ଵାସଵାଜୌ ତନୁତ୍ଯାଗୀ ଵୃତ୍ରୋ ଵିତତମାନସଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତମନା ମାନୀ ଚକାର ସୁରସଙ୍ଗରମ୍
ବାସବଙ୍କ ବିପକ୍ଷୀ ଭୃତ୍ର, ଦେହ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଦୂର ଯାଇଥିଲା, ଭିତରେ ଶୀତଳ ଓ ଗର୍ବିତ ରହି, ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ ଦାନଵକାର୍ଯାଣି ପାତାଲତଲପାଲକଃ । ଅନପାଯଂ ନିରାକ୍ରୋଶଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ହ୍ଲାଦମ୍ ଆଗତଃ
ପାତାଳ ତଳର ରକ୍ଷକ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଦାନବମାନ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଅଟୁଟ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
ଶମ୍ବରୈକପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଶମ୍ବରୈକତଯୋଦିତଃ । ସଂସାରଶମ୍ବରଂ ରାମ ଶମ୍ବରସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଵାନ୍ ଇଦମ୍
ଶମ୍ବର, ଶମ୍ବରର ଆଚରଣରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ହେ ରାମ, ସଂସାରର ଶମ୍ବରକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିଲେ।
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିର୍ ହରିଣା କୁର୍ଵନ୍ ଦାନଵସଙ୍ଗରମ୍ । ପରାଂ ସଂଵିଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୁସଲସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଵାଂସ୍ ତନୁମ୍
ହରି ନିରଲିପ୍ତ ମନରେ ଦାନବମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ସେ ମୁସଳଧାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦେଲେ ।
ସର୍ଵାମରମୁଖଂ ଵହ୍ନିଃ କ୍ରିଯାଜାଲପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତି । ଯଜ୍ଞଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଚିରଂ ଭୋକ୍ତୁଂ ମୁକ୍ତ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠତି
ଅଗ୍ନି, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଇ ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଜାଲରେ ଲିପ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯଜ୍ଞର ଧନକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି ।
ପୀଯମାନସ୍ ସୁରୈସ୍ ସର୍ଵୈସ୍ ସୋମସ୍ ସମରସାଶଯଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଏତି ନ ସଂସଙ୍ଗମ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରଂ ଯଥା
ସୋମ, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତା ଯାଉଛି ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, କିଛି ସମୟରେ ମିଶିଯାଉନାହିଁ; ଯେପରି ଆକାଶ ଅନେକ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ମିଶିଯାଉନାହିଁ ।
ବୃହସ୍ପତିର୍ ଦେଵଗୁରୁର୍ ଦାରାର୍ଥଂ ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଧ୍ଯ୍ ଅପି । ଆଚରନ୍ ଦିଵି ଚିତ୍ରେହାମୁକ୍ତ ଏଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ବୃହସ୍ପତି, ଦେବମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ଲିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦିବି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସଦା ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଶୁକ୍ରୋ ଽମ୍ବରତଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତୀ ଲବ୍ଧସର୍ଵାର୍ଥପାଲକଃ । ନିର୍ଵିକାରମତିଃ କାଲଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅସୁରଦୈଶିକଃ
ଶୁକ୍ର ଆକାଶରେ ଚମକୁଛି, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷର ରକ୍ଷା କରୁଛି, ଦେମନମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷକ ହେଇ, ଅଟଳ ମନ ରଖି ଶାନ୍ତିରେ ସମୟ କାଟୁଛି।
ଜଗଦ୍ଭୂତଗଣାଙ୍ଗାନି ଚିରଂ ସଞ୍ଚାରଯନ୍ନ୍ ଅପି । ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସଞ୍ଚାରୀ ମୁକ୍ତ ଏଵ ସମୀରଣଃ
ବାୟୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଚଳାଇ ଚାଲିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସଦା ସବୁଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଅଟୁଟ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।
ଲୋକାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵେ ପ୍ରୋଦ୍ଵେଗାର୍ହୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ବ୍ରହ୍ମା ସମମନା ରାମ କ୍ଷପଯତ୍ଯ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯତମ୍
ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳାଚଳ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ମନ ଓ ସମତା ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ କାଟୁଛନ୍ତି।
ଜରାମରଣଯୁଦ୍ଧାଦିଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵପଞ୍ଜରଲୀଲଯା । ଚରତୀହ ଚିରଂ କାଲଂ ମୁକ୍ତୋ ଽପି ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ
ଭଗବାନ ହରି ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଖେଳ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚଳିଛନ୍ତି।
ମୁକ୍ତେନାପି ତ୍ରିନେତ୍ରେଣ ସୌନ୍ଦର୍ଯତରୁମଞ୍ଜରୀ । ଦେହାର୍ଧେ ଧାର୍ଯତେ ଗୌରୀ କାମୁକେନେଵ କାମୁକୀ
ମୁକ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଅର୍ଧାଂଶରେ ଗୌରୀଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରେମିକ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମିକାକୁ ରଖେ, ଏବଂ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଗଛର ଫୁଲ ମାନେ ପରି।
ମୁକ୍ତଯାପି ଗଲେ ବଦ୍ଧୋ ଗୌର୍ଯା ଗୌରସ୍ ତ୍ରିଲୋଚନଃ । ସୁଶୁଦ୍ଧ ଇଵ ମୁକ୍ତାନାଂ ଗଣଶ୍ ଶଶିକଲାମଲଃ
ମୁକ୍ତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଗୌରୀ ତାଙ୍କର ଗଳାରେ ଶିବଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ମୁକୁତା ମାଳା ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାକୁ ଘେରି ରଖେ।
ଗୁହୋ ଗହନଧୀର୍ ଵୀରସ୍ ତାରକାଦିରଣକ୍ରମମ୍ । ମୁକ୍ତୋ ଽପି କୃତଵାନ୍ ସର୍ଵଜ୍ଞାନରତ୍ନୈକସାଗରଃ
ଗୁହା, ଗଭୀର ଚିନ୍ତା ଓ ସାହସିକ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ତାରକା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିଥିଲେ, କାରଣ ସେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ରତ୍ନମାନେର ଏକମାତ୍ର ସାଗର।
ଭୃଙ୍ଗୀଶୋ ରକ୍ତମାଂସଂ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵମାତ୍ରେ ପ୍ରଵିତୀର୍ଣଵାନ୍ । ମୁକ୍ତଯୈଵ ଧିଯା ରାମ ଧୀରଯା ଧ୍ଯାନଧୌତଯା
ଭୃଙ୍ଗୀ, ମଧୁମକ୍ଷୀଙ୍କର ନାୟକ, ନିଜ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ନିଜ ମାତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ, ହେ ରାମ, ଧ୍ୟାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ମୁକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚଳ ମନ ନିଆରାଇ।
ମୁନିର୍ ମୁକ୍ତସ୍ଵଭାଵୋ ଽପି ଜଗଜ୍ଜଙ୍ଗଲଖଣ୍ଡକମ୍ । ନାରଦୋ ଵିଜହାରେମଂ ଲୀଲଯା କାର୍ଯଶୀଲଯା
ମୁନି ନାରଦ, ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, କେବଳ ଖେଳେଇ ଓ କାମରେ ଲାଗି ରହିଛନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତମନା ମାନୀ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଵେଦୋକ୍ତାଂ ମଖନିର୍ମାଣକ୍ରିଯାଂ ସମଧିତିଷ୍ଠତି
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମନରେ ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱୟଂ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ନିଜେ ବେଦର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞର ହବି ତିଆରି କାମ କରିଥିଲେ।
ଧାରଯତ୍ଯ୍ ଅଵନିଂ ଶେଷଃ କରୋତ୍ଯ୍ ଅର୍କୋ ଦିନାଵଲୀମ୍ । ଯମୋ ଯମତ୍ଵଂ କୁରୁତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତଯୈଵ ହି
ଶେଷ ନାଗ ପୃଥିବୀକୁ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନ ଚକ୍ର ଚାଲାଇଥାନ୍ତି, ଯମ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର କାମ କରିଥାନ୍ତି—ଏହା ସବୁ ଜୀବନ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ।
ଅନ୍ଯେ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିଂସ୍ ତ୍ରିଭୁଵନେ ଯକ୍ଷାମରନରାସୁରାଃ । ଶତଶୋ ମୁକ୍ତତାଂ ଯାତାସ୍ ସନ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସଂସୃତୌ
ଏହି ତିନି ଲୋକରେ ଅନ୍ୟ ଯକ୍ଷ, ଦେବ, ମଣିଷ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶତଶଃ ମୁକ୍ତିକୁ ପାଇଁ, ତଥାପି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ରହିଯାନ୍ତି।
ସଂସ୍ଥିତା ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ଵିଵିଧାଚାରଧାରିଷୁ । ଅନ୍ତରାଶୀତଲାଃ କେଚିତ୍ କେଚିନ୍ ମୂଢାଶ୍ ଶିଲାସମାଃ
କେହି ନିଜ ଜୀବନରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଥା ଅନୁସରି ଦୈନନ୍ଦିନ କାମକୁ ଲାଗି ରହନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ମନରେ ଶାନ୍ତ ଓ ନିରଲିପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଭ୍ରମରେ ପଡି ଏକ ଶିଳା ପରି ଅଚଳ ଅଛନ୍ତି।
ପରମଂ ବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କେଚିତ୍ କାନନମ୍ ଆଗତାଃ । ଯଥା ଭୃଗୁଭରଦ୍ଵାଜଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସହାଦଯଃ
କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ପାଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଭୃଗୁ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ସହଯାତୀମାନେ ପରି।
କେଚିତ୍ ରାଜ୍ଯେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଚ୍ଛତ୍ତ୍ରଚାମରମାଲିତାଃ । ଯଥା ଜନକଶର୍ଯାତିମାନ୍ଧାତୃମଗଧାଦଯଃ
କେହି ରାଜ୍ୟରେ ରହିଛନ୍ତି, ଛତା ଓ ଚାମର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଜନକ, ଶର୍ୟାତି, ମନ୍ଧାତା ଓ ମଗଧର ରାଜାମାନେ ପରି।
କେଚିଦ୍ ଵ୍ଯୋମନି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଧିଷ୍ଣ୍ଯଚକ୍ରାନ୍ତରସ୍ଥିତାଃ । ଯଥା ବୃହସ୍ପତ୍ଯୁଶନଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯମୁନୀଶ୍ଵରାଃ
କେହି ଆକାଶରେ ରହିଛନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବୃହସ୍ପତି, ଉଶନା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ପରି।
କେଚିତ୍ ସୁରପଦଂ ଯାତା ଵିମାନାଵଲିମ୍ ଆସ୍ଥିତାଃ । ଯଥାଗ୍ନିଵାଯୁଵରୁଣଯମତୁମ୍ବୁରୁନାରଦାଃ
କିଛି ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କର ଲୋକକୁ ପହଁଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବମାନଙ୍କର ରଥମାଳାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ବରୁଣ, ଯମ, ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ ଦେବତା।
କେଚିତ୍ ପାତାଲକୁହରେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ । ଯଥା ବଡିସୁହୋତ୍ରାନ୍ଧପ୍ରହ୍ଲାଦହ୍ଲାଦପୂର୍ଵକାଃ
କିଛି ଜୀବନମୁକ୍ତ ଲୋକ ପାତାଳର ଗୁହାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ବଡି, ସୁହୋତ୍ର, ଅନ୍ଧ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ହ୍ଲାଦ ଓ ପୂର୍ବକ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅପି ସଦା ଵର୍ତନ୍ତେ କୃତବୁଦ୍ଧଯଃ । ଦେଵଯୋନିଷ୍ଵ୍ ଅପି ପ୍ରାଜ୍ଞ ଵର୍ତନ୍ତେ ମୂର୍ଖବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ସେମାନେ ପଶୁ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି; ଦେବତା ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ରହିଥାନ୍ତି।
ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେଣ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଦୈଵ ହି । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମସ୍ଵରୂପିଣି
ସମସ୍ତ କିଛି, ସମସ୍ତ ଠାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମାରେ, ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପରେ, ସବୁ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଧେର୍ ଵିଚିତ୍ରା ନିଯତିର୍ ଅନନ୍ତାରମ୍ଭମନ୍ଥରା । ସନ୍ନିଵେଶାଂଶଵୈଚିତ୍ର୍ଯାତ୍ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ
ବିଧିର ଅଦ୍ଭୁତ ନିୟମ, ଯାହା ଆରମ୍ଭ କରିବାରେ ଦେରି ହୁଏ କିନ୍ତୁ ଶେଷ ନାହିଁ, ବିଭିନ୍ନ ଗଠନାର ଭିନ୍ନତାରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଵିଧିର୍ ଦୈଵଂ ଵିଭୁର୍ ଧାତା ସର୍ଵେଶଶ୍ ଶିଵ ଈଶ୍ଵରଃ । ଇତି ନାମଭିର୍ ଆତ୍ମାନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନ ଉଚ୍ଯତେ
ବିଧି, ଦୈବ, ସବୁଠୁ ବ୍ୟାପକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ, ଶିବ, ଶାସକ—ଏହି ନାମରେ ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମା, ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତୁନି ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତଃ କାଞ୍ଚନଂ ସିକତାସ୍ଵ୍ ଇଵ । ଅସ୍ତି ଵସ୍ତୁନ୍ଯ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ମଲଂ ହେମକଣେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଅସତ୍ୟ ଭିତରେ ସତ୍ୟର ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଯେପରି ଡାଳିରେ ସୁନା ରହିଥାଏ; ସତ୍ୟ ଭିତରେ ଅସତ୍ୟର ଅନ୍ଶ ଅଛି, ଯେପରି ସୁନା ଗୁଣିକାରେ ମଳ ଥାଏ।