ଆପତତ୍ସୁ ଯଥାକାମଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନ କ୍ଷୋଭମ୍ ଏତି ଭୂଭୃଦ୍ ଋତୁଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସେ, ସମୟ ଓ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନି; ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ଭୂମି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନି।
ମଜ୍ଜତୋ ଽପି ବହୁଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରମୈଃ । ଅସକ୍ତମନସୋ ନିତ୍ଯଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ମଜ୍ଜତି
ହେ ରାମ, ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେ କାମରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏନି ।
କଲଙ୍କ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃକଲଙ୍କେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ହେମ ନାନ୍ଯଥା । ଭାଵାସକ୍ତ୍ଯା ସମାସକ୍ତ ଉକ୍ତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ହି ନାନ୍ଯଥା
ସୁନା ଭିତରେ ଦୂଷଣ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦୂଷିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିପରି, ଜୀବ ମନର ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ ।
ଶରୀରାତ୍ ପ୍ରଵିଵିକ୍ତଂ ସ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତଃ ପ୍ରଵିଵେକିନଃ । ଵିକର୍ତିତାଙ୍ଗକସ୍ଯାପି ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରଵିକର୍ତିତମ୍
ଯିଏ ନିଜକୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ, ତାଙ୍କର ଦେହ କିଏ ଯେତେ ଭାଗରେ କାଟିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ କିଛି ହାରାଯାଏନି ।
ସକୃତ୍ପ୍ରଭାତଂ ଵିମଲଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞାତମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ନ ହି ବନ୍ଧୁଃ ପରିଜ୍ଞାତଃ ପୁନର୍ ଅଜ୍ଞାତତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯାହା ଏକଥର ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି, ସେ ଜ୍ଞାନ ସଦା ଜଣା ରହିଥାଏ; ଏକ ନିଜ ଜଣା ପରିଚୟ ଥିଲେ, ସେ ପୁଣି ଅଜଣା ହେବା ନୁହେଁ ।
ସର୍ପଭ୍ରାନ୍ତୌ ନିଵୃତ୍ତାଯାଂ ନ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭାଵନା । ପୁନର୍ ଏତି ଯଥା ପ୍ରାଵୃଣ୍ନଦୀ ଗିରିତଟଚ୍ଯୁତା
ସାପ ଭୂତି ଭ୍ରମ ଦୂର ହେଲା ପରେ, ରଜ୍ଜୁ ଉପରେ ପୁନି ସାପ ଭାବନା ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ଗିରି ଶିରା ଠାରୁ ଖସି ପଡିଥିବା ପ୍ରବାହ ନଦୀ ପୁନି ଉପରକୁ ଫେରିଯିବା ନୁହେଁ।
ନ ହେମ ତାପଶୁଦ୍ଧାଙ୍ଗଂ ସ୍ଵାଭାସମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତମ୍ । କର୍ଦମେ ମଗ୍ନମ୍ ଅପି ସତ୍ ସମାଦତ୍ତେ ମଲଂ ପୁନଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ଚମକକୁ ଫେରିଥିବା ସୁନା, କାଦେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ମଳ ଧରେନାହିଁ।
କ୍ଷୀଣେ ସ୍ଵହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୌ ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ପୁନର୍ ଗୁଣୈଃ । ଯତ୍ନେନାପି ପୁନର୍ ବଦ୍ଧଂ କେନ ଵୃନ୍ତେ ଚ୍ଯୁତଂ ଫଲମ୍
ନିଜ ହୃଦୟର ଗଠି ବିଗଡି ଯିବା ପରେ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ବନ୍ଧନ ହୁଏନାହିଁ; ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛରୁ ଖସି ପଡିଥିବା ଫଳକୁ ପୁନି ଟାଙ୍ଗିବା ଯାଏନାହିଁ।
ଅଯଶ୍ଛେଦଵିଚାରାଭ୍ଯାମ୍ ଅଭିତଃ ଖଣ୍ଡଶୋ ଗତମ୍ । ପାଷାଣଂ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସନ୍ଧାତୁଂ କସ୍ଯ ଶକ୍ତତା
ଲୋହା ଓ ପାଥର କାଟି ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା ପରେ, ସେଗୁଡିକୁ ପୁନି ଏକଠା କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ? ଏହିପରି ମନକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଯୋଡିବା ଅସମ୍ଭବ।
ଵିଜ୍ଞାତାଯାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ କଃ ପୁନଃ ପରିମଜ୍ଜତି । ପରିଜ୍ଞାଯ ଶ୍ଵପାକାନାଂ ଯାତ୍ରାଂ କଃ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଅଜ୍ଞାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲାପରେ, କିଏ ପୁଣି ଏହାକୁ ମିଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ? ଅପସ୍ତମ୍ଭ ଲୋକଙ୍କର ଚାଳ-ଚଳନାକୁ ଜାଣିଲାପରେ, ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ କିଏ ତାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଦେଖିବ?
ସୁଧାମ୍ଭସି ଯଥା କ୍ଷୀରଧୀର୍ ଵିଚାରାନ୍ ନିଵର୍ତତେ । ସଂସାରଵାସନା ତଦ୍ଵଦ୍ ଧୀଵିଚାରାନ୍ ନିଵର୍ତତେ
ଯେପରି ଅମୃତରେ ଦୁଧ ମିଶିଗଲାପରେ ମନ ଆଉ ଦୁଧ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ସେପରି ମନର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଆସକ୍ତି ମନରୁ ହଟିଯାଏ।
ମଧ୍ଵମ୍ବୁଶଙ୍କଯା ତାଵଦ୍ ଵିଷଵାରି ପ୍ରପୀଯତେ । ଯାଵତ୍ ତନ୍ ନ ପରିଜ୍ଞାତଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଵିହୀଯତେ
ମଧୁ ଭବି ଭାବି ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ ଜଳ ପିଇଥାଏ, ଯେପରିଅଞ୍ଜ ତାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ; ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲାପରେ, ସେ ତାହାକୁ ଛାଡିଦିଏ।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯଯୁକ୍ତାପି ଚିତ୍ରକାନ୍ତେଵ କାମିନୀ । ଦ୍ରଵ୍ଯମାତ୍ରସମାରମ୍ଭାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭିର୍ ଵିଲୋକ୍ଯତେ
ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଜଣେ ନାରୀ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ପରି, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସଂଯୋଗ ମାତ୍ର।
ଯଥା ମଷୀକୁସୁମ୍ଭାଦି ସ୍ତ୍ରିଯାଶ୍ ଚିତ୍ରେ ତଥୈଵ ହି । ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ଅପି କେଶୋଷ୍ଠଂ କସ୍ ତାଂ ପ୍ରତି କିଲ ଗ୍ରହଃ
ଯେପରି ଏକ ଜନାନୀଙ୍କର ଚିତ୍ରରେ କଳମ, କୁସୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନ୍ତ ଜନାନୀଙ୍କର କେଶ କିମ୍ବା ଓଠକୁ କିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଧରିପାରିବ?
ଅନୁଭୂତୋ ଗୁଡସ୍ ସ୍ଵାଦୁର୍ ଅପି ଦାହଵିକର୍ତନୈଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଽନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକସ୍ ତଥାତ୍ମନଃ
ଗୁଡ଼ ଖାଇଲେ ମିଠା ଲାଗେ, ଜଳିବା କିମ୍ବା କାଟିବାରେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନା; ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ପରଵ୍ଯସନିନୀ ନାରୀ ଵ୍ଯଗ୍ରାପି ଗୃହକର୍ମଣି । ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଵାଦଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନଵସଙ୍ଗରସାଯନମ୍
ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ଜନାନୀ ଘର କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ସେ ନୂତନ ସଙ୍ଗର ରସକୁ ହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଏଵଂ ତତ୍ତ୍ଵେ ପରେ ଶୁଦ୍ଧେ ଧୀରୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆଗତଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଚାଲଯିତୁଂ ଦେଵୈର୍ ଅପି ସହାସୁରୈଃ
ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଯିଏ ଧୀର ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି, ସେକୁ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବେନା।
ପରଵ୍ଯସନିନୀ ନାରୀ କେନ ଭର୍ତ୍ରା ବଲୀଯସା । ଵିସ୍ମାରିତା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତସଙ୍ଗମହୋତ୍ସଵମ୍
ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗି ଥିବା ଜଣେ ନାରୀ, କେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ମିଳନର ଉତ୍ସବକୁ ଭୁଲାଇ ଦେଇଛି?
ଜଗତ୍ ସମରସାନନ୍ତଚିଦାଲୋକାଵଲମ୍ବନମ୍ । କେନ ଵିସ୍ମାର୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ସମାନ ଆଲୋକରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଏହି ଜଗତକୁ, ସତ୍ୟ ଜଣା ମହାତ୍ମାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ଭୁଲିଯାଏ?
ସମଗ୍ରସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ ଗୁରୁଜନାଯତ୍ତୋ ଭର୍ତୃଶ୍ଵଶୁରଖେଦିତଃ
ସମସ୍ତ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ସହ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚାଳିଥିବା ଚର୍ଚ୍ଚାରେ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ପତି ଓ ଶ୍ୱଶୁର ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ, ସେ ନିଜ କାମ କରେ।
ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତେନ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆନନ୍ଦମନ୍ଥରଃ । ଵଧୂଲୋକୋ ଵ୍ଯସନଵାନ୍ ଦୁଃଖଜାଲୈର୍ ନ ଖେଦ୍ଯତେ
ଯେପରି, ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ନବବଧୁର ଜଗତ ଶାନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖର ଜାଲରେ ଅସ୍ତିର ହୁଅନାହିଁ।
ତଥା ଵିଗଲିତାଵିଦ୍ଯୋ ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପି ସନ୍ । ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିସମାଚାରୋ ମୁଦମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଆତ୍ମନା
ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହୋଇଛି ଏବଂ ଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ଆଚରଣ ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଜଗତ ଦେଖିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଯାଏ।
ଛିଦ୍ଯତେ ନ ନିକୃତ୍ତାଙ୍ଗୋ ଗଲଦସ୍ରୁର୍ ନ ରୋଦିତି । ଦହ୍ଯତେ ନ ପ୍ରଦଗ୍ଧୋ ଽପି ନଷ୍ଟୋ ଽପି ନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଅଙ୍ଗ କଟି ଦିଆଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବେ କଟାଯାଏ ନାହିଁ, ଅଶ୍ରୁ ପଡିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ କାନ୍ଦେ ନାହିଁ, ଜଳିଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ଦହିଯାଏ ନାହିଁ, ହରାଯିବାରେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯପଗତସୁଖଦୁଃଖସନ୍ନିପାତୋ ଵିଧିଵିଧୁରେଷ୍ଵ୍ ଅପି ସଙ୍କଟେଷ୍ଵ୍ ଅଖିନ୍ନଃ । ନିଵସତୁ ସଦନେ ପୁରୋତ୍ତମେ ଵା ଵିତତଗିରୌ ଵିପିନେ ତପୋଵନେ ଵା
ସୁଖ ଦୁଃଖର ମିଶ୍ରଣ ଦୂର ହୋଇଥିଲେ, ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ କଷ୍ଟର ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ସେ ଉତ୍ତମ ଘରରେ, ବିସ୍ତୃତ ପାହାଡରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ କିମ୍ବା ତପୋବନରେ ଯେଉଁଠି ଚାହେଁ, ରହିପାରେ।
ଜନକସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ରାଜ୍ଯେ ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପି ସନ୍ । ଵିଗତଜ୍ଵର ଏଵାନ୍ତର୍ ଅନାକୁଲମତିସ୍ ସଦା
ଜନକ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏବଂ ଜଗତ କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସଦା ମନରେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ତରରେ କେବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପିତାମହୋ ଦିଲୀପସ୍ ତେ ସର୍ଵାରମ୍ଭପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଵୀତରାଗତଯୈଵାନ୍ତର୍ ବୁଭୁଜେ ମେଦିନୀଂ ଚିରମ୍
ତୁମର ପୂର୍ବଜ ଦିଳୀପ, ସବୁ କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଭାବରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀର ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାକୃତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଜୋ ରାଜ୍ଯମ୍ ଅପାଲଯତ୍
ଅଜା, ସଦା ଜୀବନମୁକ୍ତ ଭାବରେ ରହି, ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରିଥିଲେ।
ଵିଚିତ୍ରବଲଯୁଦ୍ଧେଷୁ ଵ୍ଯଵହାରେଷୁ ଭୂରିଷୁ । ମାନ୍ଧାତା ସୁଚିରଂ ତିଷ୍ଠଂସ୍ ତ୍ଯକ୍ତଵାନ୍ ନ ପରଂ ପଦମ୍
ମାନ୍ଧାତା, ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିର ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଅନେକ କାମକାଜ ମଧ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ କେବେ ଛାଡିନଥିଲେ।
ବଡିଃ ପାତାଲପୀଠସ୍ଥଃ କୁର୍ଵନ୍ ସ୍ଵାଂ ଦିଵସସ୍ଥିତିମ୍ । ସଦାତ୍ଯାଗୀ ସଦାସକ୍ତୋ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ବଡି, ପାତାଳର ସିଂହାସନରେ ବସି, ଦିନର କାମକୁ କରୁଥିବା ସମୟରେ ସଦା ବିରକ୍ତ ଓ ସଦା ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, ଜୀବନମୁକ୍ତ ଦଶାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥିଲେ।
ନମୁଚିର୍ ଦାନଵାଧୀଶୋ ଦେଵଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵପରସ୍ ସଦା । ନାନାଚାରଵିହାରେଷୁ କ୍ଵଚିନ୍ ନାନ୍ତର୍ ଅତପ୍ଯତ
ନମୁଚି, ଦାନବମାନ୍ୟ ଅଧିପତି, ସଦା ଦେବତାଙ୍କ ସହ ର୍ଵାଦରେ ଲଗିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ, କେବେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖ ଭାବ ପାଇନଥିଲେ।