କାନ୍ତାମ୍ ଉଦ୍ଦାମମଦନାଂ ଲୋଲାଂ ଵନଲତାମ୍ ଅପି । ଜର୍ଜରୋପଲପାଲୀଂ ଚ ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଧୀରଧୀଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଧୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଅତି ଆକୁଳ ଭାବରେ ଆକର୍ଷିତ ପ୍ରେମିକା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଝୁଲୁଥିବା ଲତା, କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପଥର ଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ।
ଭୋଗା ନାନନ୍ଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ଖେଦଯନ୍ତି ନ ଚାପଦଃ । ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯୋ ହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ନ ଜ୍ଞମ୍ ଅଦ୍ରିମ୍ ଇଵାନିଲାଃ
ସେଠି ଭୋଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ତାକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେନାହିଁ; ଓ ପ୍ରିୟ, ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଶୋଭା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ହବା ପାହାଡ଼କୁ ହଲାଇପାରେନାହିଁ।
ରକ୍ତବାଲାଙ୍ଗନସ୍ଯାପି ଜ୍ଞସ୍ଯୋଦାରଧିଯୋ ମୁନେଃ । କଣଶଃ ଖଣ୍ଡତାଂ ଯାନ୍ତି ମନସି ସ୍ମରସାଯକାଃ
ଯୁବତୀର ଭାବୁକ ଭାବରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପ୍ରେମର ବାଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ଦେଖାଦେଖିରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷୈସ୍ ସ୍ଵରୂପଜ୍ଞୋ ନାଵଶଃ ପରିକୃଷ୍ଯତେ । ସ୍ପର୍ଶ ଏଵାସ୍ଯ ନୈତାଭ୍ଯାଂ କିମ୍ ଉତାକ୍ରମଣଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିଜର ସ୍ବରୂପକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଟାଣିଯିବାକୁ ପଡ଼େନି; ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଚୁଇଯାଏ, ଏବଂ କେବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନି।
ସମଦୃଷ୍ଟଲତାଲୋଲଵନିତାଦ୍ରିଶିଲାଦିଷୁ । ରମତେ ନୈଷ ଭୋଗେଷୁ ପାନ୍ଥୋ ମରୁମହୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯିଏ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥାଏ, ସେ ଲତା, ଜନନୀ, ପାହାଡ଼, ପଥର ଓ ଏପରି ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି; ଯେପରି ଏକ ପଥିକ ମରୁଭୂମି ଅଟିଯିବାବେଳେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇନି।
ଅଯତ୍ନୋପନତଂ ସର୍ଵଂ ଲୀଲଯା ମୁକ୍ତମାନସଃ । ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଭୋଗଭରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଲୋକମ୍ ଇଵ ଲୋଚନମ୍
ଯିଏର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ବାଭାବିକ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ସହଜରେ ଉପଭୋଗ କରେ; ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଆଲୋକକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
କାକତାଲୀଯଵତ୍ ପ୍ରାପ୍ତା ଭୋଗାଲୀ ଲଲନାଦିକା । ସେଵିତାପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଧୀରସ୍ଯ ନ ଦୁଃଖାଯ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
କାକତାଳୀୟ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଭୋଗ, ଯଥା ଜନନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଆସିଥାଏ, ଏହାକୁ ଧୀର ଉପଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନ ଦେଏ, ନ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟପଦାର୍ଥଂ ଜ୍ଞଂ ସୁଖଦୁଃଖଗତୀ ମନାକ୍ । ଦ୍ଵେ ଵୀଚ୍ଯାଵ୍ ଇଵ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷୋଭଂ ନେତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁତଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ସତ୍ୟରେ ଜଗତର ଅସଲି ଅର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି, ସେଠି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କୁ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନି; ଯେପରି ଦୁଇଟି ତରଙ୍ଗ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହେଲେ ମଡ଼ିପାରେନି।
ହେଲଯାଲୋକଯନ୍ ଭୋଗାନ୍ ମୃଦୁର୍ ଦାନ୍ତୋ ଗତଜ୍ଵରଃ । ସ୍ଵମ୍ ଏଵ ପଦମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଅତି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅସୁସ୍ଥତାରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ନିଜର ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଗତଵ୍ଯଗ୍ରଂ ଵ୍ଯଗ୍ରଯାପି ସମନ୍ଵିତଃ । ଜଗନ୍ତି ଜନଯନ୍ନ୍ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମେଵାତ୍ମପରାଯଣଃ
ଏହି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନି; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲଗିଥିବା।
ଆପତତ୍ସୁ ଯଥାକାମଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନ କ୍ଷୋଭମ୍ ଏତି ଭୂଭୃଦ୍ ଋତୁଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସେ, ସମୟ ଓ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନି; ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ଭୂମି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନି।
ମଜ୍ଜତୋ ଽପି ବହୁଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରମୈଃ । ଅସକ୍ତମନସୋ ନିତ୍ଯଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ମଜ୍ଜତି
ହେ ରାମ, ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେ କାମରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏନି ।
କଲଙ୍କ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃକଲଙ୍କେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ହେମ ନାନ୍ଯଥା । ଭାଵାସକ୍ତ୍ଯା ସମାସକ୍ତ ଉକ୍ତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ହି ନାନ୍ଯଥା
ସୁନା ଭିତରେ ଦୂଷଣ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦୂଷିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିପରି, ଜୀବ ମନର ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ ।
ଶରୀରାତ୍ ପ୍ରଵିଵିକ୍ତଂ ସ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତଃ ପ୍ରଵିଵେକିନଃ । ଵିକର୍ତିତାଙ୍ଗକସ୍ଯାପି ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରଵିକର୍ତିତମ୍
ଯିଏ ନିଜକୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ, ତାଙ୍କର ଦେହ କିଏ ଯେତେ ଭାଗରେ କାଟିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ କିଛି ହାରାଯାଏନି ।
ସକୃତ୍ପ୍ରଭାତଂ ଵିମଲଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞାତମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ନ ହି ବନ୍ଧୁଃ ପରିଜ୍ଞାତଃ ପୁନର୍ ଅଜ୍ଞାତତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯାହା ଏକଥର ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି, ସେ ଜ୍ଞାନ ସଦା ଜଣା ରହିଥାଏ; ଏକ ନିଜ ଜଣା ପରିଚୟ ଥିଲେ, ସେ ପୁଣି ଅଜଣା ହେବା ନୁହେଁ ।
ସର୍ପଭ୍ରାନ୍ତୌ ନିଵୃତ୍ତାଯାଂ ନ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭାଵନା । ପୁନର୍ ଏତି ଯଥା ପ୍ରାଵୃଣ୍ନଦୀ ଗିରିତଟଚ୍ଯୁତା
ସାପ ଭୂତି ଭ୍ରମ ଦୂର ହେଲା ପରେ, ରଜ୍ଜୁ ଉପରେ ପୁନି ସାପ ଭାବନା ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ଗିରି ଶିରା ଠାରୁ ଖସି ପଡିଥିବା ପ୍ରବାହ ନଦୀ ପୁନି ଉପରକୁ ଫେରିଯିବା ନୁହେଁ।
ନ ହେମ ତାପଶୁଦ୍ଧାଙ୍ଗଂ ସ୍ଵାଭାସମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତମ୍ । କର୍ଦମେ ମଗ୍ନମ୍ ଅପି ସତ୍ ସମାଦତ୍ତେ ମଲଂ ପୁନଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ଚମକକୁ ଫେରିଥିବା ସୁନା, କାଦେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ମଳ ଧରେନାହିଁ।
କ୍ଷୀଣେ ସ୍ଵହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୌ ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ପୁନର୍ ଗୁଣୈଃ । ଯତ୍ନେନାପି ପୁନର୍ ବଦ୍ଧଂ କେନ ଵୃନ୍ତେ ଚ୍ଯୁତଂ ଫଲମ୍
ନିଜ ହୃଦୟର ଗଠି ବିଗଡି ଯିବା ପରେ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ବନ୍ଧନ ହୁଏନାହିଁ; ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛରୁ ଖସି ପଡିଥିବା ଫଳକୁ ପୁନି ଟାଙ୍ଗିବା ଯାଏନାହିଁ।
ଅଯଶ୍ଛେଦଵିଚାରାଭ୍ଯାମ୍ ଅଭିତଃ ଖଣ୍ଡଶୋ ଗତମ୍ । ପାଷାଣଂ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସନ୍ଧାତୁଂ କସ୍ଯ ଶକ୍ତତା
ଲୋହା ଓ ପାଥର କାଟି ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା ପରେ, ସେଗୁଡିକୁ ପୁନି ଏକଠା କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ? ଏହିପରି ମନକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଯୋଡିବା ଅସମ୍ଭବ।
ଵିଜ୍ଞାତାଯାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ କଃ ପୁନଃ ପରିମଜ୍ଜତି । ପରିଜ୍ଞାଯ ଶ୍ଵପାକାନାଂ ଯାତ୍ରାଂ କଃ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଅଜ୍ଞାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲାପରେ, କିଏ ପୁଣି ଏହାକୁ ମିଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ? ଅପସ୍ତମ୍ଭ ଲୋକଙ୍କର ଚାଳ-ଚଳନାକୁ ଜାଣିଲାପରେ, ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ କିଏ ତାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଦେଖିବ?
ସୁଧାମ୍ଭସି ଯଥା କ୍ଷୀରଧୀର୍ ଵିଚାରାନ୍ ନିଵର୍ତତେ । ସଂସାରଵାସନା ତଦ୍ଵଦ୍ ଧୀଵିଚାରାନ୍ ନିଵର୍ତତେ
ଯେପରି ଅମୃତରେ ଦୁଧ ମିଶିଗଲାପରେ ମନ ଆଉ ଦୁଧ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହିଁ, ସେପରି ମନର ଅନ୍ୱେଷଣ ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଆସକ୍ତି ମନରୁ ହଟିଯାଏ।
ମଧ୍ଵମ୍ବୁଶଙ୍କଯା ତାଵଦ୍ ଵିଷଵାରି ପ୍ରପୀଯତେ । ଯାଵତ୍ ତନ୍ ନ ପରିଜ୍ଞାତଂ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଵିହୀଯତେ
ମଧୁ ଭବି ଭାବି ଯେପରି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ ଜଳ ପିଇଥାଏ, ଯେପରିଅଞ୍ଜ ତାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିନାହିଁ; ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲାପରେ, ସେ ତାହାକୁ ଛାଡିଦିଏ।
ରୂପଲାଵଣ୍ଯଯୁକ୍ତାପି ଚିତ୍ରକାନ୍ତେଵ କାମିନୀ । ଦ୍ରଵ୍ଯମାତ୍ରସମାରମ୍ଭାତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଭିର୍ ଵିଲୋକ୍ଯତେ
ରୂପ ଓ ଲାବଣ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଜଣେ ନାରୀ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଚିତ୍ର ପରି, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେବଳ ପଦାର୍ଥର ଏକ ସଂଯୋଗ ମାତ୍ର।
ଯଥା ମଷୀକୁସୁମ୍ଭାଦି ସ୍ତ୍ରିଯାଶ୍ ଚିତ୍ରେ ତଥୈଵ ହି । ଜୀଵନ୍ତ୍ଯା ଅପି କେଶୋଷ୍ଠଂ କସ୍ ତାଂ ପ୍ରତି କିଲ ଗ୍ରହଃ
ଯେପରି ଏକ ଜନାନୀଙ୍କର ଚିତ୍ରରେ କଳମ, କୁସୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବନ୍ତ ଜନାନୀଙ୍କର କେଶ କିମ୍ବା ଓଠକୁ କିଏ ପ୍ରକୃତରେ ଧରିପାରିବ?
ଅନୁଭୂତୋ ଗୁଡସ୍ ସ୍ଵାଦୁର୍ ଅପି ଦାହଵିକର୍ତନୈଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଽନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକସ୍ ତଥାତ୍ମନଃ
ଗୁଡ଼ ଖାଇଲେ ମିଠା ଲାଗେ, ଜଳିବା କିମ୍ବା କାଟିବାରେ ତାହାର ସ୍ୱାଦ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନା; ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟି ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ।
ପରଵ୍ଯସନିନୀ ନାରୀ ଵ୍ଯଗ୍ରାପି ଗୃହକର୍ମଣି । ତଦ୍ ଏଵାସ୍ଵାଦଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ନଵସଙ୍ଗରସାଯନମ୍
ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ ଜନାନୀ ଘର କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ସେ ନୂତନ ସଙ୍ଗର ରସକୁ ହିଁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଏଵଂ ତତ୍ତ୍ଵେ ପରେ ଶୁଦ୍ଧେ ଧୀରୋ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଆଗତଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଚାଲଯିତୁଂ ଦେଵୈର୍ ଅପି ସହାସୁରୈଃ
ଏଭଳି ଶୁଦ୍ଧ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଯିଏ ଧୀର ହୋଇ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି, ସେକୁ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରିବେନା।
ପରଵ୍ଯସନିନୀ ନାରୀ କେନ ଭର୍ତ୍ରା ବଲୀଯସା । ଵିସ୍ମାରିତା ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପକାନ୍ତସଙ୍ଗମହୋତ୍ସଵମ୍
ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆନନ୍ଦରେ ଲଗି ଥିବା ଜଣେ ନାରୀ, କେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପତି ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ମିଳନର ଉତ୍ସବକୁ ଭୁଲାଇ ଦେଇଛି?
ଜଗତ୍ ସମରସାନନ୍ତଚିଦାଲୋକାଵଲମ୍ବନମ୍ । କେନ ଵିସ୍ମାର୍ଯତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଅନନ୍ତ ଚେତନାର ସମାନ ଆଲୋକରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିବା ଏହି ଜଗତକୁ, ସତ୍ୟ ଜଣା ମହାତ୍ମାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି କେଉଁଠି ଭୁଲିଯାଏ?
ସମଗ୍ରସୁଖଦୁଃଖାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । କୁର୍ଵନ୍ ଗୁରୁଜନାଯତ୍ତୋ ଭର୍ତୃଶ୍ଵଶୁରଖେଦିତଃ
ସମସ୍ତ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖ ସହ ନିର୍ବିଘ୍ନ ଚାଳିଥିବା ଚର୍ଚ୍ଚାରେ, ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ପତି ଓ ଶ୍ୱଶୁର ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇ, ସେ ନିଜ କାମ କରେ।