ସର୍ଵାରମ୍ଭଫଲତ୍ଯାଗୀ ସର୍ଵୋପାଧିଵିଵର୍ଜିତଃ । ସର୍ଵାଶାସମ୍ପରିତ୍ଯାଗୀ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପରିଚୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵୈଷଣାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚେତସା ଭଵ ମୌନଵାନ୍ । ଧାରା ନିରଵଶେଷେଣ ଯଥା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଯୋଧରଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ମନରୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିରବ ରୁହ; ଯେପରି ଏକ ମେଘ ସମସ୍ତ ପାଣି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତଥା ନ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗସଂଲଗ୍ନା ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଯଥା ସୁଖଯତି ସ୍ଵାନ୍ତମ୍ ଇନ୍ଦୁଶୀତା ନିରାଶତା
ଦେହକୁ ଆଁକୁଡ଼ି ଧରିଥିବା ଶୋଭାବତୀ ନାରୀ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟକୁ ଦେଇଥାଏ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶୀତଳତା ଓ ଆଶାହୀନତା।
ନ ତଥେନ୍ଦୁସ୍ ସୁଖଯତି କଣ୍ଠଲଗ୍ନୋ ଽପି ରାଘଵ । ନୈରାଶ୍ଯଂ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଥା ସକଲଶୀତଲମ୍
ହେ ରାଘବ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଗଲା ଗଲା ଲାଗି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ଛାଡିଦେବାର ଶିତଳତା ମିଳେ, ସେପରି ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପଘୂର୍ଣନ୍ନଵଲତୋ ନ ତଥା ରାଜତେ ମଧୁଃ । ଯଥୋଦାରମତିର୍ ମୌନୀ ନୈରାଶ୍ଯସମମାନସଃ
ଏକ ନୂତନ ଖିଳିଥିବା ଫୁଲରେ ମଧୁ ଯେପରି ଚମକେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମହାନ ମନବଳ ଥିବା ଏବଂ ମନରେ ନିରାଶା ଓ ଶାନ୍ତି ଥିବା ମୁନି, ତାଙ୍କର ମନର ଶାନ୍ତି ଅଧିକ ଚମକେ।
ନ ହିମାଦ୍ରେର୍ ନ ମୁକ୍ତାଭ୍ଯୋ ନ ରମ୍ଭାଭ୍ଯୋ ନ ଚନ୍ଦନାତ୍ । ନ ତଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ ଶୈତ୍ଯଂ ନୈରାଶ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ହିମାଳୟ, ମୁକ୍ତା, କଦଳୀ, ଚନ୍ଦନ କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଠାରୁ ଯେପରି ଶିତଳତା ମିଳେ ନାହିଁ, ମନର ନିରାଶା ଠାରୁ ଯେଉଁ ଶିତଳତା ମିଳେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ସମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଅପି ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପି ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଅପୀନ୍ଦୋର୍ ଅପି ମାଧଵାତ୍ । ଅପି କାନ୍ତାସମାସଙ୍ଗାନ୍ ନୈରାଶ୍ଯଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ବସନ୍ତ ବା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ, ନିରାଶା ଅର୍ଥାତ୍ ଆଶା ଛାଡିଦେବାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଅଧିକ।
ତୃଣଵନ୍ ନୋପକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଯା ତ୍ରିଭୁଵନଶ୍ରିଯଃ । ସା ପରା ନିର୍ଵୃତିସ୍ ସାଧୋ ନୈରାଶ୍ଯାଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ହେ ମହାନ ଜଣ, ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଜଗତର ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ଘାସ ଭଳି ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି କେବଳ ଆଶା ଛାଡିଲେ ମିଳେ।
ଆଶାକରଞ୍ଜପରଶୁଂ ପରାଯା ନିର୍ଵୃତେଃ ପଦମ୍ । ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛଂ ଶମତରୋର୍ ଆଲମ୍ବସ୍ଵ ନିରାଶତାମ୍
ଇଚ୍ଛାର ଗଛ କାଟିବା ପାଇଁ ନିରାଶାକୁ କୁହାଡ଼ି ଭାବେ ଧର, ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ଗଛର ଫୁଲ ଗୁଛ ଭାବେ ଆଶା ଛାଡିବାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ।
ଗୋଷ୍ପଦଂ ପୃଥିଵୀ ମେରୁସ୍ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଆଶାସ୍ ସମୁଦ୍ଗିକାଃ । ତୃଣଂ ତ୍ରିଭୁଵନଂ ରାମ ନୈରାଶ୍ଯାଲଙ୍କୃତାକୃତେଃ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ନିରାଶାର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଛି, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ଭଳି, ମେରୁ ପର୍ବତ କେବଳ ଏକ ଖୁଟି, ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ପେଟି ଭଳି, ଏବଂ ତିନି ଜଗତ ମାତ୍ର ଘାସ ସମାନ ଲାଗେ।
ଦାନାଦାନସମାହାରଵିହାରଵିଭଵାଦିକାଃ । କ୍ରିଯା ଜଗତି ହସ୍ଯନ୍ତେ ନିରାଶୈଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମୈଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଦେବା, ନେବା, ଜମା କରିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା ଓ ଧନ-ସମ୍ପତି ରଖିବା ଭଳି କାମଗୁଡ଼ିକୁ ନିରାଶାରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ହସନ୍ତି।
ପଦଂ ଯସ୍ଯ ନ ବଧ୍ନାତି କଦାଚିତ୍ କଲନା ହୃଦି । ତୃଣୀକୃତତ୍ରିଭୁଵନଃ କେନାସାଵ୍ ଉପମୀଯତେ
ଯାହାର ହୃଦୟ କେବେ ମନର ଚିନ୍ତାରେ ବାନ୍ଧି ନପଡ଼େ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକକୁ ତୃଣ ସମାନ ଦେଖେ, ସେଠିକିଏ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବ?
ଇଦମ୍ ଏଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ମାସ୍ତୁ ମମେତି ହୃଦି ରଞ୍ଜନା । ନ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତମ୍ ଆତ୍ମେଶଂ ତୋଲଯନ୍ତି କଥଂ ଜନାଃ
ଯାହାର ହୃଦୟରେ 'ଏହା ରହୁ', 'ଏହା ନ ରହୁ', 'ଏହା ମୋର' ଭାବରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ସେ ଆତ୍ମାର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଲୋକେ କେମିତି ମାପିପାରିବେ?
ସର୍ଵସଙ୍କଟପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅସଙ୍କଟମଲଂ ସୁଖମ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପରମଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍
ସମସ୍ତ କଷ୍ଟରୁ ଦୂର, ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିରାଶାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
ନ ଶାସ୍ତେହ ତ୍ଵମ୍ ଆଶାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମଂ ଜଗତ୍ । ଵହଦ୍ରଥସ୍ଥଦିକ୍ଚକ୍ରନେମ୍ଯାଵର୍ତଵଦ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ତୁମେ ଏଠାରେ ଆଶା ଉପରେ ଶାସନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଏହି ଜଗତକୁ ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଭାବିବା, ଚାଲୁଥିବା ରଥର ଚକ୍ର ଘୂରଣା ପରି ଉପଜିଥାଏ।
କିଂ ମୁହ୍ଯସି ମହାବାହୋ ମୂର୍ଖଵତ୍ ପଣ୍ଡିତୋ ଽପି ସନ୍ । ମମେଦଂ ତଦ୍ ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତେନ ଚେତସା
ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୂର୍ଖଙ୍କ ଭଳି 'ଏହା ମୋର', 'ସେ ଏହି', 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ମନକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି କାହିଁକି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ୁଛ?
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ନାନାତେହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଏକରୂପଂ ଜଗଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧୀରୈ ରାମ ନ ଖିଦ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ; ଏଠି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏକାକାର ଜଗତକୁ ଜାଣି, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ, ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହିଁ।
ଯଥାଭୂତପଦାର୍ଥୌଘଦର୍ଶନାଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ପରମାଶ୍ଵାସନଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ରାଘବ, ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ୱାସ ପାଏ, ନିରାଶା ନୁହେଁ।
ଭାଵାଭାଵଵିସଂଵାଦମୁକ୍ତମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଦ୍ ରୂପଂ ତତ୍ ସମାଲମ୍ବ୍ଯ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥିତିଂ କୁରୁ
ଯେଉଁ ସତ୍ତା ଭାବ ଓ ଅଭାବର ବିରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ବସିଛି, ସେଉଁ ସତ୍ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସ୍ତୁଗୁଡିକର ସ୍ଥିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
ନୈରାଶ୍ଯଧୀରମନସୋ ମାଯେଯମ୍ ଅତିମୋହିନୀ । ପଲାଯ୍ଯ ଯାତି ସଂସାରୀ ମୃଗୀ କେସରିଣୋ ଯଥା
ଓ ଧୃଢ଼ ମନବଳବାନ୍, ଏହି ମାୟା ଏତେ ଭ୍ରମକାରୀ ଯେ, ଯେଉଁଠାରେ ନିରାଶା ଓ ବିରକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେଠାରୁ ସଂସାରୀ ମଣିଷ ପାଖରୁ ଏହା ସିଂହ ପାଖରୁ ହରିଣୀ ପଳାଏ ଭଳି ପଳାଇଯାଏ।
କାନ୍ତାମ୍ ଉଦ୍ଦାମମଦନାଂ ଲୋଲାଂ ଵନଲତାମ୍ ଅପି । ଜର୍ଜରୋପଲପାଲୀଂ ଚ ସମଂ ପଶ୍ଯତି ଧୀରଧୀଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଧୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ସେ ଅତି ଆକୁଳ ଭାବରେ ଆକର୍ଷିତ ପ୍ରେମିକା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଝୁଲୁଥିବା ଲତା, କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପଥର ଗୁଡ଼ିକୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖେ।
ଭୋଗା ନାନନ୍ଦଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ଖେଦଯନ୍ତି ନ ଚାପଦଃ । ଦୃଶ୍ଯଶ୍ରିଯୋ ହରନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ନ ଜ୍ଞମ୍ ଅଦ୍ରିମ୍ ଇଵାନିଲାଃ
ସେଠି ଭୋଗ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ତାକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରେନାହିଁ; ଓ ପ୍ରିୟ, ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତର ଶୋଭା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କେବେ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରେନାହିଁ, ଯେପରି ହବା ପାହାଡ଼କୁ ହଲାଇପାରେନାହିଁ।
ରକ୍ତବାଲାଙ୍ଗନସ୍ଯାପି ଜ୍ଞସ୍ଯୋଦାରଧିଯୋ ମୁନେଃ । କଣଶଃ ଖଣ୍ଡତାଂ ଯାନ୍ତି ମନସି ସ୍ମରସାଯକାଃ
ଯୁବତୀର ଭାବୁକ ଭାବରେ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ପ୍ରେମର ବାଣ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ମୁନିଙ୍କ ମନରେ ଦେଖାଦେଖିରେ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ରାଗଦ୍ଵେଷୈସ୍ ସ୍ଵରୂପଜ୍ଞୋ ନାଵଶଃ ପରିକୃଷ୍ଯତେ । ସ୍ପର୍ଶ ଏଵାସ୍ଯ ନୈତାଭ୍ଯାଂ କିମ୍ ଉତାକ୍ରମଣଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ନିଜର ସ୍ବରୂପକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବରେ ଟାଣିଯିବାକୁ ପଡ଼େନି; ଏହି ଦୁଇଟି ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଚୁଇଯାଏ, ଏବଂ କେବେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିପାରେନି।
ସମଦୃଷ୍ଟଲତାଲୋଲଵନିତାଦ୍ରିଶିଲାଦିଷୁ । ରମତେ ନୈଷ ଭୋଗେଷୁ ପାନ୍ଥୋ ମରୁମହୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଯିଏ ସମଦୃଷ୍ଟି ରଖିଥାଏ, ସେ ଲତା, ଜନନୀ, ପାହାଡ଼, ପଥର ଓ ଏପରି ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନି; ଯେପରି ଏକ ପଥିକ ମରୁଭୂମି ଅଟିଯିବାବେଳେ ତାହାରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇନି।
ଅଯତ୍ନୋପନତଂ ସର୍ଵଂ ଲୀଲଯା ମୁକ୍ତମାନସଃ । ଭୁଙ୍କ୍ତେ ଭୋଗଭରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ ତ୍ଵ୍ ଆଲୋକମ୍ ଇଵ ଲୋଚନମ୍
ଯିଏର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅସ୍ବାଭାବିକ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ସହଜରେ ଉପଭୋଗ କରେ; ଯେପରି ଚକ୍ଷୁ ଆଲୋକକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ।
କାକତାଲୀଯଵତ୍ ପ୍ରାପ୍ତା ଭୋଗାଲୀ ଲଲନାଦିକା । ସେଵିତାପ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଧୀରସ୍ଯ ନ ଦୁଃଖାଯ ନ ତୁଷ୍ଟଯେ
କାକତାଳୀୟ ଭାବରେ ଯେଉଁ ଭୋଗ, ଯଥା ଜନନୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଅପେକ୍ଷା ନ କରି ଆସିଥାଏ, ଏହାକୁ ଧୀର ଉପଭୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ନ ଦେଏ, ନ ଆନନ୍ଦ ଦେଏ।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟପଦାର୍ଥଂ ଜ୍ଞଂ ସୁଖଦୁଃଖଗତୀ ମନାକ୍ । ଦ୍ଵେ ଵୀଚ୍ଯାଵ୍ ଇଵ ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷୋଭଂ ନେତୁଂ ନ ଶକ୍ନୁତଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ସତ୍ୟରେ ଜଗତର ଅସଲି ଅର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରିଛନ୍ତି, ସେଠି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଯାତ୍ରା ତାଙ୍କୁ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନି; ଯେପରି ଦୁଇଟି ତରଙ୍ଗ ବଡ଼ ପାହାଡ଼କୁ ହେଲେ ମଡ଼ିପାରେନି।
ହେଲଯାଲୋକଯନ୍ ଭୋଗାନ୍ ମୃଦୁର୍ ଦାନ୍ତୋ ଗତଜ୍ଵରଃ । ସ୍ଵମ୍ ଏଵ ପଦମ୍ ଆଲମ୍ବ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଅତି ସାଧାରଣ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗକୁ ଦେଖନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଓ ଅସୁସ୍ଥତାରୁ ମୁକ୍ତ; ସେ ନିଜର ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପିଛି।
ଜ୍ଞସ୍ ତିଷ୍ଠତି ଗତଵ୍ଯଗ୍ରଂ ଵ୍ଯଗ୍ରଯାପି ସମନ୍ଵିତଃ । ଜଗନ୍ତି ଜନଯନ୍ନ୍ ଏଵ ବ୍ରହ୍ମେଵାତ୍ମପରାଯଣଃ
ଏହି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନି; ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଲଗିଥିବା।