ଚିରଂ ପ୍ରବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଚିତ୍ତେ ଽଵିତତତାଂ ଗତେ । ଦଶ ମୋକ୍ଷା ନ ଵାଞ୍ଛ୍ଯନ୍ତେ କିମ୍ ଉତୈକୋ ହି ମୋକ୍ଷକଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତି ଆସେ ଓ ମନ ଅପାର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦଶଟି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆଶା କରାଯାଏନାହିଁ, ଏକଟି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ଯାଏନାହିଁ।
ଅଯଂ ମୋକ୍ଷସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ବନ୍ଧଃ ପେଲଵାଂ କଲନାମ୍ ଇମାମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମହାତ୍ଯାଗୀ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଭଵାଭଵଃ
ଏହା ମୁକ୍ତି, ଏହା ବନ୍ଧନ—ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଧାରଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡି ଦେଇ, ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ ଜଣେ ବୁଝିବେ: ତୁମେ ନିଜେ ଭବ ଓ ଅଭବ।
ପରିଗଲିତଵିକଲ୍ପତାଂ ପ୍ରଯାତସ୍ ସଗରସୁତୌଘନିଖାତମେଖଲାଙ୍କମ୍ । ଅଵନିଵଲଯମ୍ ଅନ୍ତରସ୍ତସଙ୍ଗଶ୍ ଚିରମ୍ ଅନୁପାଲଯ ସର୍ଵଦୋଦିତଶ୍ରୀଃ
ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଗଳିଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ପୃଥିବୀ ଘେରାଯାଇଥିବା ବେଳେ, ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡି, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଶ୍ରୀକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷି ରଖ।
ଲୀଲଯାପଶ୍ଯତି ଵପୁଃ କଲନାତ୍ମନି ଜାଯତେ । ରମ୍ଯସ୍ଯାପଶ୍ଯତୋ ଵକ୍ତ୍ରଂ ହୃଦି ଦୌରୂପ୍ଯଧୀର୍ ଇଵ
ଖେଳ କରି ଦେହକୁ ଦେଖିବାରେ, ଭାବନାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ରମଣୀୟ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ସେଠି ହୃଦୟରେ ଏକ ଅପମାନ ଭାବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଅପମୂଲ୍ୟ ଧାତୁର ଭାବ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵଶାଦ୍ ଇଯମ୍ ଆଯାତା ମହତୀ ମେଦୁରୋଦରା । ମାଯା ମଦମହାଶକ୍ତିସ୍ ସୁରାସ୍ଵାଦଲଵାଦ୍ ଇଵ
ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ବଡ଼, ଭାରି ଉଦର ଥିବା ମାୟା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି—ମହା ମାୟା, ମୋହର ଶକ୍ତି—ଯେପରି ମଦର ଏକ ଫୁଟିକା ଦେଇ ମଦର ସ୍ବାଦ ଆସିଯାଏ।
ତଯାନଯା ଵିକାରିଣ୍ଯା ତଦତଦ୍ଭାଵଭୂତଯା । ଇଦଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅଖିଲଂ ତାପାଦ୍ ଇଵ ମରୌ ପଯଃ
ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମାୟା, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଜିଛି; ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଵାସନାଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି । ଏଵଙ୍କଲ୍ପିତନାମାଙ୍କସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାବ୍ଧିର୍ ଅମ୍ବୁଭିଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଇଚ୍ଛା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଜିତ ନାମ ଓ ଚିହ୍ନ ନେଇ, ଆତ୍ମାର ସାଗରରୁ ପାଣି ଉପଜିବା ପରି ଚମକିଉଠି।
ଚିତ୍ତାହଙ୍କାରଯୋର୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଵଚସ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ନ ଵସ୍ତୁତଃ । ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ସ ହ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଯୋ ଽହଙ୍କାରୋ ମନୋ ହି ତତ୍
ମନ ଓ ଅହଂକାରର ଦୁଇତାନିଆ କଥା କେବଳ ଆମେ କହିଥାଉ, ତାରେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ମନ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଅହଂକାର; ଯେଉଁ ଅହଂକାର, ସେଇ ମନ।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ହିମାଚ୍ ଛୌକ୍ଲ୍ଯମ୍ ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯତେ ଯଥା । ମୁଧୈଵ କଲ୍ପ୍ଯତେ ଭେଦଶ୍ ଚିତ୍ତାହଙ୍କାରଯୋସ୍ ତଥା
ଯେପରି ହିମରୁ ଶୁଭ୍ରତାକୁ ଅଲଗା କରି ଭାବିବା ଏକ କଳ୍ପନା, ସେପରି ମନ ଓ ଅହଂକାରର ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କେବଳ ଭାବନା, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ନାହିଁ।
ମନୋଽହଙ୍କାରଯୋର୍ ଅନ୍ତର୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏକତରକ୍ଷଯେ । କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵେ ଏଵ ହି ଯଥା ପଟଶୌକ୍ଲ୍ଯେ ପଟକ୍ଷଯେ
ମନ ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟରେ, ଯଦି ଏହାର ଏକଟି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ଯେପରି ଚିତ୍ରା ଶୁଭ୍ରତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।
ତୁଚ୍ଛାଂ ମୋକ୍ଷଧିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧବୁଦ୍ଧିଂ ତଥୈଷଣାଃ । ସୁଵୈରାଗ୍ଯଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ କେଵଲଂ କ୍ଷପଯେନ୍ ମନଃ
ନିର୍ଥକ ମୁକ୍ତି ଚିନ୍ତା ଓ ବନ୍ଧନ ଭାବନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ସତ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ମୋକ୍ଷୋ ମେ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଚିନ୍ତା ଚେଜ୍ ଜାତା ତଦ୍ ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ମନଃ । ମନନୋତ୍କେ ମନସ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵପୁର୍ ଦୋଷାଯ କେଵଲମ୍
ମୋ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଉ ଭାବ ଯଦି ମନରେ ଆସେ, ତେବେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅନ୍ୟଥା ହେଲେ, ଏହା ଦେହକୁ କେବଳ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅତୀତେ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵରୂପେ ଽଥ ଵା ତତେ । କୋ ବନ୍ଧଃ କଶ୍ ଚ ଵା ମୋକ୍ଷୋ ନିର୍ମୂଲଂ ମନନଂ କୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ଉପରେ, କିମ୍ବା ସବୁ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, କିମ୍ବା ସବୁ ରୂପରେ ଅଛି, ତେବେ ବାନ୍ଧନ କଣ, ମୁକ୍ତି କଣ, ଏବଂ ମୂଳ ନଥିବା ଚିନ୍ତା କେଉଁଠୁ ଆସେ?
ଵାଯୁସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଧର୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଯଦା ଲଗତି ଦେହକେ । ତଦା ସ୍ଫୁରତି ହସ୍ତାଙ୍ଗରସନାପଲ୍ଲଵାଵଲୀ
ବାୟୁ ତାହାର ଗତି ଗୁଣରେ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହାତ, ଅଂଗ, ଜିଭ ଓ କୋମଳ ପ୍ରଶଖାଗୁଡିକ ଚଳିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ।
ପାଦପେ ପଲ୍ଲଵଶ୍ରେଣୀଂ ଚାଲଯତ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ଯଥା । ତଥୈଵାଙ୍ଗାଵଲୀଂ ଵାଯୁର୍ ଦେହେ ସଞ୍ଚାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ବାୟୁ ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ରମାଳାକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ବାୟୁ ଦେହର ଅଂଗମାଳାକୁ ଚଳିତ କରେ।
ଚିତ୍ ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନୀ ସୂକ୍ଷ୍ମା ନ ଚଲା ନ ଚ ଚାଲ୍ଯତେ । ନ ସ୍ଵତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଦେଵାଚଲ ଇଵାନିଲୈଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଚଳ; ଏହାକୁ କିଏ ହେଲେ ଉପରେ ଚଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ନିଜେ ଆପଣେ ଚଳିନାହିଁ, ପବନରେ ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ହେବାରେ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବିତସର୍ଵାର୍ଥା କେଵଲଂ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତା । ପ୍ରକାଶଯତି ବୋଧେନ ଜଗନ୍ତୀମାନି ଦୀପଵତ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଇ, ଏହା କେବଳ ନିଜ ମନରେ ବସିଥାଏ; ଏହାର ଜ୍ଞାନରେ, ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି।
ତତ୍ର କୋ ଽଯଂ ମୁଧା ମୋହୋ ଭଵତାମ୍ ଅତିଦୁଃଖଦଃ । ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ମମାଙ୍ଗାନି ମମେଦଂ ଚେତି ଦୁର୍ଧିଯାମ୍
ତେବେ, ଏହି ଅନର୍ଥକ ଭ୍ରମ କଣ, ଯାହା ତୁମକୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ? 'ମୁଁ ଏହି, ଏହି ମୋର ଅଙ୍ଗ, ଏହି ମୋର' ଭାବ, ଅବୁଝ ମନରେ ଉପଜିଥାଏ।
ଅନିଚ୍ଛଲୋଲତ୍ଵାନ୍ ନୁନ୍ନଦୃଷଦାରାଵରାଶିଵତ୍ । ଜ୍ଞତ୍ଵକର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵକ୍ରିଯା ସମୁପଲଭ୍ଯତେ
ନିଜର ଅଚଳ ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଗୁଣରେ, ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଥାଏ; ଏଠାରେ ଜାଣିବା, କରିବା, ଭୋଗିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଭାବ କେବଳ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ରାଯମ୍ ଆତ୍ମା ସମ୍ମନ୍ତା ଭୋକ୍ତା କର୍ତେତି ଜାଯତେ । ମୁଧୈଵାଜ୍ଞାନତାପୋତ୍ଥା ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ଵାସନା
ସେଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମୋଦକ, ଭୋଗକାରୀ, କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଭାବି ନିଆଯାଏ; ଏହା ମାନେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭ୍ରମ, ମୃଗମରିଚିକାରେ ପାଣି ପାଇଁ ତିବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା ଭଳି।
ଅଜ୍ଞାତୈଷା ମନୋମତ୍ତମୃଗଂ ଵିଷଯତର୍ଷୁଲମ୍ । ଅସତ୍ଯୈଵ ହି ସତ୍ଯେଵ ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ କର୍ଷତି
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ବୁଝିପାରାଯାଇନାହିଁ, ଏହା ମନକୁ ଏକ ପାଗଳ ହରିଣ ଭଳି ଭୋଗବସ୍ତୁ ପାଇଁ ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଆକୁଳ କରେ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୃଗମରିଚିକା ଭଳି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଇ।
ଵିଜ୍ଞାତା ସତ୍ଯରୂପେଯଂ ନାଶଂ ଯାତି ପଲାଯତେ । ଵିପ୍ରମଧ୍ଯାତ୍ ପରିଜ୍ଞାତା ଯଥା ଚଣ୍ଡାଲକନ୍ଯକା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନକୁ ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଚିହ୍ନିଯାଏ, ଏହା ନଷ୍ଟ ହୋଇ ଚାଲିଯାଏ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଚିହ୍ନିଲେ, ଏହା ଚଣ୍ଡାଳ ଜନାନୀ ଭଳି ଦୂରେ ହଟିଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତା ନ ମନଃ ପରିକର୍ଷତି । ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପରିଜ୍ଞାତା ତର୍ଷୁଲଂ ନାପକର୍ଷତି
ଅବିଦ୍ୟାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ, ଏହା ମନକୁ ଆଉ ଟାଣି ନେଇନାହିଁ; ମୃଗମରିଚିକାକୁ ଚିହ୍ନିଲେ, ତିବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣାକୁ ଆଉ ଆକର୍ଷିତ କରେନାହିଁ।
ପରମାର୍ଥାଵବୋଧେନ ସମୂଲଂ ରାମ ଵାସନା । ଦୀପେନେଵାନ୍ଧକାରଶ୍ରୀର୍ ଗଲତ୍ଯ୍ ଆଲୋକ ଏତି ଚ
ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ରାମ, ମନରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ମୂଳସହିତ ଦୂର ହୋଇଯାଏ; ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନ୍ଧାର ହେବା ଭଳି, ଆଲୋକ ଆସିଯାଏ।
ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯେତି ସଞ୍ଜାତେ ନିଶ୍ଚଯେ ଶାସ୍ତ୍ରଯୁକ୍ତିତଃ । ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଵିଦ୍ଯା ତାପେନ ତୁଷାରକଣିକା ଯଥା
ଶାସ୍ତ୍ର ଭିତ୍ତିକ ଯୁକ୍ତିରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଆସିଲେ ଯେ 'ଅଜ୍ଞାନ କିଛି ନୁହେଁ', ଜ୍ଞାନର ତାପରେ ଅଜ୍ଞାନ ହିମକଣା ଭଳି ଗଳିଯାଏ।
ଦେହସ୍ଯାସ୍ଯ ଜଡସ୍ଯାର୍ଥେ କିଂ ଭୋଗୈର୍ ଇତି ନିଶ୍ଚଯୀ । ଭିନତ୍ତ୍ଯ୍ ଆଶାମଯଂ ଜ୍ଞାନୀ ପଞ୍ଜରଂ କେସରୀ ଯଥା
ଏହି ଜଡ ଦେହ ପାଇଁ ଭୋଗର କିଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ଆଗ୍ରହର ପଞ୍ଜିକୁ ସିଂହ ଭଳି ଭଙ୍ଗ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଆଶାପରିକରେ ରାମ ନୂନଂ ପରିହୃତେ ହୃଦଃ । ପୁମାନ୍ ଆଗତସୌନ୍ଦର୍ଯୋ ହ୍ଲାଦମ୍ ଆଯାତି ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍
ରାମ, ହୃଦୟରୁ ଆଗ୍ରହଗୁଡିକ ସତ୍ୟରେ ଛାଡିଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥାଏ।
ପରାଂ ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ଵୃଷ୍ଟିଧୌତ ଇଵାଚଲଃ । ନିର୍ଵୃତିଂ ପରମାଂ ଧତ୍ତେ ପ୍ରାପ୍ତରାଜ୍ଯ ଇଵାଧନଃ
ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶୀତଳତାକୁ ପାଇଁଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଶୀତଳ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଦରିଦ୍ର ଜଣେ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ ଯେପରି ଅତ୍ୟଧିକ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ, ସେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିର୍ବୃତିରେ ଅନୁଭୂତି କରନ୍ତି।
ଶୋଭତେ ଽମଲଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଶରଦୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ନ ମାତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈଃ କଲ୍ପସ୍ଯାନ୍ତ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ସେ ନିର୍ମଳ ଲକ୍ଷ୍ମୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି, ଶରତ୍କାଳର ଆକାଶ ପରି; ଆପଣ ମନେ ଅହଂକାରରେ ଅତିରିକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ର ଉଫାନ୍ତି ନାହିଁ।
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅପେତସଂରମ୍ଭୋ ଵୃଷ୍ଟମୂକ ଇଵାମ୍ବୁଦଃ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସଂଵେତ୍ତା ପ୍ରଶାନ୍ତ ଇଵ ଵାରିଧିଃ
ସେ ଅସନ୍ତୋଷ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ବର୍ଷା ଶେଷ ହେବା ପରେ ମେଘ ପରି; ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ରହନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ପରି।