ପରମଂ ବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କେଚିତ୍ କାନନମ୍ ଆଗତାଃ । ଯଥା ଭୃଗୁଭରଦ୍ଵାଜଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସହାଦଯଃ
କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପାଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଭୃଗୁ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତୀମାନେ ପରି।
କେଚିତ୍ ରାଜ୍ଯେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚାମରମାଲିତାଃ । ଯଥା ଜନକଶର୍ଯାତିମାନ୍ଧାତୃମଗଧାଦଯଃ
କେହି ରାଜ୍ୟରେ ରହିଛନ୍ତି, ଛତା ଓ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଜନକ, ଶର୍ୟାତି, ମନ୍ଧାତା ଓ ମଗଧର ରାଜାମାନେ ପରି।
କେଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମନି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧିଷ୍ଣ୍ଯଚକ୍ରାନ୍ତରସ୍ଥିତାଃ । ଯଥା ବୃହସ୍ପତ୍ଯୁଶନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
କେହି ଆକାଶରେ ରହିଛନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବୃହସ୍ପତି, ଉଶନା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ପରି।
କେଚିତ୍ ସୁରପଦଂ ଯାତା ଵିମାନାଵଲିମ୍ ଆସ୍ଥିତାଃ । ଯଥାଗ୍ନିଵାଯୁଵରୁଣଯମତୁମ୍ବୁରୁନାରଦାଃ
କିଛି ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ରଥମାଳାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ବରୁଣ, ଯମ, ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ ଦେବତା।
କେଚିତ୍ ପାତାଲକୁହରେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଯଥା ବଡିସୁହୋତ୍ରାନ୍ଧପ୍ରହ୍ଲାଦହ୍ଲାଦପୂର୍ଵକାଃ
କିଛି ଜୀବନମୁକ୍ତ ଲୋକ ପାତାଳର ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ବଡି, ସୁହୋତ୍ର, ଅନ୍ଧ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ହ୍ଲାଦ ଓ ପୂର୍ବକ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅପି ସଦା ଵର୍ତନ୍ତେ କୃତବୁଦ୍ଧଯଃ । ଦେଵଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵର୍ତନ୍ତେ ମୂର୍ଖବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି; ଦେବତା ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ରହିଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣି
ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମାରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପରେ, ସବୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଧେର୍ ଵିଚିତ୍ରା ନିଯତିର୍ ଅନନ୍ତାରମ୍ଭମନ୍ଥରା । ସନ୍ନିଵେଶାଂଶଵୈଚିତ୍ର୍ଯାତ୍ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ବିଧିର ଅଦ୍ଭୁତ ନିୟମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ଦେରି ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନାହିଁ, ବିଭିନ୍ନ ଗଠନାର ଭିନ୍ନତାରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଧିର୍ ଦୈଵଂ ଵିଭୁର୍ ଧାତା ସର୍ଵେଶଶ୍ ଶିଵ ଈଶ୍ଵରଃ । ଇତି ନାମଭିର୍ ଆତ୍ମାନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନ ଉଚ୍ଯତେ
ବିଧି, ଦୈବ, ସବୁଠୁ ବ୍ୟାପକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ, ଶିବ, ଶାସକ—ଏହି ନାମରେ ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁନି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଃ କାଞ୍ଚନଂ ସିକତାସ୍ଵ୍ ଇଵ । ଅସ୍ତି ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମଲଂ ହେମକଣେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟର ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଯେପରି ଡାଳିରେ ସୁନା ରହିଥାଏ; ସତ୍ୟ ଭିତରେ ଅସତ୍ୟର ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଯେପରି ସୁନା ଗୁଣିକାରେ ମଳ ଥାଏ।
ଅଯୁକ୍ତେ ଯୁକ୍ତତା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣା ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ପାପସ୍ଯ ହି ଭଯାଲ୍ ଲୋକୋ ଧର୍ମେ ରାମ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଯୁକ୍ତ ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିକରତା ଦେଖାଯାଏ; ରାମ, ପାପର ଭୟରୁ ଲୋକ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଅସତ୍ଯେ ସତ୍ଯତା ସାଧୋ ଶାଶ୍ଵତୀ ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଶୂନ୍ଯେନ ଧ୍ଯାନଯୋଗେନ ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମ୍ ଆପ୍ଯତେ
ହେ ଉତ୍ତମ ଜନ, ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟର ନିତ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ; ଶୂନ୍ୟତାରେ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଯନ୍ ନାସ୍ତି ତଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦେଶକାଲଵିଲାସତଃ । ଶଶକାଶ୍ ଶୃଙ୍ଗଵନ୍ତୋ ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶମ୍ବରସ୍ଥିତୌ
ଯାହା ନାହିଁ, ସେ ଦେଶ ଓ କାଳର ଖେଳରେ ଶୀଘ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଶଶକର ସିଂଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଯେ ଵଜ୍ରସାରାସ୍ ସୁଦୃଢା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତେ କ୍ଷଯଂ ଗତାଃ । କଲ୍ପସ୍ଯାନ୍ତେ ଯଥେନ୍ଦ୍ଵର୍କଧରାବ୍ଧିଵିବୁଧାଦ୍ରଯଃ
ଯେମାନେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେପରି କଳିପରି ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ଦେବତା ଓ ପାହାଡ଼ ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଇତି ପଶ୍ଯନ୍ ମହାବାହୋ ଭାଵାଭାଵଭଵକ୍ରମମ୍ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦେହାସ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏଭଳି ଅସ୍ତି, ନାସ୍ତି ଓ ହେବାର ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖି, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି, ସମତାକୁ ଅନୁଭବ କର।
ଅସତ୍ ସଦ୍ ଅଵଭାତୀହ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚାପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଆସ୍ଥାନାସ୍ଥେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତେନାଶୁ ସମତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ କୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ଦୁଇଟିରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅସ୍ତିରତା କୁ ଛାଡିଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚ।
ମୁକ୍ତୌ ରାଘଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିଵେକସ୍ଯ ମଗ୍ନା ହି ଜନକୋଟଯଃ
ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁକ୍ତି କେବଳ ବିବେକ ନ ଥିଲେ ମିଳିନଥାଏ; ବିବେକ ନ ଥିବାରୁ ଅନେକ ଲୋକ ଭ୍ରମରେ ପଡିଯାନ୍ତି।
ମୁକ୍ତୌ ରାଘଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଅସ୍ତି ସଦୈଵ ହି । ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ହି ଵିଵେକସ୍ଯ ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚ ଜନକୋଟଯଃ
ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ ବିବେକ ଥିଲେ ସଦା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ବିବେକର କାରଣରେ ଅନେକ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଵେକାଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ ସୁଲଭାଲଭ୍ଯତାଂ ଗତା । ମୁକ୍ତିର୍ ମନଃକ୍ଷଯପ୍ରାପ୍ତ୍ଯା ଵିଵେକଂ ତେନ ଦୀପଯ
ବିବେକ ଓ ଅବିବେକ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତି ସହଜ କିମ୍ବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ମନର ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି ବିବେକକୁ ଜାଗ୍ରତ କର।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭୂତିମ୍ ଇଚ୍ଛତା । ସର୍ଵଦୁଃଖଶିରଶ୍ଛେଦ ଆତ୍ମାଲୋକେନ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଉନ୍ନତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କଟାଯାଏ।
ନୀରାଗା ନିରୁପାସଙ୍ଗା ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଧିଯଃ । ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ବହଵସ୍ ସୁହୋତ୍ରଜନକା ଇଵ
ଏଠାରେ ଅନେକ ମହାନ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ରାଗ ଓ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ସୁହୋତ୍ର ଓ ଜନକଙ୍କ ପରି।
ତସ୍ମାତ୍ ତ୍ଵମ୍ ଅପି ଵୈ ରାମ ଵିଵେକୋଦିତଧୀରଧୀଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଵିହର ଭୋସ୍ ସମଲୋଷ୍ଟାଶ୍ମକାଞ୍ଚନଃ
ସେହିପରି, ରାମ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ବିବେକର ଆଲୋକରେ ଦୃଢ଼ ମନ ରଖି, ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରହ; ମାଟି, ପାଥର ଓ ସୁନାକୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖ।
ଦ୍ଵିଵିଧା ମୁକ୍ତତା ଲୋକେ ଵିଦ୍ଯତେ ଦେହଧାରିଣାମ୍ । ସଦେହୈକା ଵିଦେହାନ୍ଯା ଵିଭାଗୋ ଽଯଂ ତଯୋଶ୍ ଶୃଣୁ
ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ମୁକ୍ତି ଅଛି—ଏକଟି ଦେହ ସହିତ, ଅନ୍ୟଟି ଦେହ ବିନା; ଏହି ଦୁଇଟିର ତଫାତ୍ ସୁଣ।
ଅସଂସଙ୍ଗାତ୍ ପଦାର୍ଥାନାଂ ମନଶ୍ଶାନ୍ତିର୍ ହି ମୁକ୍ତତା । ସତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯ୍ ଅପି ଦେହେ ସା ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅନଘାକୃତେ
ବସ୍ତୁସମ୍ପର୍କରେ ଅସକ୍ତି ରହିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଶାନ୍ତି ହେଉଛି ମୁକ୍ତି। ଶରୀର ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପବିତ୍ର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଏହା ସମ୍ଭବ।
ସ୍ନେହସଙ୍କ୍ଷଯମ୍ ଏଵାଙ୍ଗ ଵିଦୁଃ କୈଵଲ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତମାଃ । ତତ୍ ସମ୍ଭଵତି ଦେହସ୍ଯ ଭାଵେ ଚାଭାଵ ଏଵ ଚ
ହେ ପ୍ରିୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣେଇଛନ୍ତି ଯେ, ସ୍ନେହ ଶେଷ ହେବାକୁ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଶରୀର ଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଥିଲେ, ଦୁହିଁଥିରେ ହୁଏ।
ଯୋ ଜୀଵତି ଗତସ୍ନେହଂ ସ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଉଚ୍ଯତେ । ସସ୍ନେହଜୀଵିତୋ ବଦ୍ଧୋ ମୁକ୍ତ ଏଵ ତୃତୀଯକଃ
ଯିଏ ଅସକ୍ତି ସହିତ ବଞ୍ଚେ, ସେଉଁଠି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସ୍ନେହ ସହିତ ବଞ୍ଚିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ବନ୍ଧନରେ ଅଛନ୍ତି, ତୃତୀୟ ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଯତ୍ନୋ ଯତ୍ନେନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ମୋକ୍ଷାର୍ଥଂ ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଯତ୍ନଯୁକ୍ତିଵିହୀନସ୍ଯ ଗୋଷ୍ପଦଂ ଦୁସ୍ତରଂ ଭଵେତ୍
ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ କାମ କରିବା ଦରକାର। ଯାହାଁ ଚେଷ୍ଟା ଓ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ସେଠି ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଅଟକିଯିବା ପାଇଁ କଠିନ ହୁଏ।
ନ ତ୍ଵ୍ ଅନଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଦୁଃଖାଯ ଵିପୁଲାତ୍ମନେ । ଆତ୍ମା ପରଵଶଃ କାର୍ଯୋ ମୋହମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କେଵଲମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନାହିଁ, ଯାହାର ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଆ, ସେଠାରେ ଆତ୍ମା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଧୀନ ହୋଇଯାଏ, କେବଳ ମୋହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି।
ସୁମହଦ୍ ଧୈର୍ଯମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ମନସା ଵ୍ଯଵସାଯିନା । ଵିଚାରଯାତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଆତ୍ମନଶ୍ ଚିରସିଦ୍ଧଯେ
ବଡ଼ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଦୃଢ଼ ମନ ନେଇ, ନିଜେ ନିଜକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସିଦ୍ଧି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଵିତତାଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଜଗଦ୍ ଭଵତି ଗୋଷ୍ପଦମ୍ । ଵିହତାଧ୍ଯଵସାଯସ୍ଯ ଗୋଷ୍ପଦଂ ଵୈ ଜଗଦ୍ ଭଵେତ୍
ଯାହାର ସଂକଳ୍ପ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଦୃଢ଼, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ପରି ଅପରିଗ୍ରହ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ଯାହାର ସଂକଳ୍ପ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତ ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ପରି ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଏ।