ଅଜ୍ଞାତୈଷା ମନୋମତ୍ତମୃଗଂ ଵିଷଯତର୍ଷୁଲମ୍ । ଅସତ୍ଯୈଵ ହି ସତ୍ଯେଵ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ କର୍ଷତି
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରାଯାଇନାହିଁ, ଏହା ମନକୁ ଏକ ପାଗଳ ହରିଣ ଭଳି ଭୋଗବସ୍ତୁ ପାଇଁ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଆକୁଳ କରେ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃଗମରିଚିକା ଭଳି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଇ।
ଵିଜ୍ଞାତା ସତ୍ଯରୂପେଯଂ ନାଶଂ ଯାତି ପଲାଯତେ । ଵିପ୍ରମଧ୍ଯାତ୍ ପରିଜ୍ଞାତା ଯଥା ଚଣ୍ଡାଲକନ୍ଯକା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିଯାଏ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳ ଜନାନୀ ଭଳି ଦୂରେ ହଟିଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତା ନ ମନଃ ପରିକର୍ଷତି । ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରିଜ୍ଞାତା ତର୍ଷୁଲଂ ନାପକର୍ଷତି
ଅବିଦ୍ୟାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ମନକୁ ଆଉ ଟାଣି ନେଇନାହିଁ; ମୃଗମରିଚିକାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ଆଉ ଆକର୍ଷିତ କରେନାହିଁ।
ପରମାର୍ଥାଵବୋଧେନ ସମୂଲଂ ରାମ ଵାସନା । ଦୀପେନେଵାନ୍ଧକାରଶ୍ରୀର୍ ଗଲତ୍ଯ୍ ଆଲୋକ ଏତି ଚ
ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ରାମ, ମନରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ମୂଳସହିତ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନ୍ଧାର ହେବା ଭଳି, ଆଲୋକ ଆସିଯାଏ।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତି ସଞ୍ଜାତେ ନିଶ୍ଚଯେ ଶାସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତିତଃ । ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ତାପେନ ତୁଷାରକଣିକା ଯଥା
ଶାସ୍ତ୍ର ଭିତ୍ତିକ ଯୁକ୍ତିରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଆସିଲେ ଯେ 'ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ', ଜ୍ଞାନର ତାପରେ ଅଜ୍ଞାନ ହିମକଣା ଭଳି ଗଳିଯାଏ।
ଦେହସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଡସ୍ଯାର୍ଥେ କିଂ ଭୋଗୈର୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯୀ । ଭିନତ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶାମଯଂ ଜ୍ଞାନୀ ପଞ୍ଜରଂ କେସରୀ ଯଥା
ଏହି ଜଡ ଦେହ ପାଇଁ ଭୋଗର କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଆଗ୍ରହର ପଞ୍ଜିକୁ ସିଂହ ଭଳି ଭଙ୍ଗ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଆଶାପରିକରେ ରାମ ନୂନଂ ପରିହୃତେ ହୃଦଃ । ପୁମାନ୍ ଆଗତସୌନ୍ଦର୍ଯୋ ହ୍ଲାଦମ୍ ଆଯାତି ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍
ରାମ, ହୃଦୟରୁ ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଛାଡିଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଏ।
ପରାଂ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଵୃଷ୍ଟିଧୌତ ଇଵାଚଲଃ । ନିର୍ଵୃତିଂ ପରମାଂ ଧତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯ ଇଵାଧନଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୀତଳତାକୁ ପାଇଁଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଶୀତଳ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଜଣେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ ଯେପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବୃତିରେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି।
ଶୋଭତେ ଽମଲଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ମାତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ କଲ୍ପସ୍ଯାନ୍ତ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ସେ ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି, ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ପରି; ଆପଣ ମନେ ଅହଂକାରରେ ଅତିରିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ର ଉଫାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅପେତସଂରମ୍ଭୋ ଵୃଷ୍ଟମୂକ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସଂଵେତ୍ତା ପ୍ରଶାନ୍ତ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ସେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ପରେ ମେଘ ପରି; ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି।
ପରଂ ଧୈର୍ଯମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ମେରୁର୍ ଇଵାଚଲଃ । ରାଜତେ ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଶାନ୍ତେନ୍ଧନ ଇଵାନଲଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅଚଳ ମେରୁ ପରି ଦୃଢ଼; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ବଭାବିକ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଚମକନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଯାହାର ଇନ୍ଧନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ନିର୍ଵାଣଃ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଇଵ ଦୀପକଃ । ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଆଯାତି ପରମାଂ ନରଃ ପୀତାମୃତୋ ଯଥା
ମନରେ ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଶାନ୍ତ ଦୀପ ଭଳି; ଏକ ଲୋକ ଅମୃତ ପିଇଥିବା ପରେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ପାଏ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ।
ଅନ୍ତର୍ଦୀପୋ ଘଟ ଇଵ ମଧ୍ଯଜ୍ଵାଲ ଇଵାନଲଃ । ସ୍ଫୁରଦ୍ଦୀପ୍ତିର୍ ମଣିର୍ ଇଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରକାଶତାମ୍
ଏକ ଘଡ଼ର ଭିତରେ ଦୀପ ଜଳିଥିବା ପରି, ମଧ୍ୟରେ ଶିଖା ଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଆଣ୍ଡ ମଣିର ଦୀପ୍ତି ଭଳି, ସେ ମନର ଭିତରେ ଆଲୋକ ପାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଗତଂ ସର୍ଵେଶଂ ସର୍ଵନାଯକମ୍ । ସର୍ଵାକାରଂ ନିରାକାରଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଆକାର ଅଛି, ତଥା ଆକାରହୀନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ।
ହସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଅତୀତାସ୍ ତାଃ ପେଲଵା ଦିଵସାଵଲୀଃ । ଯାସୁ ସ୍ମରଶରଶ୍ରେଣୀଚପଲଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚ୍ଛିନତ୍
ସେ ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଗତ ଦିନଗୁଡିକୁ ହସେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ମନ କାମଦେବର ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଥିଲା ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସଙ୍ଗରଙ୍ଗଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଶ୍ ଶାନ୍ତମାନମନୋଜ୍ଵରଃ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିର୍ ଆସୀନଃ ପୂର୍ଣପାଵନମାନସଃ
ବିଭିନ୍ନ ଆସକ୍ତିର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ବାହାରି, ମନର ଉତ୍ତାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି; ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବସିଛି, ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ନିର୍ମୃଷ୍ଟକାମପଙ୍କାଙ୍କଶ୍ ଛିନ୍ନଜନ୍ମନିବନ୍ଧନଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୋଷଭଯୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ତୀର୍ଣସଂସାରସାଗରଃ
ଇଚ୍ଛାର ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନ କଟିଯାଇଛି; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରାପ୍ତାନୁତ୍ତମଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଲବ୍ଧାଲଭ୍ଯପଦାସ୍ପଦଃ । ଅନିଵର୍ତିପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ କର୍ମଣାମ୍ ଅନ୍ତମ୍ ଆଗତଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି, ଦୁର୍ଲଭ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକୁ ଅନ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ଫେରିବା ନାହିଁ, କର୍ମର ଶେଷକୁ ଆସିପାରିଛି।
ସର୍ଵାଭିଵାଞ୍ଛିତାରମ୍ଭୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵାଞ୍ଛତି । ସର୍ଵାନୁମୋଦିତାନନ୍ଦୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନୁମୋଦତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଆଶାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଆଶା ରଖିନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ନେନାହିଁ।
ନ ଦଦାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ସ୍ତୌତି ନ ଚ ନିନ୍ଦତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନ ତୁଷ୍ଯତି ନ ଶୋଚତି
ସେ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ନେଇନାହାନ୍ତି, କେହିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ସେ ନ ହେଉଛନ୍ତି ଅସ୍ତମିତ, ନ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵାରମ୍ଭଫଲତ୍ଯାଗୀ ସର୍ଵୋପାଧିଵିଵର୍ଜିତଃ । ସର୍ଵାଶାସମ୍ପରିତ୍ଯାଗୀ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପରିଚୟରୁ ମୁକ୍ତ, ସମସ୍ତ ଆଶାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠିକୁ ଜୀବନମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵୈଷଣାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚେତସା ଭଵ ମୌନଵାନ୍ । ଧାରା ନିରଵଶେଷେଣ ଯଥା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପଯୋଧରଃ
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ମନରୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ନିରବ ରୁହ; ଯେପରି ଏକ ମେଘ ସମସ୍ତ ପାଣି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତଥା ନ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗସଂଲଗ୍ନା ଵରଵର୍ଣିନୀ । ଯଥା ସୁଖଯତି ସ୍ଵାନ୍ତମ୍ ଇନ୍ଦୁଶୀତା ନିରାଶତା
ଦେହକୁ ଆଁକୁଡ଼ି ଧରିଥିବା ଶୋଭାବତୀ ନାରୀ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରେନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟକୁ ଦେଇଥାଏ ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶୀତଳତା ଓ ଆଶାହୀନତା।
ନ ତଥେନ୍ଦୁସ୍ ସୁଖଯତି କଣ୍ଠଲଗ୍ନୋ ଽପି ରାଘଵ । ନୈରାଶ୍ଯଂ ସୁଖଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଯଥା ସକଲଶୀତଲମ୍
ହେ ରାଘବ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଗଲା ଗଲା ଲାଗି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ମନରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶା ଛାଡିଦେବାର ଶିତଳତା ମିଳେ, ସେପରି ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ।
ପୁଷ୍ପଘୂର୍ଣନ୍ନଵଲତୋ ନ ତଥା ରାଜତେ ମଧୁଃ । ଯଥୋଦାରମତିର୍ ମୌନୀ ନୈରାଶ୍ଯସମମାନସଃ
ଏକ ନୂତନ ଖିଳିଥିବା ଫୁଲରେ ମଧୁ ଯେପରି ଚମକେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ମହାନ ମନବଳ ଥିବା ଏବଂ ମନରେ ନିରାଶା ଓ ଶାନ୍ତି ଥିବା ମୁନି, ତାଙ୍କର ମନର ଶାନ୍ତି ଅଧିକ ଚମକେ।
ନ ହିମାଦ୍ରେର୍ ନ ମୁକ୍ତାଭ୍ଯୋ ନ ରମ୍ଭାଭ୍ଯୋ ନ ଚନ୍ଦନାତ୍ । ନ ତଚ୍ ଚନ୍ଦ୍ରମସଶ୍ ଶୈତ୍ଯଂ ନୈରାଶ୍ଯାଦ୍ ଯଦ୍ ଅଵାପ୍ଯତେ
ହିମାଳୟ, ମୁକ୍ତା, କଦଳୀ, ଚନ୍ଦନ କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଠାରୁ ଯେପରି ଶିତଳତା ମିଳେ ନାହିଁ, ମନର ନିରାଶା ଠାରୁ ଯେଉଁ ଶିତଳତା ମିଳେ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ସମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଅପି ରାଜ୍ଯାଦ୍ ଅପି ସ୍ଵର୍ଗାଦ୍ ଅପୀନ୍ଦୋର୍ ଅପି ମାଧଵାତ୍ । ଅପି କାନ୍ତାସମାସଙ୍ଗାନ୍ ନୈରାଶ୍ଯଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍
ରାଜ୍ୟ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା, ବସନ୍ତ ବା ପ୍ରିୟାଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ, ନିରାଶା ଅର୍ଥାତ୍ ଆଶା ଛାଡିଦେବାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ ଅଧିକ।
ତୃଣଵନ୍ ନୋପକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଯା ତ୍ରିଭୁଵନଶ୍ରିଯଃ । ସା ପରା ନିର୍ଵୃତିସ୍ ସାଧୋ ନୈରାଶ୍ଯାଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯତେ
ହେ ମହାନ ଜଣ, ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଜଗତର ସମ୍ପଦ ମଧ୍ୟ ଘାସ ଭଳି ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତି କେବଳ ଆଶା ଛାଡିଲେ ମିଳେ।
ଆଶାକରଞ୍ଜପରଶୁଂ ପରାଯା ନିର୍ଵୃତେଃ ପଦମ୍ । ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛଂ ଶମତରୋର୍ ଆଲମ୍ବସ୍ଵ ନିରାଶତାମ୍
ଇଚ୍ଛାର ଗଛ କାଟିବା ପାଇଁ ନିରାଶାକୁ କୁହାଡ଼ି ଭାବେ ଧର, ଏବଂ ଶାନ୍ତିର ଗଛର ଫୁଲ ଗୁଛ ଭାବେ ଆଶା ଛାଡିବାକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଏହିପରି ଚେଷ୍ଟା କଲେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବ।
ଗୋଷ୍ପଦଂ ପୃଥିଵୀ ମେରୁସ୍ ସ୍ଥାଣୁର୍ ଆଶାସ୍ ସମୁଦ୍ଗିକାଃ । ତୃଣଂ ତ୍ରିଭୁଵନଂ ରାମ ନୈରାଶ୍ଯାଲଙ୍କୃତାକୃତେଃ
ହେ ରାମ, ଯିଏ ନିରାଶାର ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଛି, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ଭଳି, ମେରୁ ପର୍ବତ କେବଳ ଏକ ଖୁଟି, ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଏ ପେଟି ଭଳି, ଏବଂ ତିନି ଜଗତ ମାତ୍ର ଘାସ ସମାନ ଲାଗେ।