ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଉଛି।
ପ୍ରଭ୍ରମତ୍ପୁଣ୍ଯଦିଣ୍ଡୀରୋ ଜ୍ଵଲନ୍ନରକଵାଡଵଃ । ତୃଷ୍ଣାଵିଲୋଲଲହରିର୍ ମନୋଜଲମତଙ୍ଗଜଃ
ଏହି ସାଗର ଉତ୍ସାହର ଢୋଳର ଶବ୍ଦରେ ହିଳେଇଯାଉଛି, ନରକର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଉଛି, ତାହାର ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତୃଷ୍ଣାରେ ଅସ୍ଥିର, ଏବଂ ତାହାର ଜଳ ମନର ଅବିନୟୀ ହାତୀ ପରି।
ଆଲୀନଜୀଵିତସରିଦ୍ ଭୋଗରତ୍ନସମୁଦ୍ଗକଃ । କ୍ରୁଦ୍ଧରୋଗୋରଗାକୀର୍ଣ ଇନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାହଘର୍ଘରଃ
ଏହି ସାଗରର ଜୀବନ ନଦୀଗୁଡ଼ିକ ଲୁଚିଯାଇଛି, ଭୋଗର ମଣିମୁକୁତା ଲୁକାଇଯାଇଛି, ରୋଗର କ୍ରୁଧ୍ଧ ସାପଗୁଡ଼ିକ ଏଠି ଘିରିଛି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମଗରମାଛ ତାହାର ଗଞ୍ଜଣ ହେବାର କାରଣ।
ପଶ୍ଯାସ୍ମିନ୍ ପ୍ରସୃତା ରାମ ଵୀଚଯଶ୍ ଚାରୁଚଞ୍ଚଲାଃ । ଇମା ମୁଗ୍ଧାଙ୍ଗନାନାମ୍ନ୍ଯଶ୍ ଶିଖରାକର୍ଷଣକ୍ଷମାଃ
ହେ ରାମ, ଏଠି ଦେଖ, ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ କେତେ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଭାବରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଉଛି। ଏହି ତରଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ମୁଗ୍ଧା ନାରୀମାନଙ୍କର ନାମ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେଉଁମାନେ ପର୍ବତ ଶିଖରକୁ ଆକର୍ଷଣ କରିପାରନ୍ତି।
ଛଦଶ୍ରୀପଦ୍ମରାଗାଢ୍ଯା ନେତ୍ରନୀଲୋତ୍ପଲାକୁଲାଃ । ଦନ୍ତମୁକ୍ତାଫଲାକୀର୍ଣାସ୍ ସ୍ମିତଫେନୋପଶୋଭିତାଃ
ତାଙ୍କର ଗାଲ ରତ୍ନର ଆଭାରେ ଶୋଭିତ, ଆଖିରେ ନୀଳ କମଳ ର ଭିଡ଼; ଦାନ୍ତ ମୁକ୍ତା ମଣିରେ ଶୁଭିତ, ହସର ଝାଗ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ହସକୁ ଅଧିକ ଆକର୍ଷଣୀୟ କରିଦେଉଛି।