ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି । ନ ମୁକ୍ତୋ ନ ଚ ବଦ୍ଧୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵଦା
ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେନାହିଁ, କିଛି ଆଶା କରେନାହିଁ, କିଛି ଛାଡ଼େନାହିଁ, ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା।
ଆତ୍ମାଵବୋଧାଭ୍ଯୁଦିତା ନିରାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାଂ ଗତା । ସର୍ପରଜ୍ଜୁଭ୍ରମାକାରା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ, ସେଠି ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବ ଆସିଯାଏ; ଏହା ଏକ ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି।
ଅନାଦିତ୍ଵାନ୍ ନ ଜାତୋ ଽଯମ୍ ଅଜାତତ୍ଵାନ୍ ନ ନଶ୍ଯତି । ଆତ୍ମାତ୍ମଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ତୁ ନାଭିଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵାତ୍
ଏହାର କିଛି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଏହା ଅଜନ୍ମ, ତେଣୁ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଆତ୍ମା ନିଜ ଅତିରିକ୍ତ କିଛି ଚାହେନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛେଦାନ୍ ନ ବଦ୍ଧୋ ଽଯଂ କଦାଚନ । ବନ୍ଧାଭାଵେ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୁକ୍ତିସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅମୋକ୍ଷସ୍ ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଦିଗ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭେଦରେ ଏହା କେବେ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ବନ୍ଧନ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମୁକ୍ତି ନ ମିଳିପାରେ, ଏହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଅମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଙ୍ଗୁଣଵିଶିଷ୍ଟୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵସ୍ଯ ରାଘଵ । ଅଵିଚାରଵଶାନ୍ ମୂଢୋ ଲୋକୋ ଽଯଂ ପରିରୋଦିତି
ଏହି ଗୁଣ ଥିବା ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ରାଘବ। ତଥାପି ଚିନ୍ତା-ଅନ୍ୱେଷଣ ନ କରିବାର ଫଳରେ, ଏହି ଭୂଲିଥିବା ଜଗତ୍ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦେ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକିତାଶେଷପୂର୍ଵାପରଜଗତ୍କ୍ରମଃ । ମା ଶୋକଂ ଗଚ୍ଛ ସୁମତେ ମୌର୍ଖ୍ଯୋପହତଲୋକଵତ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ରମକୁ ଠିକ ଭାବରେ ଦେଖିବା ପରେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା ନାହିଁ ।
ଦ୍ଵେ ଏଵ କଲନେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୋକ୍ଷବନ୍ଧାତ୍ମିକେ ସଦା । ଵିଦୁଷା ଵ୍ଯଵହର୍ତଵ୍ଯଂ ଯନ୍ତ୍ରେଣେଵାତ୍ମମୌନିନା
ମୁକ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁଇଟି ଧାରଣାକୁ ସଦା ପରିହାର କରି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ, ମନରେ ନିରବ ରହି, ଯନ୍ତ୍ର ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ।
ନ ମୋକ୍ଷୋ ନଭସଃ ପୃଷ୍ଠେ ନ ପାତାଲେ ନ ଭୂତଲେ । ମୋକ୍ଷୋ ହି ଚେତୋ ଵିମଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାଵବୋଧିତମ୍
ମୁକ୍ତି ନ ଆକାଶର ଉପରେ, ନ ତଳଭୂମିରେ, ନ ଭୂମିରେ ଅଛି; ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଯାହା ସଠିକ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଥାଏ ।
ସକଲାଶାସ୍ଵ୍ ଅସଂସକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତସଃ କ୍ଷଯଃ । ସ ମୋକ୍ଷନାମ୍ନା କଥିତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈର୍ ଆତ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ
ସମସ୍ତ ଆଶାର ଶେଷ ଯେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମୁକ୍ତି ଭାବରେ କହିଥାନ୍ତି ।
ଯାଵତ୍ ପ୍ରବୋଧୋ ଵିମଲୋ ନୋଦିତସ୍ ତାଵଦ୍ ଏଵ ସଃ । ମୌର୍ଖ୍ଯଦୀନତଯା ରାମ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୋକ୍ଷୋ ଽଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଜାଗୃତି ଉଦୟ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଆଶା କରାଯାଏ।
ଚିରଂ ପ୍ରବୋଧମ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଚିତ୍ତେ ଽଵିତତତାଂ ଗତେ । ଦଶ ମୋକ୍ଷା ନ ଵାଞ୍ଛ୍ଯନ୍ତେ କିମ୍ ଉତୈକୋ ହି ମୋକ୍ଷକଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତି ଆସେ ଓ ମନ ଅପାର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଦଶଟି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଆଶା କରାଯାଏନାହିଁ, ଏକଟି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଚାହିଁ ଯାଏନାହିଁ।
ଅଯଂ ମୋକ୍ଷସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ବନ୍ଧଃ ପେଲଵାଂ କଲନାମ୍ ଇମାମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମହାତ୍ଯାଗୀ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵମ୍ ଏଵ ଭଵାଭଵଃ
ଏହା ମୁକ୍ତି, ଏହା ବନ୍ଧନ—ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଧାରଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଛାଡି ଦେଇ, ବଡ଼ ତ୍ୟାଗୀ ଜଣେ ବୁଝିବେ: ତୁମେ ନିଜେ ଭବ ଓ ଅଭବ।
ପରିଗଲିତଵିକଲ୍ପତାଂ ପ୍ରଯାତସ୍ ସଗରସୁତୌଘନିଖାତମେଖଲାଙ୍କମ୍ । ଅଵନିଵଲଯମ୍ ଅନ୍ତରସ୍ତସଙ୍ଗଶ୍ ଚିରମ୍ ଅନୁପାଲଯ ସର୍ଵଦୋଦିତଶ୍ରୀଃ
ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଗଳିଯାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗରେ ପୃଥିବୀ ଘେରାଯାଇଥିବା ବେଳେ, ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡି, ସମସ୍ତଠାରୁ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଶ୍ରୀକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରକ୍ଷି ରଖ।
ଲୀଲଯାପଶ୍ଯତି ଵପୁଃ କଲନାତ୍ମନି ଜାଯତେ । ରମ୍ଯସ୍ଯାପଶ୍ଯତୋ ଵକ୍ତ୍ରଂ ହୃଦି ଦୌରୂପ୍ଯଧୀର୍ ଇଵ
ଖେଳ କରି ଦେହକୁ ଦେଖିବାରେ, ଭାବନାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ରମଣୀୟ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବା ନାହିଁ, ସେଠି ହୃଦୟରେ ଏକ ଅପମାନ ଭାବ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଅପମୂଲ୍ୟ ଧାତୁର ଭାବ ହୁଏ।
ତଦ୍ଵଶାଦ୍ ଇଯମ୍ ଆଯାତା ମହତୀ ମେଦୁରୋଦରା । ମାଯା ମଦମହାଶକ୍ତିସ୍ ସୁରାସ୍ଵାଦଲଵାଦ୍ ଇଵ
ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ବଡ଼, ଭାରି ଉଦର ଥିବା ମାୟା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି—ମହା ମାୟା, ମୋହର ଶକ୍ତି—ଯେପରି ମଦର ଏକ ଫୁଟିକା ଦେଇ ମଦର ସ୍ବାଦ ଆସିଯାଏ।
ତଯାନଯା ଵିକାରିଣ୍ଯା ତଦତଦ୍ଭାଵଭୂତଯା । ଇଦଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅଖିଲଂ ତାପାଦ୍ ଇଵ ମରୌ ପଯଃ
ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମାୟା, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁଇ ରୂପ ନେଇଥାଏ, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଜିଛି; ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।
ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଵାସନାଶ୍ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯ୍ ଅପି । ଏଵଙ୍କଲ୍ପିତନାମାଙ୍କସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାବ୍ଧିର୍ ଅମ୍ବୁଭିଃ
ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଇଚ୍ଛା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଜିତ ନାମ ଓ ଚିହ୍ନ ନେଇ, ଆତ୍ମାର ସାଗରରୁ ପାଣି ଉପଜିବା ପରି ଚମକିଉଠି।
ଚିତ୍ତାହଙ୍କାରଯୋର୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଵଚସ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ନ ଵସ୍ତୁତଃ । ଯଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ସ ହ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ଯୋ ଽହଙ୍କାରୋ ମନୋ ହି ତତ୍
ମନ ଓ ଅହଂକାରର ଦୁଇତାନିଆ କଥା କେବଳ ଆମେ କହିଥାଉ, ତାରେ ପ୍ରକୃତରେ କିଛି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜିନିଷକୁ ମନ କୁହାଯାଏ, ସେଇ ଅହଂକାର; ଯେଉଁ ଅହଂକାର, ସେଇ ମନ।
ଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ହିମାଚ୍ ଛୌକ୍ଲ୍ଯମ୍ ଇତି ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯତେ ଯଥା । ମୁଧୈଵ କଲ୍ପ୍ଯତେ ଭେଦଶ୍ ଚିତ୍ତାହଙ୍କାରଯୋସ୍ ତଥା
ଯେପରି ହିମରୁ ଶୁଭ୍ରତାକୁ ଅଲଗା କରି ଭାବିବା ଏକ କଳ୍ପନା, ସେପରି ମନ ଓ ଅହଂକାରର ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ କେବଳ ଭାବନା, ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ନାହିଁ।
ମନୋଽହଙ୍କାରଯୋର୍ ଅନ୍ତର୍ ଦ୍ଵଯୋର୍ ଏକତରକ୍ଷଯେ । କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵେ ଏଵ ହି ଯଥା ପଟଶୌକ୍ଲ୍ଯେ ପଟକ୍ଷଯେ
ମନ ଓ ଅହଂକାର ମଧ୍ୟରେ, ଯଦି ଏହାର ଏକଟି ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ଯେପରି ଚିତ୍ରା ଶୁଭ୍ରତା ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିତ୍ରା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି।
ତୁଚ୍ଛାଂ ମୋକ୍ଷଧିଯଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ବନ୍ଧବୁଦ୍ଧିଂ ତଥୈଷଣାଃ । ସୁଵୈରାଗ୍ଯଵିଵେକାଭ୍ଯାଂ କେଵଲଂ କ୍ଷପଯେନ୍ ମନଃ
ନିର୍ଥକ ମୁକ୍ତି ଚିନ୍ତା ଓ ବନ୍ଧନ ଭାବନାକୁ ଛାଡି ଦେଇ, ସତ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା କେବଳ ମନକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ମୋକ୍ଷୋ ମେ ଽସ୍ତ୍ଵ୍ ଇତି ଚିନ୍ତା ଚେଜ୍ ଜାତା ତଦ୍ ଵ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ମନଃ । ମନନୋତ୍କେ ମନସ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵପୁର୍ ଦୋଷାଯ କେଵଲମ୍
ମୋ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଉ ଭାବ ଯଦି ମନରେ ଆସେ, ତେବେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ; ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ମନ ଅନ୍ୟଥା ହେଲେ, ଏହା ଦେହକୁ କେବଳ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅତୀତେ ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ ସର୍ଵରୂପେ ଽଥ ଵା ତତେ । କୋ ବନ୍ଧଃ କଶ୍ ଚ ଵା ମୋକ୍ଷୋ ନିର୍ମୂଲଂ ମନନଂ କୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ଉପରେ, କିମ୍ବା ସବୁ ରୂପରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ, କିମ୍ବା ସବୁ ରୂପରେ ଅଛି, ତେବେ ବାନ୍ଧନ କଣ, ମୁକ୍ତି କଣ, ଏବଂ ମୂଳ ନଥିବା ଚିନ୍ତା କେଉଁଠୁ ଆସେ?
ଵାଯୁସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଧର୍ମତ୍ଵାଦ୍ ଯଦା ଲଗତି ଦେହକେ । ତଦା ସ୍ଫୁରତି ହସ୍ତାଙ୍ଗରସନାପଲ୍ଲଵାଵଲୀ
ବାୟୁ ତାହାର ଗତି ଗୁଣରେ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହାତ, ଅଂଗ, ଜିଭ ଓ କୋମଳ ପ୍ରଶଖାଗୁଡିକ ଚଳିତ ହେବା ଆରମ୍ଭ କରେ।
ପାଦପେ ପଲ୍ଲଵଶ୍ରେଣୀଂ ଚାଲଯତ୍ଯ୍ ଅନିଲୋ ଯଥା । ତଥୈଵାଙ୍ଗାଵଲୀଂ ଵାଯୁର୍ ଦେହେ ସଞ୍ଚାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପରି ବାୟୁ ଗଛର କୋମଳ ପତ୍ରମାଳାକୁ ଉଡ଼ାଇ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ବାୟୁ ଦେହର ଅଂଗମାଳାକୁ ଚଳିତ କରେ।
ଚିତ୍ ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନୀ ସୂକ୍ଷ୍ମା ନ ଚଲା ନ ଚ ଚାଲ୍ଯତେ । ନ ସ୍ଵତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଦେଵାଚଲ ଇଵାନିଲୈଃ
ଚେତନା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଚଳ; ଏହାକୁ କିଏ ହେଲେ ଉପରେ ଚଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହା ନିଜେ ଆପଣେ ଚଳିନାହିଁ, ପବନରେ ଅଚଳ ପାହାଡ଼ ଯେପରି ହେବାରେ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବିତସର୍ଵାର୍ଥା କେଵଲଂ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତା । ପ୍ରକାଶଯତି ବୋଧେନ ଜଗନ୍ତୀମାନି ଦୀପଵତ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହେଇ, ଏହା କେବଳ ନିଜ ମନରେ ବସିଥାଏ; ଏହାର ଜ୍ଞାନରେ, ଏହି ଜଗତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଦୀପର ଆଲୋକ ଭଳି।
ତତ୍ର କୋ ଽଯଂ ମୁଧା ମୋହୋ ଭଵତାମ୍ ଅତିଦୁଃଖଦଃ । ଅଯଂ ସୋ ଽହଂ ମମାଙ୍ଗାନି ମମେଦଂ ଚେତି ଦୁର୍ଧିଯାମ୍
ତେବେ, ଏହି ଅନର୍ଥକ ଭ୍ରମ କଣ, ଯାହା ତୁମକୁ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ? 'ମୁଁ ଏହି, ଏହି ମୋର ଅଙ୍ଗ, ଏହି ମୋର' ଭାବ, ଅବୁଝ ମନରେ ଉପଜିଥାଏ।
ଅନିଚ୍ଛଲୋଲତ୍ଵାନ୍ ନୁନ୍ନଦୃଷଦାରାଵରାଶିଵତ୍ । ଜ୍ଞତ୍ଵକର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵକ୍ରିଯା ସମୁପଲଭ୍ଯତେ
ନିଜର ଅଚଳ ଓ ଅନିଚ୍ଛା ଗୁଣରେ, ଦୃଢ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଥାଏ; ଏଠାରେ ଜାଣିବା, କରିବା, ଭୋଗିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ଭାବ କେବଳ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ରାଯମ୍ ଆତ୍ମା ସମ୍ମନ୍ତା ଭୋକ୍ତା କର୍ତେତି ଜାଯତେ । ମୁଧୈଵାଜ୍ଞାନତାପୋତ୍ଥା ମୃଗତୃଷ୍ଣେଵ ଵାସନା
ସେଠାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମୋଦକ, ଭୋଗକାରୀ, କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଭାବି ନିଆଯାଏ; ଏହା ମାନେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଭ୍ରମ, ମୃଗମରିଚିକାରେ ପାଣି ପାଇଁ ତିବ୍ର ଆକାଂକ୍ଷା ଭଳି।