ଦାନାଦାନସମାହାରଵିହାରଵିଭଵାଦିକାଃ । କ୍ରିଯା ଜଗତି ହସ୍ଯନ୍ତେ ନିରାଶୈଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମୈଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଦେବା, ନେବା, ଜମା କରିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା ଓ ଧନ-ସମ୍ପତି ରଖିବା ଭଳି କାମଗୁଡ଼ିକୁ ନିରାଶାରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ହସନ୍ତି।
ପଦଂ ଯସ୍ଯ ନ ବଧ୍ନାତି କଦାଚିତ୍ କଲନା ହୃଦି । ତୃଣୀକୃତତ୍ରିଭୁଵନଃ କେନାସାଵ୍ ଉପମୀଯତେ
ଯାହାର ହୃଦୟ କେବେ ମନର ଚିନ୍ତାରେ ବାନ୍ଧି ନପଡ଼େ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକକୁ ତୃଣ ସମାନ ଦେଖେ, ସେଠିକିଏ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବ?
ଇଦମ୍ ଏଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ମାସ୍ତୁ ମମେତି ହୃଦି ରଞ୍ଜନା । ନ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତମ୍ ଆତ୍ମେଶଂ ତୋଲଯନ୍ତି କଥଂ ଜନାଃ
ଯାହାର ହୃଦୟରେ 'ଏହା ରହୁ', 'ଏହା ନ ରହୁ', 'ଏହା ମୋର' ଭାବରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ସେ ଆତ୍ମାର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଲୋକେ କେମିତି ମାପିପାରିବେ?
ସର୍ଵସଙ୍କଟପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅସଙ୍କଟମଲଂ ସୁଖମ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପରମଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍
ସମସ୍ତ କଷ୍ଟରୁ ଦୂର, ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିରାଶାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
ନ ଶାସ୍ତେହ ତ୍ଵମ୍ ଆଶାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମଂ ଜଗତ୍ । ଵହଦ୍ରଥସ୍ଥଦିକ୍ଚକ୍ରନେମ୍ଯାଵର୍ତଵଦ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ତୁମେ ଏଠାରେ ଆଶା ଉପରେ ଶାସନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଏହି ଜଗତକୁ ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଭାବିବା, ଚାଲୁଥିବା ରଥର ଚକ୍ର ଘୂରଣା ପରି ଉପଜିଥାଏ।
କିଂ ମୁହ୍ଯସି ମହାବାହୋ ମୂର୍ଖଵତ୍ ପଣ୍ଡିତୋ ଽପି ସନ୍ । ମମେଦଂ ତଦ୍ ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତେନ ଚେତସା
ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୂର୍ଖଙ୍କ ଭଳି 'ଏହା ମୋର', 'ସେ ଏହି', 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ମନକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି କାହିଁକି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ୁଛ?
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ନାନାତେହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଏକରୂପଂ ଜଗଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧୀରୈ ରାମ ନ ଖିଦ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ; ଏଠି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏକାକାର ଜଗତକୁ ଜାଣି, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ, ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହିଁ।
ଯଥାଭୂତପଦାର୍ଥୌଘଦର୍ଶନାଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ପରମାଶ୍ଵାସନଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ରାଘବ, ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ୱାସ ପାଏ, ନିରାଶା ନୁହେଁ।
ଭାଵାଭାଵଵିସଂଵାଦମୁକ୍ତମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଦ୍ ରୂପଂ ତତ୍ ସମାଲମ୍ବ୍ଯ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥିତିଂ କୁରୁ
ଯେଉଁ ସତ୍ତା ଭାବ ଓ ଅଭାବର ବିରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ବସିଛି, ସେଉଁ ସତ୍ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସ୍ତୁଗୁଡିକର ସ୍ଥିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
ନୈରାଶ୍ଯଧୀରମନସୋ ମାଯେଯମ୍ ଅତିମୋହିନୀ । ପଲାଯ୍ଯ ଯାତି ସଂସାରୀ ମୃଗୀ କେସରିଣୋ ଯଥା
ଓ ଧୃଢ଼ ମନବଳବାନ୍, ଏହି ମାୟା ଏତେ ଭ୍ରମକାରୀ ଯେ, ଯେଉଁଠାରେ ନିରାଶା ଓ ବିରକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେଠାରୁ ସଂସାରୀ ମଣିଷ ପାଖରୁ ଏହା ସିଂହ ପାଖରୁ ହରିଣୀ ପଳାଏ ଭଳି ପଳାଇଯାଏ।
କାନ୍ତାମ୍ ଉଦ୍ଦାମମଦନାଂ ଲୋଲାଂ ଵନଲତାମ୍ ଅପି । ଜର୍ଜରୋପଲପାଲୀଂ ଚ ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଧୀରଧୀଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଧୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଅତି ଆକୁଳ ଭାବରେ ଆକର୍ଷିତ ପ୍ରେମିକା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଝୁଲୁଥିବା ଲତା, କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପଥର ଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ।
ଭୋଗା ନାନନ୍ଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ଖେଦଯନ୍ତି ନ ଚାପଦଃ । ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯୋ ହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ନ ଜ୍ଞମ୍ ଅଦ୍ରିମ୍ ଇଵାନିଲାଃ
ସେଠି ଭୋଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ତାକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେନାହିଁ; ଓ ପ୍ରିୟ, ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଶୋଭା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ହବା ପାହାଡ଼କୁ ହଲାଇପାରେନାହିଁ।
ରକ୍ତବାଲାଙ୍ଗନସ୍ଯାପି ଜ୍ଞସ୍ଯୋଦାରଧିଯୋ ମୁନେଃ । କଣଶଃ ଖଣ୍ଡତାଂ ଯାନ୍ତି ମନସି ସ୍ମରସାଯକାଃ
ଯୁବତୀର ଭାବୁକ ଭାବରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପ୍ରେମର ବାଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ଦେଖାଦେଖିରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷୈସ୍ ସ୍ଵରୂପଜ୍ଞୋ ନାଵଶଃ ପରିକୃଷ୍ଯତେ । ସ୍ପର୍ଶ ଏଵାସ୍ଯ ନୈତାଭ୍ଯାଂ କିମ୍ ଉତାକ୍ରମଣଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିଜର ସ୍ବରୂପକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଟାଣିଯିବାକୁ ପଡ଼େନି; ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଚୁଇଯାଏ, ଏବଂ କେବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନି।
ସମଦୃଷ୍ଟଲତାଲୋଲଵନିତାଦ୍ରିଶିଲାଦିଷୁ । ରମତେ ନୈଷ ଭୋଗେଷୁ ପାନ୍ଥୋ ମରୁମହୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯିଏ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥାଏ, ସେ ଲତା, ଜନନୀ, ପାହାଡ଼, ପଥର ଓ ଏପରି ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି; ଯେପରି ଏକ ପଥିକ ମରୁଭୂମି ଅଟିଯିବାବେଳେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇନି।
ଅଯତ୍ନୋପନତଂ ସର୍ଵଂ ଲୀଲଯା ମୁକ୍ତମାନସଃ । ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଭୋଗଭରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଲୋକମ୍ ଇଵ ଲୋଚନମ୍
ଯିଏର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ବାଭାବିକ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ସହଜରେ ଉପଭୋଗ କରେ; ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଆଲୋକକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
କାକତାଲୀଯଵତ୍ ପ୍ରାପ୍ତା ଭୋଗାଲୀ ଲଲନାଦିକା । ସେଵିତାପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଧୀରସ୍ଯ ନ ଦୁଃଖାଯ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
କାକତାଳୀୟ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଭୋଗ, ଯଥା ଜନନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଆସିଥାଏ, ଏହାକୁ ଧୀର ଉପଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନ ଦେଏ, ନ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟପଦାର୍ଥଂ ଜ୍ଞଂ ସୁଖଦୁଃଖଗତୀ ମନାକ୍ । ଦ୍ଵେ ଵୀଚ୍ଯାଵ୍ ଇଵ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷୋଭଂ ନେତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁତଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ସତ୍ୟରେ ଜଗତର ଅସଲି ଅର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି, ସେଠି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କୁ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନି; ଯେପରି ଦୁଇଟି ତରଙ୍ଗ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହେଲେ ମଡ଼ିପାରେନି।
ହେଲଯାଲୋକଯନ୍ ଭୋଗାନ୍ ମୃଦୁର୍ ଦାନ୍ତୋ ଗତଜ୍ଵରଃ । ସ୍ଵମ୍ ଏଵ ପଦମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଅତି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅସୁସ୍ଥତାରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ନିଜର ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଗତଵ୍ଯଗ୍ରଂ ଵ୍ଯଗ୍ରଯାପି ସମନ୍ଵିତଃ । ଜଗନ୍ତି ଜନଯନ୍ନ୍ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମେଵାତ୍ମପରାଯଣଃ
ଏହି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନି; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲଗିଥିବା।
ଆପତତ୍ସୁ ଯଥାକାମଂ ଯଥାକାଲଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ନ କ୍ଷୋଭମ୍ ଏତି ଭୂଭୃଦ୍ ଋତୁଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦ ଆସେ, ସମୟ ଓ କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନି; ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ଭୂମି ଋତୁ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନି।
ମଜ୍ଜତୋ ଽପି ବହୁଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯକ୍ରମୈଃ । ଅସକ୍ତମନସୋ ନିତ୍ଯଂ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ମଜ୍ଜତି
ହେ ରାମ, ଅନେକ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ଦେହର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଅସକ୍ତ ରହିଥାଏ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେ କାମରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏନି ।
କଲଙ୍କ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃକଲଙ୍କେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ହେମ ନାନ୍ଯଥା । ଭାଵାସକ୍ତ୍ଯା ସମାସକ୍ତ ଉକ୍ତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ହି ନାନ୍ଯଥା
ସୁନା ଭିତରେ ଦୂଷଣ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଦୂଷିତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏହିପରି, ଜୀବ ମନର ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆସକ୍ତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ ।
ଶରୀରାତ୍ ପ୍ରଵିଵିକ୍ତଂ ସ୍ଵଂ ପଶ୍ଯତଃ ପ୍ରଵିଵେକିନଃ । ଵିକର୍ତିତାଙ୍ଗକସ୍ଯାପି ନ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରଵିକର୍ତିତମ୍
ଯିଏ ନିଜକୁ ଦେହରୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ, ତାଙ୍କର ଦେହ କିଏ ଯେତେ ଭାଗରେ କାଟିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ କିଛି ହାରାଯାଏନି ।
ସକୃତ୍ପ୍ରଭାତଂ ଵିମଲଂ ଯଜ୍ ଜ୍ଞାତଂ ଜ୍ଞାତମ୍ ଏଵ ତତ୍ । ନ ହି ବନ୍ଧୁଃ ପରିଜ୍ଞାତଃ ପୁନର୍ ଅଜ୍ଞାତତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଯାହା ଏକଥର ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଜଣାଯାଇଛି, ସେ ଜ୍ଞାନ ସଦା ଜଣା ରହିଥାଏ; ଏକ ନିଜ ଜଣା ପରିଚୟ ଥିଲେ, ସେ ପୁଣି ଅଜଣା ହେବା ନୁହେଁ ।
ସର୍ପଭ୍ରାନ୍ତୌ ନିଵୃତ୍ତାଯାଂ ନ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭାଵନା । ପୁନର୍ ଏତି ଯଥା ପ୍ରାଵୃଣ୍ନଦୀ ଗିରିତଟଚ୍ଯୁତା
ସାପ ଭୂତି ଭ୍ରମ ଦୂର ହେଲା ପରେ, ରଜ୍ଜୁ ଉପରେ ପୁନି ସାପ ଭାବନା ଆସେନାହିଁ; ଯେପରି ଗିରି ଶିରା ଠାରୁ ଖସି ପଡିଥିବା ପ୍ରବାହ ନଦୀ ପୁନି ଉପରକୁ ଫେରିଯିବା ନୁହେଁ।
ନ ହେମ ତାପଶୁଦ୍ଧାଙ୍ଗଂ ସ୍ଵାଭାସମ୍ ଅଲମ୍ ଆଗତମ୍ । କର୍ଦମେ ମଗ୍ନମ୍ ଅପି ସତ୍ ସମାଦତ୍ତେ ମଲଂ ପୁନଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ଚମକକୁ ଫେରିଥିବା ସୁନା, କାଦେ ଡୁବି ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ମଳ ଧରେନାହିଁ।
କ୍ଷୀଣେ ସ୍ଵହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥୌ ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ପୁନର୍ ଗୁଣୈଃ । ଯତ୍ନେନାପି ପୁନର୍ ବଦ୍ଧଂ କେନ ଵୃନ୍ତେ ଚ୍ଯୁତଂ ଫଲମ୍
ନିଜ ହୃଦୟର ଗଠି ବିଗଡି ଯିବା ପରେ, ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ବନ୍ଧନ ହୁଏନାହିଁ; ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗଛରୁ ଖସି ପଡିଥିବା ଫଳକୁ ପୁନି ଟାଙ୍ଗିବା ଯାଏନାହିଁ।
ଅଯଶ୍ଛେଦଵିଚାରାଭ୍ଯାମ୍ ଅଭିତଃ ଖଣ୍ଡଶୋ ଗତମ୍ । ପାଷାଣଂ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସନ୍ଧାତୁଂ କସ୍ଯ ଶକ୍ତତା
ଲୋହା ଓ ପାଥର କାଟି ଭାଙ୍ଗି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା ପରେ, ସେଗୁଡିକୁ ପୁନି ଏକଠା କରିବାକୁ କିଏ ସମର୍ଥ? ଏହିପରି ମନକୁ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଯୋଡିବା ଅସମ୍ଭବ।
ଵିଜ୍ଞାତାଯାମ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଯାଂ କଃ ପୁନଃ ପରିମଜ୍ଜତି । ପରିଜ୍ଞାଯ ଶ୍ଵପାକାନାଂ ଯାତ୍ରାଂ କଃ ପ୍ରେକ୍ଷତେ ଦ୍ଵିଜଃ
ଅଜ୍ଞାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲାପରେ, କିଏ ପୁଣି ଏହାକୁ ମିଟାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ? ଅପସ୍ତମ୍ଭ ଲୋକଙ୍କର ଚାଳ-ଚଳନାକୁ ଜାଣିଲାପରେ, ଦ୍ୱିଜ ଲୋକ କିଏ ତାଙ୍କର ଆଚରଣକୁ ଦେଖିବ?