ପରଂ ଧୈର୍ଯମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ମେରୁର୍ ଇଵାଚଲଃ । ରାଜତେ ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଶାନ୍ତେନ୍ଧନ ଇଵାନଲଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅଚଳ ମେରୁ ପରି ଦୃଢ଼; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ବଭାବିକ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଚମକନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଯାହାର ଇନ୍ଧନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ନିର୍ଵାଣଃ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଇଵ ଦୀପକଃ । ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଆଯାତି ପରମାଂ ନରଃ ପୀତାମୃତୋ ଯଥା
ମନରେ ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଶାନ୍ତ ଦୀପ ଭଳି; ଏକ ଲୋକ ଅମୃତ ପିଇଥିବା ପରେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ପାଏ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ।
ଅନ୍ତର୍ଦୀପୋ ଘଟ ଇଵ ମଧ୍ଯଜ୍ଵାଲ ଇଵାନଲଃ । ସ୍ଫୁରଦ୍ଦୀପ୍ତିର୍ ମଣିର୍ ଇଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରକାଶତାମ୍
ଏକ ଘଡ଼ର ଭିତରେ ଦୀପ ଜଳିଥିବା ପରି, ମଧ୍ୟରେ ଶିଖା ଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଆଣ୍ଡ ମଣିର ଦୀପ୍ତି ଭଳି, ସେ ମନର ଭିତରେ ଆଲୋକ ପାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଗତଂ ସର୍ଵେଶଂ ସର୍ଵନାଯକମ୍ । ସର୍ଵାକାରଂ ନିରାକାରଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଆକାର ଅଛି, ତଥା ଆକାରହୀନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ।
ହସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଅତୀତାସ୍ ତାଃ ପେଲଵା ଦିଵସାଵଲୀଃ । ଯାସୁ ସ୍ମରଶରଶ୍ରେଣୀଚପଲଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚ୍ଛିନତ୍
ସେ ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଗତ ଦିନଗୁଡିକୁ ହସେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ମନ କାମଦେବର ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଥିଲା ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସଙ୍ଗରଙ୍ଗଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଶ୍ ଶାନ୍ତମାନମନୋଜ୍ଵରଃ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିର୍ ଆସୀନଃ ପୂର୍ଣପାଵନମାନସଃ
ବିଭିନ୍ନ ଆସକ୍ତିର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ବାହାରି, ମନର ଉତ୍ତାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି; ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବସିଛି, ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ନିର୍ମୃଷ୍ଟକାମପଙ୍କାଙ୍କଶ୍ ଛିନ୍ନଜନ୍ମନିବନ୍ଧନଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୋଷଭଯୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ତୀର୍ଣସଂସାରସାଗରଃ
ଇଚ୍ଛାର ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନ କଟିଯାଇଛି; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରାପ୍ତାନୁତ୍ତମଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଲବ୍ଧାଲଭ୍ଯପଦାସ୍ପଦଃ । ଅନିଵର୍ତିପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ କର୍ମଣାମ୍ ଅନ୍ତମ୍ ଆଗତଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି, ଦୁର୍ଲଭ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକୁ ଅନ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ଫେରିବା ନାହିଁ, କର୍ମର ଶେଷକୁ ଆସିପାରିଛି।
ସର୍ଵାଭିଵାଞ୍ଛିତାରମ୍ଭୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵାଞ୍ଛତି । ସର୍ଵାନୁମୋଦିତାନନ୍ଦୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନୁମୋଦତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଆଶାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଆଶା ରଖିନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ନେନାହିଁ।
ନ ଦଦାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ସ୍ତୌତି ନ ଚ ନିନ୍ଦତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନ ତୁଷ୍ଯତି ନ ଶୋଚତି
ସେ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ନେଇନାହାନ୍ତି, କେହିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ସେ ନ ହେଉଛନ୍ତି ଅସ୍ତମିତ, ନ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵାରମ୍ଭଫଲତ୍ଯାଗୀ ସର୍ଵୋପାଧିଵିଵର୍ଜିତଃ । ସର୍ଵାଶାସମ୍ପରିତ୍ଯାଗୀ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପରିଚୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵୈଷଣାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚେତସା ଭଵ ମୌନଵାନ୍ । ଧାରା ନିରଵଶେଷେଣ ଯଥା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଯୋଧରଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ମନରୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିରବ ରୁହ; ଯେପରି ଏକ ମେଘ ସମସ୍ତ ପାଣି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତଥା ନ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗସଂଲଗ୍ନା ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଯଥା ସୁଖଯତି ସ୍ଵାନ୍ତମ୍ ଇନ୍ଦୁଶୀତା ନିରାଶତା
ଦେହକୁ ଆଁକୁଡ଼ି ଧରିଥିବା ଶୋଭାବତୀ ନାରୀ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟକୁ ଦେଇଥାଏ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶୀତଳତା ଓ ଆଶାହୀନତା।
ନ ତଥେନ୍ଦୁସ୍ ସୁଖଯତି କଣ୍ଠଲଗ୍ନୋ ଽପି ରାଘଵ । ନୈରାଶ୍ଯଂ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଥା ସକଲଶୀତଲମ୍
ହେ ରାଘବ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଗଲା ଗଲା ଲାଗି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ଛାଡିଦେବାର ଶିତଳତା ମିଳେ, ସେପରି ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପଘୂର୍ଣନ୍ନଵଲତୋ ନ ତଥା ରାଜତେ ମଧୁଃ । ଯଥୋଦାରମତିର୍ ମୌନୀ ନୈରାଶ୍ଯସମମାନସଃ
ଏକ ନୂତନ ଖିଳିଥିବା ଫୁଲରେ ମଧୁ ଯେପରି ଚମକେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମହାନ ମନବଳ ଥିବା ଏବଂ ମନରେ ନିରାଶା ଓ ଶାନ୍ତି ଥିବା ମୁନି, ତାଙ୍କର ମନର ଶାନ୍ତି ଅଧିକ ଚମକେ।
ନ ହିମାଦ୍ରେର୍ ନ ମୁକ୍ତାଭ୍ଯୋ ନ ରମ୍ଭାଭ୍ଯୋ ନ ଚନ୍ଦନାତ୍ । ନ ତଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ ଶୈତ୍ଯଂ ନୈରାଶ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ହିମାଳୟ, ମୁକ୍ତା, କଦଳୀ, ଚନ୍ଦନ କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଠାରୁ ଯେପରି ଶିତଳତା ମିଳେ ନାହିଁ, ମନର ନିରାଶା ଠାରୁ ଯେଉଁ ଶିତଳତା ମିଳେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ସମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଅପି ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପି ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଅପୀନ୍ଦୋର୍ ଅପି ମାଧଵାତ୍ । ଅପି କାନ୍ତାସମାସଙ୍ଗାନ୍ ନୈରାଶ୍ଯଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ବସନ୍ତ ବା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ, ନିରାଶା ଅର୍ଥାତ୍ ଆଶା ଛାଡିଦେବାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଅଧିକ।
ତୃଣଵନ୍ ନୋପକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଯା ତ୍ରିଭୁଵନଶ୍ରିଯଃ । ସା ପରା ନିର୍ଵୃତିସ୍ ସାଧୋ ନୈରାଶ୍ଯାଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ହେ ମହାନ ଜଣ, ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଜଗତର ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ଘାସ ଭଳି ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି କେବଳ ଆଶା ଛାଡିଲେ ମିଳେ।
ଆଶାକରଞ୍ଜପରଶୁଂ ପରାଯା ନିର୍ଵୃତେଃ ପଦମ୍ । ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛଂ ଶମତରୋର୍ ଆଲମ୍ବସ୍ଵ ନିରାଶତାମ୍
ଇଚ୍ଛାର ଗଛ କାଟିବା ପାଇଁ ନିରାଶାକୁ କୁହାଡ଼ି ଭାବେ ଧର, ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ଗଛର ଫୁଲ ଗୁଛ ଭାବେ ଆଶା ଛାଡିବାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ।
ଗୋଷ୍ପଦଂ ପୃଥିଵୀ ମେରୁସ୍ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଆଶାସ୍ ସମୁଦ୍ଗିକାଃ । ତୃଣଂ ତ୍ରିଭୁଵନଂ ରାମ ନୈରାଶ୍ଯାଲଙ୍କୃତାକୃତେଃ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ନିରାଶାର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଛି, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ଭଳି, ମେରୁ ପର୍ବତ କେବଳ ଏକ ଖୁଟି, ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ପେଟି ଭଳି, ଏବଂ ତିନି ଜଗତ ମାତ୍ର ଘାସ ସମାନ ଲାଗେ।
ଦାନାଦାନସମାହାରଵିହାରଵିଭଵାଦିକାଃ । କ୍ରିଯା ଜଗତି ହସ୍ଯନ୍ତେ ନିରାଶୈଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମୈଃ
ଏହି ଜଗତରେ ଦେବା, ନେବା, ଜମା କରିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା ଓ ଧନ-ସମ୍ପତି ରଖିବା ଭଳି କାମଗୁଡ଼ିକୁ ନିରାଶାରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ହସନ୍ତି।
ପଦଂ ଯସ୍ଯ ନ ବଧ୍ନାତି କଦାଚିତ୍ କଲନା ହୃଦି । ତୃଣୀକୃତତ୍ରିଭୁଵନଃ କେନାସାଵ୍ ଉପମୀଯତେ
ଯାହାର ହୃଦୟ କେବେ ମନର ଚିନ୍ତାରେ ବାନ୍ଧି ନପଡ଼େ, ଯିଏ ତିନି ଲୋକକୁ ତୃଣ ସମାନ ଦେଖେ, ସେଠିକିଏ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିବ?
ଇଦମ୍ ଏଵାସ୍ତ୍ଵ୍ ଇଦଂ ମାସ୍ତୁ ମମେତି ହୃଦି ରଞ୍ଜନା । ନ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ତମ୍ ଆତ୍ମେଶଂ ତୋଲଯନ୍ତି କଥଂ ଜନାଃ
ଯାହାର ହୃଦୟରେ 'ଏହା ରହୁ', 'ଏହା ନ ରହୁ', 'ଏହା ମୋର' ଭାବରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ, ସେ ଆତ୍ମାର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଲୋକେ କେମିତି ମାପିପାରିବେ?
ସର୍ଵସଙ୍କଟପର୍ଯନ୍ତମ୍ ଅସଙ୍କଟମଲଂ ସୁଖମ୍ । ସୌଭାଗ୍ଯଂ ପରମଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଅଵଲମ୍ବ୍ଯତାମ୍
ସମସ୍ତ କଷ୍ଟରୁ ଦୂର, ଶୁଦ୍ଧ ସୁଖ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଗ୍ୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ନିରାଶାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ।
ନ ଶାସ୍ତେହ ତ୍ଵମ୍ ଆଶାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ମିଥ୍ଯାଭ୍ରମଂ ଜଗତ୍ । ଵହଦ୍ରଥସ୍ଥଦିକ୍ଚକ୍ରନେମ୍ଯାଵର୍ତଵଦ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍
ତୁମେ ଏଠାରେ ଆଶା ଉପରେ ଶାସନ କରିପାରିବା ନୁହେଁ; ଏହି ଜଗତକୁ ଏକ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମ ଭାବିବା, ଚାଲୁଥିବା ରଥର ଚକ୍ର ଘୂରଣା ପରି ଉପଜିଥାଏ।
କିଂ ମୁହ୍ଯସି ମହାବାହୋ ମୂର୍ଖଵତ୍ ପଣ୍ଡିତୋ ଽପି ସନ୍ । ମମେଦଂ ତଦ୍ ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତେନ ଚେତସା
ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତୁମେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ମୂର୍ଖଙ୍କ ଭଳି 'ଏହା ମୋର', 'ସେ ଏହି', 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି ମନକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି କାହିଁକି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ୁଛ?
ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ନାନାତେହ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଏକରୂପଂ ଜଗଜ୍ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଧୀରୈ ରାମ ନ ଖିଦ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ; ଏଠି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଏକାକାର ଜଗତକୁ ଜାଣି, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ରାମ, ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହିଁ।
ଯଥାଭୂତପଦାର୍ଥୌଘଦର୍ଶନାଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ । ପରମାଶ୍ଵାସନଂ ବୁଦ୍ଧେର୍ ନୈରାଶ୍ଯମ୍ ଅଧିଗମ୍ଯତେ
ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଦେଖିଲେ, ରାଘବ, ବୁଦ୍ଧି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ୱାସ ପାଏ, ନିରାଶା ନୁହେଁ।
ଭାଵାଭାଵଵିସଂଵାଦମୁକ୍ତମ୍ ଆଦ୍ଯନ୍ତଯୋସ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଯଦ୍ ରୂପଂ ତତ୍ ସମାଲମ୍ବ୍ଯ ପଦାର୍ଥାନାଂ ସ୍ଥିତିଂ କୁରୁ
ଯେଉଁ ସତ୍ତା ଭାବ ଓ ଅଭାବର ବିରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ ବସିଛି, ସେଉଁ ସତ୍ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବସ୍ତୁଗୁଡିକର ସ୍ଥିତି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।
ନୈରାଶ୍ଯଧୀରମନସୋ ମାଯେଯମ୍ ଅତିମୋହିନୀ । ପଲାଯ୍ଯ ଯାତି ସଂସାରୀ ମୃଗୀ କେସରିଣୋ ଯଥା
ଓ ଧୃଢ଼ ମନବଳବାନ୍, ଏହି ମାୟା ଏତେ ଭ୍ରମକାରୀ ଯେ, ଯେଉଁଠାରେ ନିରାଶା ଓ ବିରକ୍ତି ରହିଥାଏ, ସେଠାରୁ ସଂସାରୀ ମଣିଷ ପାଖରୁ ଏହା ସିଂହ ପାଖରୁ ହରିଣୀ ପଳାଏ ଭଳି ପଳାଇଯାଏ।