ଜରାମରଣଯୁଦ୍ଧାଦିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵପଞ୍ଜରଲୀଲଯା । ଚରତୀହ ଚିରଂ କାଲଂ ମୁକ୍ତୋ ଽପି ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ
ଭଗବାନ ହରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚଳିଛନ୍ତି।
ମୁକ୍ତେନାପି ତ୍ରିନେତ୍ରେଣ ସୌନ୍ଦର୍ଯତରୁମଞ୍ଜରୀ । ଦେହାର୍ଧେ ଧାର୍ଯତେ ଗୌରୀ କାମୁକେନେଵ କାମୁକୀ
ମୁକ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଅର୍ଧାଂଶରେ ଗୌରୀଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରେମିକ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମିକାକୁ ରଖେ, ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଗଛର ଫୁଲ ମାନେ ପରି।
ମୁକ୍ତଯାପି ଗଲେ ବଦ୍ଧୋ ଗୌର୍ଯା ଗୌରସ୍ ତ୍ରିଲୋଚନଃ । ସୁଶୁଦ୍ଧ ଇଵ ମୁକ୍ତାନାଂ ଗଣଶ୍ ଶଶିକଲାମଲଃ
ମୁକ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଗୌରୀ ତାଙ୍କର ଗଳାରେ ଶିବଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ମୁକୁତା ମାଳା ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାକୁ ଘେରି ରଖେ।
ଗୁହୋ ଗହନଧୀର୍ ଵୀରସ୍ ତାରକାଦିରଣକ୍ରମମ୍ । ମୁକ୍ତୋ ଽପି କୃତଵାନ୍ ସର୍ଵଜ୍ଞାନରତ୍ନୈକସାଗରଃ
ଗୁହା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତା ଓ ସାହସିକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାରକା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ରତ୍ନମାନେର ଏକମାତ୍ର ସାଗର।
ଭୃଙ୍ଗୀଶୋ ରକ୍ତମାଂସଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵମାତ୍ରେ ପ୍ରଵିତୀର୍ଣଵାନ୍ । ମୁକ୍ତଯୈଵ ଧିଯା ରାମ ଧୀରଯା ଧ୍ଯାନଧୌତଯା
ଭୃଙ୍ଗୀ, ମଧୁମକ୍ଷୀଙ୍କର ନାୟକ, ନିଜ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ହେ ରାମ, ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚଳ ମନ ନିଆରାଇ।
ମୁନିର୍ ମୁକ୍ତସ୍ଵଭାଵୋ ଽପି ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଖଣ୍ଡକମ୍ । ନାରଦୋ ଵିଜହାରେମଂ ଲୀଲଯା କାର୍ଯଶୀଲଯା
ମୁନି ନାରଦ, ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, କେବଳ ଖେଳେଇ ଓ କାମରେ ଲାଗି ରହିଛନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମନା ମାନୀ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଵେଦୋକ୍ତାଂ ମଖନିର୍ମାଣକ୍ରିଯାଂ ସମଧିତିଷ୍ଠତି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମନରେ ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ନିଜେ ବେଦର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞର ହବି ତିଆରି କାମ କରିଥିଲେ।
ଧାରଯତ୍ଯ୍ ଅଵନିଂ ଶେଷଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଅର୍କୋ ଦିନାଵଲୀମ୍ । ଯମୋ ଯମତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯୈଵ ହି
ଶେଷ ନାଗ ପୃଥିବୀକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଚକ୍ର ଚାଲାଇଥାନ୍ତି, ଯମ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାମ କରିଥାନ୍ତି—ଏହା ସବୁ ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ।
ଅନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନେ ଯକ୍ଷାମରନରାସୁରାଃ । ଶତଶୋ ମୁକ୍ତତାଂ ଯାତାସ୍ ସନ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସଂସୃତୌ
ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ ଯକ୍ଷ, ଦେବ, ମଣିଷ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶତଶଃ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇଁ, ତଥାପି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ରହିଯାନ୍ତି।
ସଂସ୍ଥିତା ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ଵିଵିଧାଚାରଧାରିଷୁ । ଅନ୍ତରାଶୀତଲାଃ କେଚିତ୍ କେଚିନ୍ ମୂଢାଶ୍ ଶିଲାସମାଃ
କେହି ନିଜ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଥା ଅନୁସରି ଦୈନନ୍ଦିନ କାମକୁ ଲାଗି ରହନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମନରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରଲିପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଭ୍ରମରେ ପଡି ଏକ ଶିଳା ପରି ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି।
ପରମଂ ବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କେଚିତ୍ କାନନମ୍ ଆଗତାଃ । ଯଥା ଭୃଗୁଭରଦ୍ଵାଜଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସହାଦଯଃ
କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପାଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଭୃଗୁ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତୀମାନେ ପରି।
କେଚିତ୍ ରାଜ୍ଯେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚାମରମାଲିତାଃ । ଯଥା ଜନକଶର୍ଯାତିମାନ୍ଧାତୃମଗଧାଦଯଃ
କେହି ରାଜ୍ୟରେ ରହିଛନ୍ତି, ଛତା ଓ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଜନକ, ଶର୍ୟାତି, ମନ୍ଧାତା ଓ ମଗଧର ରାଜାମାନେ ପରି।
କେଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମନି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧିଷ୍ଣ୍ଯଚକ୍ରାନ୍ତରସ୍ଥିତାଃ । ଯଥା ବୃହସ୍ପତ୍ଯୁଶନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
କେହି ଆକାଶରେ ରହିଛନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବୃହସ୍ପତି, ଉଶନା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ପରି।
କେଚିତ୍ ସୁରପଦଂ ଯାତା ଵିମାନାଵଲିମ୍ ଆସ୍ଥିତାଃ । ଯଥାଗ୍ନିଵାଯୁଵରୁଣଯମତୁମ୍ବୁରୁନାରଦାଃ
କିଛି ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ରଥମାଳାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ବରୁଣ, ଯମ, ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ ଦେବତା।
କେଚିତ୍ ପାତାଲକୁହରେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଯଥା ବଡିସୁହୋତ୍ରାନ୍ଧପ୍ରହ୍ଲାଦହ୍ଲାଦପୂର୍ଵକାଃ
କିଛି ଜୀବନମୁକ୍ତ ଲୋକ ପାତାଳର ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ବଡି, ସୁହୋତ୍ର, ଅନ୍ଧ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ହ୍ଲାଦ ଓ ପୂର୍ବକ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅପି ସଦା ଵର୍ତନ୍ତେ କୃତବୁଦ୍ଧଯଃ । ଦେଵଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵର୍ତନ୍ତେ ମୂର୍ଖବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି; ଦେବତା ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ରହିଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣି
ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମାରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପରେ, ସବୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଧେର୍ ଵିଚିତ୍ରା ନିଯତିର୍ ଅନନ୍ତାରମ୍ଭମନ୍ଥରା । ସନ୍ନିଵେଶାଂଶଵୈଚିତ୍ର୍ଯାତ୍ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ବିଧିର ଅଦ୍ଭୁତ ନିୟମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ଦେରି ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନାହିଁ, ବିଭିନ୍ନ ଗଠନାର ଭିନ୍ନତାରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଧିର୍ ଦୈଵଂ ଵିଭୁର୍ ଧାତା ସର୍ଵେଶଶ୍ ଶିଵ ଈଶ୍ଵରଃ । ଇତି ନାମଭିର୍ ଆତ୍ମାନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନ ଉଚ୍ଯତେ
ବିଧି, ଦୈବ, ସବୁଠୁ ବ୍ୟାପକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ, ଶିବ, ଶାସକ—ଏହି ନାମରେ ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁନି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଃ କାଞ୍ଚନଂ ସିକତାସ୍ଵ୍ ଇଵ । ଅସ୍ତି ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମଲଂ ହେମକଣେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟର ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଯେପରି ଡାଳିରେ ସୁନା ରହିଥାଏ; ସତ୍ୟ ଭିତରେ ଅସତ୍ୟର ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଯେପରି ସୁନା ଗୁଣିକାରେ ମଳ ଥାଏ।
ଅଯୁକ୍ତେ ଯୁକ୍ତତା ଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯମାଣା ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ । ପାପସ୍ଯ ହି ଭଯାଲ୍ ଲୋକୋ ଧର୍ମେ ରାମ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଯୁକ୍ତ ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିକରତା ଦେଖାଯାଏ; ରାମ, ପାପର ଭୟରୁ ଲୋକ ଧର୍ମରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଅସତ୍ଯେ ସତ୍ଯତା ସାଧୋ ଶାଶ୍ଵତୀ ପରିଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଶୂନ୍ଯେନ ଧ୍ଯାନଯୋଗେନ ଶାଶ୍ଵତଂ ପଦମ୍ ଆପ୍ଯତେ
ହେ ଉତ୍ତମ ଜନ, ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟର ନିତ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ; ଶୂନ୍ୟତାରେ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଯନ୍ ନାସ୍ତି ତଦ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଦେଶକାଲଵିଲାସତଃ । ଶଶକାଶ୍ ଶୃଙ୍ଗଵନ୍ତୋ ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶମ୍ବରସ୍ଥିତୌ
ଯାହା ନାହିଁ, ସେ ଦେଶ ଓ କାଳର ଖେଳରେ ଶୀଘ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକାରେ ଶଶକର ସିଂଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ଯେ ଵଜ୍ରସାରାସ୍ ସୁଦୃଢା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତେ କ୍ଷଯଂ ଗତାଃ । କଲ୍ପସ୍ଯାନ୍ତେ ଯଥେନ୍ଦ୍ଵର୍କଧରାବ୍ଧିଵିବୁଧାଦ୍ରଯଃ
ଯେମାନେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଟୁଟ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଯେପରି କଳିପରି ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ସମୁଦ୍ର, ଦେବତା ଓ ପାହାଡ଼ ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଇତି ପଶ୍ଯନ୍ ମହାବାହୋ ଭାଵାଭାଵଭଵକ୍ରମମ୍ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦେହାସ୍ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସମତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏଭଳି ଅସ୍ତି, ନାସ୍ତି ଓ ହେବାର ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖି, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଆନନ୍ଦ, କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି, ସମତାକୁ ଅନୁଭବ କର।
ଅସତ୍ ସଦ୍ ଅଵଭାତୀହ ସଦ୍ ଅସଚ୍ ଚାପି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଆସ୍ଥାନାସ୍ଥେ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ତେନାଶୁ ସମତାଂ ଵ୍ରଜ
ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ କୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ କୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି ଦୁଇଟିରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅସ୍ତିରତା କୁ ଛାଡିଦେଇ, ତୁରନ୍ତ ସମତା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚ।
ମୁକ୍ତୌ ରାଘଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ନ ପ୍ରାପ୍ତିସ୍ ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵିଵେକସ୍ଯ ମଗ୍ନା ହି ଜନକୋଟଯଃ
ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ ମୁକ୍ତି କେବଳ ବିବେକ ନ ଥିଲେ ମିଳିନଥାଏ; ବିବେକ ନ ଥିବାରୁ ଅନେକ ଲୋକ ଭ୍ରମରେ ପଡିଯାନ୍ତି।
ମୁକ୍ତୌ ରାଘଵ ଲୋକେ ଽସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ ଅସ୍ତି ସଦୈଵ ହି । ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯା ହି ଵିଵେକସ୍ଯ ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚ ଜନକୋଟଯଃ
ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ ବିବେକ ଥିଲେ ସଦା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ବିବେକର କାରଣରେ ଅନେକ ଲୋକ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଵେକାଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ ସୁଲଭାଲଭ୍ଯତାଂ ଗତା । ମୁକ୍ତିର୍ ମନଃକ୍ଷଯପ୍ରାପ୍ତ୍ଯା ଵିଵେକଂ ତେନ ଦୀପଯ
ବିବେକ ଓ ଅବିବେକ ଅନୁସାରେ ମୁକ୍ତି ସହଜ କିମ୍ବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ତେଣୁ ମନର ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି ବିବେକକୁ ଜାଗ୍ରତ କର।
ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭୂତିମ୍ ଇଚ୍ଛତା । ସର୍ଵଦୁଃଖଶିରଶ୍ଛେଦ ଆତ୍ମାଲୋକେନ ଜାଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଉନ୍ନତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ପରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ଆତ୍ମାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ କଟାଯାଏ।