ସୁଧାମ୍ଭସି ଯଥା କ୍ଷୀରଧୀର୍ ଵିଚାରାନ୍ ନିଵର୍ତତେ । ସଂସାରଵାସନା ତଦ୍ଵଦ୍ ଧୀଵିଚାରାନ୍ ନିଵର୍ତତେ
ଯେପରି ଅମୃତରେ ଦୁଧ ମିଶିଗଲାପରେ ମନ ଆଉ ଦୁଧ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ସେପରି ମନର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଆସକ୍ତି ମନରୁ ହଟିଯାଏ।
ମଧ୍ଵମ୍ବୁଶଙ୍କଯା ତାଵଦ୍ ଵିଷଵାରି ପ୍ରପୀଯତେ । ଯାଵତ୍ ତନ୍ ନ ପରିଜ୍ଞାତଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଵିହୀଯତେ
ମଧୁ ଭବି ଭାବି ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ ଜଳ ପିଇଥାଏ, ଯେପରିଅଞ୍ଜ ତାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ; ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲାପରେ, ସେ ତାହାକୁ ଛାଡିଦିଏ।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯଯୁକ୍ତାପି ଚିତ୍ରକାନ୍ତେଵ କାମିନୀ । ଦ୍ରଵ୍ଯମାତ୍ରସମାରମ୍ଭାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭିର୍ ଵିଲୋକ୍ଯତେ
ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଜଣେ ନାରୀ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ପରି, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସଂଯୋଗ ମାତ୍ର।
ଯଥା ମଷୀକୁସୁମ୍ଭାଦି ସ୍ତ୍ରିଯାଶ୍ ଚିତ୍ରେ ତଥୈଵ ହି । ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ଅପି କେଶୋଷ୍ଠଂ କସ୍ ତାଂ ପ୍ରତି କିଲ ଗ୍ରହଃ
ଯେପରି ଏକ ଜନାନୀଙ୍କର ଚିତ୍ରରେ କଳମ, କୁସୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନ୍ତ ଜନାନୀଙ୍କର କେଶ କିମ୍ବା ଓଠକୁ କିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଧରିପାରିବ?
ଅନୁଭୂତୋ ଗୁଡସ୍ ସ୍ଵାଦୁର୍ ଅପି ଦାହଵିକର୍ତନୈଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଽନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକସ୍ ତଥାତ୍ମନଃ
ଗୁଡ଼ ଖାଇଲେ ମିଠା ଲାଗେ, ଜଳିବା କିମ୍ବା କାଟିବାରେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନା; ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ପରଵ୍ଯସନିନୀ ନାରୀ ଵ୍ଯଗ୍ରାପି ଗୃହକର୍ମଣି । ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଵାଦଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନଵସଙ୍ଗରସାଯନମ୍
ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ଜନାନୀ ଘର କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ସେ ନୂତନ ସଙ୍ଗର ରସକୁ ହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଏଵଂ ତତ୍ତ୍ଵେ ପରେ ଶୁଦ୍ଧେ ଧୀରୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆଗତଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଚାଲଯିତୁଂ ଦେଵୈର୍ ଅପି ସହାସୁରୈଃ
ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଯିଏ ଧୀର ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି, ସେକୁ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବେନା।
ପରଵ୍ଯସନିନୀ ନାରୀ କେନ ଭର୍ତ୍ରା ବଲୀଯସା । ଵିସ୍ମାରିତା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତସଙ୍ଗମହୋତ୍ସଵମ୍
ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗି ଥିବା ଜଣେ ନାରୀ, କେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ମିଳନର ଉତ୍ସବକୁ ଭୁଲାଇ ଦେଇଛି?
ଜଗତ୍ ସମରସାନନ୍ତଚିଦାଲୋକାଵଲମ୍ବନମ୍ । କେନ ଵିସ୍ମାର୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ସମାନ ଆଲୋକରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଏହି ଜଗତକୁ, ସତ୍ୟ ଜଣା ମହାତ୍ମାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ଭୁଲିଯାଏ?
ସମଗ୍ରସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ ଗୁରୁଜନାଯତ୍ତୋ ଭର୍ତୃଶ୍ଵଶୁରଖେଦିତଃ
ସମସ୍ତ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ସହ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚାଳିଥିବା ଚର୍ଚ୍ଚାରେ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ପତି ଓ ଶ୍ୱଶୁର ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ, ସେ ନିଜ କାମ କରେ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତେନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆନନ୍ଦମନ୍ଥରଃ । ଵଧୂଲୋକୋ ଵ୍ଯସନଵାନ୍ ଦୁଃଖଜାଲୈର୍ ନ ଖେଦ୍ଯତେ
ଯେପରି, ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ନବବଧୁର ଜଗତ ଶାନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଅସ୍ତିର ହୁଅନାହିଁ।
ତଥା ଵିଗଲିତାଵିଦ୍ଯୋ ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପି ସନ୍ । ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିସମାଚାରୋ ମୁଦମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆତ୍ମନା
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହୋଇଛି ଏବଂ ଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଆଚରଣ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଜଗତ ଦେଖିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଯାଏ।
ଛିଦ୍ଯତେ ନ ନିକୃତ୍ତାଙ୍ଗୋ ଗଲଦସ୍ରୁର୍ ନ ରୋଦିତି । ଦହ୍ଯତେ ନ ପ୍ରଦଗ୍ଧୋ ଽପି ନଷ୍ଟୋ ଽପି ନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଅଙ୍ଗ କଟି ଦିଆଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବେ କଟାଯାଏ ନାହିଁ, ଅଶ୍ରୁ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କାନ୍ଦେ ନାହିଁ, ଜଳିଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ଦହିଯାଏ ନାହିଁ, ହରାଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯପଗତସୁଖଦୁଃଖସନ୍ନିପାତୋ ଵିଧିଵିଧୁରେଷ୍ଵ୍ ଅପି ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଅଖିନ୍ନଃ । ନିଵସତୁ ସଦନେ ପୁରୋତ୍ତମେ ଵା ଵିତତଗିରୌ ଵିପିନେ ତପୋଵନେ ଵା
ସୁଖ ଦୁଃଖର ମିଶ୍ରଣ ଦୂର ହୋଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ କଷ୍ଟର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସେ ଉତ୍ତମ ଘରରେ, ବିସ୍ତୃତ ପାହାଡରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ କିମ୍ବା ତପୋବନରେ ଯେଉଁଠି ଚାହେଁ, ରହିପାରେ।
ଜନକସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ରାଜ୍ଯେ ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପି ସନ୍ । ଵିଗତଜ୍ଵର ଏଵାନ୍ତର୍ ଅନାକୁଲମତିସ୍ ସଦା
ଜନକ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏବଂ ଜଗତ କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସଦା ମନରେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ତରରେ କେବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପିତାମହୋ ଦିଲୀପସ୍ ତେ ସର୍ଵାରମ୍ଭପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଵୀତରାଗତଯୈଵାନ୍ତର୍ ବୁଭୁଜେ ମେଦିନୀଂ ଚିରମ୍
ତୁମର ପୂର୍ବଜ ଦିଳୀପ, ସବୁ କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାକୃତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଜୋ ରାଜ୍ଯମ୍ ଅପାଲଯତ୍
ଅଜା, ସଦା ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବରେ ରହି, ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ଵିଚିତ୍ରବଲଯୁଦ୍ଧେଷୁ ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ଭୂରିଷୁ । ମାନ୍ଧାତା ସୁଚିରଂ ତିଷ୍ଠଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଵାନ୍ ନ ପରଂ ପଦମ୍
ମାନ୍ଧାତା, ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନେକ କାମକାଜ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ କେବେ ଛାଡିନଥିଲେ।
ବଡିଃ ପାତାଲପୀଠସ୍ଥଃ କୁର୍ଵନ୍ ସ୍ଵାଂ ଦିଵସସ୍ଥିତିମ୍ । ସଦାତ୍ଯାଗୀ ସଦାସକ୍ତୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ବଡି, ପାତାଳର ସିଂହାସନରେ ବସି, ଦିନର କାମକୁ କରୁଥିବା ସମୟରେ ସଦା ବିରକ୍ତ ଓ ସଦା ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, ଜୀବନମୁକ୍ତ ଦଶାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥିଲେ।
ନମୁଚିର୍ ଦାନଵାଧୀଶୋ ଦେଵଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵପରସ୍ ସଦା । ନାନାଚାରଵିହାରେଷୁ କ୍ଵଚିନ୍ ନାନ୍ତର୍ ଅତପ୍ଯତ
ନମୁଚି, ଦାନବମାନ୍ୟ ଅଧିପତି, ସଦା ଦେବତାଙ୍କ ସହ ର୍ଵାଦରେ ଲଗିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖ ଭାବ ପାଇନଥିଲେ।
ଵାସଵାଜୌ ତନୁତ୍ଯାଗୀ ଵୃତ୍ରୋ ଵିତତମାନସଃ । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତମନା ମାନୀ ଚକାର ସୁରସଙ୍ଗରମ୍
ବାସବଙ୍କ ବିପକ୍ଷୀ ଭୃତ୍ର, ଦେହ ଛାଡି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଦୂର ଯାଇଥିଲା, ଭିତରେ ଶୀତଳ ଓ ଗର୍ବିତ ରହି, ଦେବତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ।
କୁର୍ଵନ୍ ଦାନଵକାର୍ଯାଣି ପାତାଲତଲପାଲକଃ । ଅନପାଯଂ ନିରାକ୍ରୋଶଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ହ୍ଲାଦମ୍ ଆଗତଃ
ପାତାଳ ତଳର ରକ୍ଷକ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଦାନବମାନ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଅଟୁଟ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ।
ଶମ୍ବରୈକପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଶମ୍ବରୈକତଯୋଦିତଃ । ସଂସାରଶମ୍ବରଂ ରାମ ଶମ୍ବରସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଵାନ୍ ଇଦମ୍
ଶମ୍ବର, ଶମ୍ବରର ଆଚରଣରେ ପ୍ରବଳ ଓ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ହେ ରାମ, ସଂସାରର ଶମ୍ବରକୁ ଛାଡି ଦେଇଥିଲେ।
ଅସକ୍ତବୁଦ୍ଧିର୍ ହରିଣା କୁର୍ଵନ୍ ଦାନଵସଙ୍ଗରମ୍ । ପରାଂ ସଂଵିଦମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ମୁସଲସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଵାଂସ୍ ତନୁମ୍
ହରି ନିରଲିପ୍ତ ମନରେ ଦାନବମାନେ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ସେ ମୁସଳଧାରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ତାଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଛାଡିଦେଲେ ।
ସର୍ଵାମରମୁଖଂ ଵହ୍ନିଃ କ୍ରିଯାଜାଲପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅତି । ଯଜ୍ଞଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଚିରଂ ଭୋକ୍ତୁଂ ମୁକ୍ତ ଏଵେହ ତିଷ୍ଠତି
ଅଗ୍ନି, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଇ ଏବଂ କ୍ରିୟାର ଜାଲରେ ଲିପ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଯଜ୍ଞର ଧନକୁ ଉପଭୋଗ କରିଥାନ୍ତି ।
ପୀଯମାନସ୍ ସୁରୈସ୍ ସର୍ଵୈସ୍ ସୋମସ୍ ସମରସାଶଯଃ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଏତି ନ ସଂସଙ୍ଗମ୍ ଆକ୍ରାନ୍ତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅମ୍ବରଂ ଯଥା
ସୋମ, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପିତା ଯାଉଛି ଏବଂ ସଂଘର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, କିଛି ସମୟରେ ମିଶିଯାଉନାହିଁ; ଯେପରି ଆକାଶ ଅନେକ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ମିଶିଯାଉନାହିଁ ।
ବୃହସ୍ପତିର୍ ଦେଵଗୁରୁର୍ ଦାରାର୍ଥଂ ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଧ୍ଯ୍ ଅପି । ଆଚରନ୍ ଦିଵି ଚିତ୍ରେହାମୁକ୍ତ ଏଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ବୃହସ୍ପତି, ଦେବମାନଙ୍କର ଗୁରୁ, ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ଲିପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦିବି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ସଦା ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ଶୁକ୍ରୋ ଽମ୍ବରତଲୋଦ୍ଦ୍ଯୋତୀ ଲବ୍ଧସର୍ଵାର୍ଥପାଲକଃ । ନିର୍ଵିକାରମତିଃ କାଲଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଅସୁରଦୈଶିକଃ
ଶୁକ୍ର ଆକାଶରେ ଚମକୁଛି, ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷର ରକ୍ଷା କରୁଛି, ଦେମନମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷକ ହେଇ, ଅଟଳ ମନ ରଖି ଶାନ୍ତିରେ ସମୟ କାଟୁଛି।
ଜଗଦ୍ଭୂତଗଣାଙ୍ଗାନି ଚିରଂ ସଞ୍ଚାରଯନ୍ନ୍ ଅପି । ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସଞ୍ଚାରୀ ମୁକ୍ତ ଏଵ ସମୀରଣଃ
ବାୟୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଚଳାଇ ଚାଲିଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସଦା ସବୁଠାରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ଅଟୁଟ ମୁକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି।
ଲୋକାଜଵଞ୍ଜଵୀଭାଵେ ପ୍ରୋଦ୍ଵେଗାର୍ହୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଖିନ୍ନଧୀଃ । ବ୍ରହ୍ମା ସମମନା ରାମ କ୍ଷପଯତ୍ଯ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯତମ୍
ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳାଚଳ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ମନ ଓ ସମତା ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ କାଟୁଛନ୍ତି।