ତୁଚ୍ଛାଂ ମୋକ୍ଷଧିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧବୁଦ୍ଧିଂ ତଥୈଷଣାଃ । ସୁଵୈରାଗ୍ଯଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ କେଵଲଂ କ୍ଷପଯେନ୍ ମନଃ
ନିର୍ଥକ ମୁକ୍ତି ଚିନ୍ତା ଓ ବନ୍ଧନ ଭାବନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ସତ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ମୋକ୍ଷୋ ମେ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଚିନ୍ତା ଚେଜ୍ ଜାତା ତଦ୍ ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ମନଃ । ମନନୋତ୍କେ ମନସ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵପୁର୍ ଦୋଷାଯ କେଵଲମ୍
ମୋ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଉ ଭାବ ଯଦି ମନରେ ଆସେ, ତେବେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅନ୍ୟଥା ହେଲେ, ଏହା ଦେହକୁ କେବଳ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅତୀତେ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵରୂପେ ଽଥ ଵା ତତେ । କୋ ବନ୍ଧଃ କଶ୍ ଚ ଵା ମୋକ୍ଷୋ ନିର୍ମୂଲଂ ମନନଂ କୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ଉପରେ, କିମ୍ବା ସବୁ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, କିମ୍ବା ସବୁ ରୂପରେ ଅଛି, ତେବେ ବାନ୍ଧନ କଣ, ମୁକ୍ତି କଣ, ଏବଂ ମୂଳ ନଥିବା ଚିନ୍ତା କେଉଁଠୁ ଆସେ?
ଵାଯୁସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଧର୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଯଦା ଲଗତି ଦେହକେ । ତଦା ସ୍ଫୁରତି ହସ୍ତାଙ୍ଗରସନାପଲ୍ଲଵାଵଲୀ
ବାୟୁ ତାହାର ଗତି ଗୁଣରେ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହାତ, ଅଂଗ, ଜିଭ ଓ କୋମଳ ପ୍ରଶଖାଗୁଡିକ ଚଳିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ।
ପାଦପେ ପଲ୍ଲଵଶ୍ରେଣୀଂ ଚାଲଯତ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ଯଥା । ତଥୈଵାଙ୍ଗାଵଲୀଂ ଵାଯୁର୍ ଦେହେ ସଞ୍ଚାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ବାୟୁ ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ରମାଳାକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ବାୟୁ ଦେହର ଅଂଗମାଳାକୁ ଚଳିତ କରେ।
ଚିତ୍ ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନୀ ସୂକ୍ଷ୍ମା ନ ଚଲା ନ ଚ ଚାଲ୍ଯତେ । ନ ସ୍ଵତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଦେଵାଚଲ ଇଵାନିଲୈଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଚଳ; ଏହାକୁ କିଏ ହେଲେ ଉପରେ ଚଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ନିଜେ ଆପଣେ ଚଳିନାହିଁ, ପବନରେ ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ହେବାରେ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବିତସର୍ଵାର୍ଥା କେଵଲଂ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତା । ପ୍ରକାଶଯତି ବୋଧେନ ଜଗନ୍ତୀମାନି ଦୀପଵତ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଇ, ଏହା କେବଳ ନିଜ ମନରେ ବସିଥାଏ; ଏହାର ଜ୍ଞାନରେ, ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି।
ତତ୍ର କୋ ଽଯଂ ମୁଧା ମୋହୋ ଭଵତାମ୍ ଅତିଦୁଃଖଦଃ । ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ମମାଙ୍ଗାନି ମମେଦଂ ଚେତି ଦୁର୍ଧିଯାମ୍
ତେବେ, ଏହି ଅନର୍ଥକ ଭ୍ରମ କଣ, ଯାହା ତୁମକୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ? 'ମୁଁ ଏହି, ଏହି ମୋର ଅଙ୍ଗ, ଏହି ମୋର' ଭାବ, ଅବୁଝ ମନରେ ଉପଜିଥାଏ।
ଅନିଚ୍ଛଲୋଲତ୍ଵାନ୍ ନୁନ୍ନଦୃଷଦାରାଵରାଶିଵତ୍ । ଜ୍ଞତ୍ଵକର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵକ୍ରିଯା ସମୁପଲଭ୍ଯତେ
ନିଜର ଅଚଳ ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଗୁଣରେ, ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଥାଏ; ଏଠାରେ ଜାଣିବା, କରିବା, ଭୋଗିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଭାବ କେବଳ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ରାଯମ୍ ଆତ୍ମା ସମ୍ମନ୍ତା ଭୋକ୍ତା କର୍ତେତି ଜାଯତେ । ମୁଧୈଵାଜ୍ଞାନତାପୋତ୍ଥା ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ଵାସନା
ସେଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମୋଦକ, ଭୋଗକାରୀ, କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଭାବି ନିଆଯାଏ; ଏହା ମାନେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭ୍ରମ, ମୃଗମରିଚିକାରେ ପାଣି ପାଇଁ ତିବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା ଭଳି।
ଅଜ୍ଞାତୈଷା ମନୋମତ୍ତମୃଗଂ ଵିଷଯତର୍ଷୁଲମ୍ । ଅସତ୍ଯୈଵ ହି ସତ୍ଯେଵ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ କର୍ଷତି
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରାଯାଇନାହିଁ, ଏହା ମନକୁ ଏକ ପାଗଳ ହରିଣ ଭଳି ଭୋଗବସ୍ତୁ ପାଇଁ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଆକୁଳ କରେ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃଗମରିଚିକା ଭଳି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଇ।
ଵିଜ୍ଞାତା ସତ୍ଯରୂପେଯଂ ନାଶଂ ଯାତି ପଲାଯତେ । ଵିପ୍ରମଧ୍ଯାତ୍ ପରିଜ୍ଞାତା ଯଥା ଚଣ୍ଡାଲକନ୍ଯକା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିଯାଏ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳ ଜନାନୀ ଭଳି ଦୂରେ ହଟିଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତା ନ ମନଃ ପରିକର୍ଷତି । ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରିଜ୍ଞାତା ତର୍ଷୁଲଂ ନାପକର୍ଷତି
ଅବିଦ୍ୟାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ମନକୁ ଆଉ ଟାଣି ନେଇନାହିଁ; ମୃଗମରିଚିକାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ଆଉ ଆକର୍ଷିତ କରେନାହିଁ।
ପରମାର୍ଥାଵବୋଧେନ ସମୂଲଂ ରାମ ଵାସନା । ଦୀପେନେଵାନ୍ଧକାରଶ୍ରୀର୍ ଗଲତ୍ଯ୍ ଆଲୋକ ଏତି ଚ
ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ରାମ, ମନରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ମୂଳସହିତ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନ୍ଧାର ହେବା ଭଳି, ଆଲୋକ ଆସିଯାଏ।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତି ସଞ୍ଜାତେ ନିଶ୍ଚଯେ ଶାସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତିତଃ । ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ତାପେନ ତୁଷାରକଣିକା ଯଥା
ଶାସ୍ତ୍ର ଭିତ୍ତିକ ଯୁକ୍ତିରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଆସିଲେ ଯେ 'ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ', ଜ୍ଞାନର ତାପରେ ଅଜ୍ଞାନ ହିମକଣା ଭଳି ଗଳିଯାଏ।
ଦେହସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଡସ୍ଯାର୍ଥେ କିଂ ଭୋଗୈର୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯୀ । ଭିନତ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶାମଯଂ ଜ୍ଞାନୀ ପଞ୍ଜରଂ କେସରୀ ଯଥା
ଏହି ଜଡ ଦେହ ପାଇଁ ଭୋଗର କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଆଗ୍ରହର ପଞ୍ଜିକୁ ସିଂହ ଭଳି ଭଙ୍ଗ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଆଶାପରିକରେ ରାମ ନୂନଂ ପରିହୃତେ ହୃଦଃ । ପୁମାନ୍ ଆଗତସୌନ୍ଦର୍ଯୋ ହ୍ଲାଦମ୍ ଆଯାତି ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍
ରାମ, ହୃଦୟରୁ ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଛାଡିଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଏ।
ପରାଂ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଵୃଷ୍ଟିଧୌତ ଇଵାଚଲଃ । ନିର୍ଵୃତିଂ ପରମାଂ ଧତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯ ଇଵାଧନଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୀତଳତାକୁ ପାଇଁଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଶୀତଳ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଜଣେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ ଯେପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବୃତିରେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି।
ଶୋଭତେ ଽମଲଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ମାତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ କଲ୍ପସ୍ଯାନ୍ତ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ସେ ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି, ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ପରି; ଆପଣ ମନେ ଅହଂକାରରେ ଅତିରିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ର ଉଫାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅପେତସଂରମ୍ଭୋ ଵୃଷ୍ଟମୂକ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସଂଵେତ୍ତା ପ୍ରଶାନ୍ତ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ସେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ପରେ ମେଘ ପରି; ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି।
ପରଂ ଧୈର୍ଯମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ମେରୁର୍ ଇଵାଚଲଃ । ରାଜତେ ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଶାନ୍ତେନ୍ଧନ ଇଵାନଲଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଅଚଳ ମେରୁ ପରି ଦୃଢ଼; ଏବଂ ନିଜ ସ୍ବଭାବିକ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଚମକନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଯାହାର ଇନ୍ଧନ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ନିର୍ଵାଣଃ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଇଵ ଦୀପକଃ । ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଆଯାତି ପରମାଂ ନରଃ ପୀତାମୃତୋ ଯଥା
ମନରେ ମୁକ୍ତି ଉଦୟ ହୁଏ, ଶାନ୍ତ ଦୀପ ଭଳି; ଏକ ଲୋକ ଅମୃତ ପିଇଥିବା ପରେ ଯେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ପାଏ, ସେପରି ଉଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରେ।
ଅନ୍ତର୍ଦୀପୋ ଘଟ ଇଵ ମଧ୍ଯଜ୍ଵାଲ ଇଵାନଲଃ । ସ୍ଫୁରଦ୍ଦୀପ୍ତିର୍ ମଣିର୍ ଇଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପ୍ରକାଶତାମ୍
ଏକ ଘଡ଼ର ଭିତରେ ଦୀପ ଜଳିଥିବା ପରି, ମଧ୍ୟରେ ଶିଖା ଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଆଣ୍ଡ ମଣିର ଦୀପ୍ତି ଭଳି, ସେ ମନର ଭିତରେ ଆଲୋକ ପାଏ।
ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ସର୍ଵଗତଂ ସର୍ଵେଶଂ ସର୍ଵନାଯକମ୍ । ସର୍ଵାକାରଂ ନିରାକାରଂ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତଠାରେ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ନାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଆକାର ଅଛି, ତଥା ଆକାରହୀନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ।
ହସତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଅତୀତାସ୍ ତାଃ ପେଲଵା ଦିଵସାଵଲୀଃ । ଯାସୁ ସ୍ମରଶରଶ୍ରେଣୀଚପଲଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଚ୍ଛିନତ୍
ସେ ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଗତ ଦିନଗୁଡିକୁ ହସେ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ମନ କାମଦେବର ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଥିଲା ଓ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ସଙ୍ଗରଙ୍ଗଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଶ୍ ଶାନ୍ତମାନମନୋଜ୍ଵରଃ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମରତିର୍ ଆସୀନଃ ପୂର୍ଣପାଵନମାନସଃ
ବିଭିନ୍ନ ଆସକ୍ତିର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରୁ ବାହାରି, ମନର ଉତ୍ତାପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି; ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ବସିଛି, ତାଙ୍କର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି।
ନିର୍ମୃଷ୍ଟକାମପଙ୍କାଙ୍କଶ୍ ଛିନ୍ନଜନ୍ମନିବନ୍ଧନଃ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଦୋଷଭଯୋନ୍ମୁକ୍ତସ୍ ତୀର୍ଣସଂସାରସାଗରଃ
ଇଚ୍ଛାର ମଳ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି, ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନ କଟିଯାଇଛି; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଦୋଷରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।
ପ୍ରାପ୍ତାନୁତ୍ତମଵିଶ୍ରାନ୍ତିର୍ ଲବ୍ଧାଲଭ୍ଯପଦାସ୍ପଦଃ । ଅନିଵର୍ତିପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଃ କର୍ମଣାମ୍ ଅନ୍ତମ୍ ଆଗତଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଶ୍ରାମ ପାଇଛି, ଦୁର୍ଲଭ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦକୁ ଅନ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ଫେରିବା ନାହିଁ, କର୍ମର ଶେଷକୁ ଆସିପାରିଛି।
ସର୍ଵାଭିଵାଞ୍ଛିତାରମ୍ଭୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଵାଞ୍ଛତି । ସର୍ଵାନୁମୋଦିତାନନ୍ଦୋ ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନୁମୋଦତେ
ସେ ସମସ୍ତ ଆଶାର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଛି ଆଶା ରଖିନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜେ କିଛିରେ ଆନନ୍ଦ ନେନାହିଁ।
ନ ଦଦାତି ନ ଚାଦତ୍ତେ ନ ସ୍ତୌତି ନ ଚ ନିନ୍ଦତି । ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ନ ଚୋଦେତି ନ ତୁଷ୍ଯତି ନ ଶୋଚତି
ସେ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ନେଇନାହାନ୍ତି, କେହିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ସେ ନ ହେଉଛନ୍ତି ଅସ୍ତମିତ, ନ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତିନାହିଁ, ନାହିଁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି।