କିଂ ତଜ୍ଜ୍ଞଵ୍ଯତିରେକେଣ ଵିଦ୍ଯତେ ଯଦ୍ ଉପାଗମେ । ହର୍ଷମ୍ ଏତୁ ଵିଷାଦଂ ଵା ଵିନାଶେ ଜ୍ଞୋ ଜଗନ୍ମଯଃ
ଜଣା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଠାରୁ ଅଲଗା କଣ ଅଛି, ଯାହା ପାଇଲେ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିପାରେ? ଜଣା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁଠି ଜଗତର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ବିନାଶରେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅହଙ୍କାରଦୃଶାଵ୍ ଏତେ ସାତ୍ତ୍ଵିକେ ଦ୍ଵେ ଵିନିର୍ମଲେ । ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତେତେ ମୋକ୍ଷଦେ ପାରମାର୍ଥିକେ
ଏହି ଦୁଇଟି ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅହଂଭାବ ଓ ଦୃଷ୍ଟି, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥାଏ।
ପରୋ ଽଣୁସ୍ ସକଲାତୀତରୂପୋ ଽହଂ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କୃତିଃ । ପ୍ରଥମା ସର୍ଵମ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯୋକ୍ତା ରଘୂଦ୍ଵହ
ପ୍ରଥମ ଅହଂଭାବ ହେଉଛି—'ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତ ଉପରେ'; ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି—'ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଟା'। ରଘୁବଂଶୀ, ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବ।
ଅହଙ୍କାରଦୃଗ୍ ଅନ୍ଯା ତୁ ତୃତୀଯା ଵିଦ୍ଯତେ ଽନଘ । ଦେହୋ ଽହମ୍ ଇତି ତାଂ ଵିଦ୍ଧି ଦୁଃଖାଯୈଵ ନ ଶାନ୍ତଯେ
ଏଉଁ ଅହଂଭାବ ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ତୃତୀୟ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ମନ୍ଦାନ, ଯାହା ହେଉଛି—'ମୁଁ ଏହି ଦେହ'; ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖକୁ ଦେଇଥାଏ, ଶାନ୍ତିକୁ ନୁହେଁ।
ଅଥ ଵୈତତ୍ ତ୍ରଯମ୍ ଅପି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସକଲସିଦ୍ଧଯେ । ଯଥେଚ୍ଛଂ ତଦ୍ ଉପାଲମ୍ବ୍ଯ ତିଷ୍ଠାଵଷ୍ଟବ୍ଧତତ୍ପଦଃ
ଏହି ତିନିଟି ଭାବକୁ ଛାଡି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ଯେପରି ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ସେପରି ଉପାୟ ଅନୁସରି, ତୁମେ ସେହି ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରୁହ।
ସର୍ଵାତୀତସ୍ଵରୂପୋ ଽପି ସର୍ଵସତ୍ତାତିଗୋ ଽପି ଚ । ସ୍ଵସତ୍ତାପୂରିତଜଗଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମା ପ୍ରକାଶକଃ
ସେ ଜଣେ ସବୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ସବୁ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜର ସ୍ବଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପୂରିତ କରିଥିବା ଏବଂ ଆତ୍ମା ଏକା ଆଲୋକ ଦେଇ ଚମକୁଛି ।
ସ୍ଵାନୁଭୂତ୍ଯୈଵ ପଶ୍ଯାଶୁ ସ ଏଵାସି ସଦୋଦିତଃ । ସଂଶଯଂ ହୃଦଯଗ୍ରନ୍ଥିଂ ତ୍ଯଜ ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ଵର
ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଦ୍ରୁତ ଦେଖ, ତୁମେ ସଦା ସେଇ ଉଦିତ ଆତ୍ମା । ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ହୃଦୟର ଅସନ୍ଦେହ ଗଠିକୁ ଛାଡିଦିଅ ।
ନାତ୍ମାସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନୁମଯା ରାମ ନ ଚାପ୍ତଵଚନାଦିନା । ସର୍ଵଦା ସର୍ଵଥା ସର୍ଵଂ ସ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁଭୂତିତଃ
ରାମ, ଆତ୍ମାକୁ ଅନୁମାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ । ସେ ସଦା, ସମସ୍ତ ଦିନ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ କିଛିରେ ସ୍ବୟଂ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ।
ଯଦ୍ ଇଦଂ ଦର୍ଶନଂ ସ୍ପନ୍ଦଃ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯତ୍ ସଂଵିଦାଦ୍ଯ୍ ଅପି । ତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ଭଗଵାନ୍ ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନଵର୍ଜିତଃ
ଯେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଯେ କିଛି ଚଳନ, ଯେ କିଛି ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି, ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା, ପବିତ୍ର ଭଗବାନ, ଦେଖିବା ଓ ଦେଖାଯିବା ଦୁଇଁରୁ ମୁକ୍ତ ।
ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଅସୌ ଦେଵୋ ନାଣୁର୍ ନାପି ମହାନ୍ ଅସୌ । ନାପ୍ଯ୍ ଏତଯୋର୍ ଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯଂ ସ ଏଵେଦଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ
ସେ ନା ଅସ୍ତି, ନା ନାସ୍ତି; ନା ଦେବତା, ନା ଅଣୁ, ନା ବଡ଼; ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେ ଏହା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ।
ସ ଏଵେଦଂ ଚ ଵଦତି ସ ଚ ଵକ୍ତୁଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ । ନ ତଦନ୍ଯଦ୍ ଇଦଂ ନୈତତ୍ ପଶ୍ଯ ମାଯାମ୍ ଅନାମଯାମ୍
ସେ ଏହା ଭାବରେ କହୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କହିବା ତାଙ୍କୁ ଲାଗି ଯଥାଯଥିକ ନୁହେଁ। ଏହା ତାହାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଏହା ତାହା ନୁହେଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ନିର୍ମଳ ମାୟାକୁ ଦେଖ।
ନାତ୍ମାଯମ୍ ଅଯମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସଞ୍ଜ୍ଞାଭେଦ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । ତେନୈଵ ସର୍ଵଗତଯା ଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଵାତ୍ମନି କଲ୍ପିତଃ
ଏହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ତାହା ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ନାମର ଭିନ୍ନତା ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେ ଏହି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଆତ୍ମାରେ ଏହାକୁ କଳ୍ପନା କରାଯାଇଛି।
ସଂସ୍ଥିତସ୍ ସ ହି ସର୍ଵତ୍ର ତ୍ରିଷୁ କାଲେଷୁ ଭାସୁରଃ । ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ ସୁମହତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚ କେଵଲଂ ନ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ବସିଛନ୍ତି, ତିନି କାଳରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଓ ବଡ଼ପଣ ଦ୍ୱାରା, ସେ କେବଳ ଦେଖାଯାଇପାରିବେ ନାହିଁ।
ସତ୍ସ୍ଵ୍ ଅନନ୍ତପଦାର୍ଥେଷୁ ଜୀଵତ୍ଵେନାଭିବିମ୍ବତି । ଆତ୍ମା ପୁର୍ଯଷ୍ଟକାଦର୍ଶେ ସ୍ଵଭାଵଵଶତସ୍ ସ୍ଵତଃ
ଅନେକ ଅସୀମ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଆତ୍ମା ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ, ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ ନାମକ ଅଷ୍ଟଧା ତନୁର ଆଇନାରେ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଜୀବ ଭାବେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ ।
ପୁର୍ଯଷ୍ଟକୋଦଯାଦ୍ ଏଵ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାନୁଭୂଯତେ । ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସଂସ୍ଥଃ ଖେ ଘନସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଏହି ଅଷ୍ଟଧା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଉଦୟ ହେଲେ ମାତ୍ର ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ; ସେ ସବୁଠାରେ ସବୁବେଳେ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଘନ ଆକାଶର ହଲଚଳରୁ ବାୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ।
ଚିଦାତ୍ମା ସର୍ଵଗୋ ଵ୍ଯାପୀ ନ କ୍ଵଚିନ୍ ନାମ ନ ସ୍ଥିତଃ । ଯଦ୍ଵତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ସତ୍ତା ତଦ୍ଵନ୍ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଚେତନା ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ସେ କେଉଁଠି ନିର୍ଦ୍ଧିଷ୍ଟ ଭାବେ ରହେନି, ତାଙ୍କର କୌଣସି ନାମ ନାହିଁ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି, ସେପରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଛି ।
ସତି ପୁର୍ଯଷ୍ଟକେ ତସ୍ମିଞ୍ ଜୀଵସ୍ ସ୍ଫୁରତି ନୋପଲଃ । ସତି ଵାଯାଵ୍ ଇଵ ରଜସ୍ ସତି ଦୀପ ଇଵେକ୍ଷଣମ୍
ଯେତେବେଳେ ଏହି ପୁର୍ୟଷ୍ଟକ ଅଛି, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ନହେଲେ ନୁହେଁ; ଯେପରି ବାୟୁ ଥିଲେ ଧୂଳି ଥାଏ, ବତି ଥିଲେ ଦୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।
ଇଯଂ ପୁର୍ଯଷ୍ଟକସ୍ଯେଚ୍ଛା ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ । ସତି ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତେ ଭାନାଵ୍ ଇଵ ଜନୈଷଣା
ଏହି ଅଷ୍ଟପୁରୀ ଦେହର ଇଚ୍ଛା ସେଇ ଆତ୍ମାରେ, ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଉଦିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ।
ଯଦି ସୂର୍ଯେ ସ୍ଥିତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତଦ୍ଵଶୋଦିତସଂସ୍ଥିତିଃ । ନଶ୍ଯତି ଵ୍ଯଵହାରୋ ଽଯଂ ଭାସ୍ଵତଃ କିମ୍ ଉପାଗତମ୍
ଯଦି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସେଠାରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଲୋକିକ କାର୍ଯ୍ୟ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ—ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିବା ସମୟରେ ଆଉ କଣ ଅଛି?
ଯଦ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ସ୍ଥିତେ ଦେଵେ ତତ୍ସତ୍ତାଲବ୍ଧସଂସ୍ଥିତିଃ । ଦେହୋ ନାଶମ୍ ଉପାଯାତି ତତ୍ କିମ୍ ଉନ୍ନଷ୍ଟମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯଦି ଦିବ୍ୟ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି, ଏବଂ ଦେହ ତାହାରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ରହିଛି, ତେବେ ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ପାଇଁ କଣ ହାରାଯିବ?
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ନାଭିଵାଞ୍ଛତି ନୋଜ୍ଝତି । ନ ମୁକ୍ତୋ ନ ଚ ବଦ୍ଧୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵସ୍ଯ ସର୍ଵଦା
ଏହି ଆତ୍ମା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରେନାହିଁ, କିଛି ଆଶା କରେନାହିଁ, କିଛି ଛାଡ଼େନାହିଁ, ମୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧିତ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା।
ଆତ୍ମାଵବୋଧାଭ୍ଯୁଦିତା ନିରାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମତାଂ ଗତା । ସର୍ପରଜ୍ଜୁଭ୍ରମାକାରା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ସ୍ୱରୂପ ନାହିଁ, ସେଠି ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଭାବ ଆସିଯାଏ; ଏହା ଏକ ରସିରେ ସାପ ଦେଖିବାର ଭ୍ରମ ଭଳି, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି।
ଅନାଦିତ୍ଵାନ୍ ନ ଜାତୋ ଽଯମ୍ ଅଜାତତ୍ଵାନ୍ ନ ନଶ୍ଯତି । ଆତ୍ମାତ୍ମଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ତୁ ନାଭିଵାଞ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅସମ୍ଭଵାତ୍
ଏହାର କିଛି ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ; ଏହା ଅଜନ୍ମ, ତେଣୁ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଆତ୍ମା ନିଜ ଅତିରିକ୍ତ କିଛି ଚାହେନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଦିକ୍କାଲାଦ୍ଯନଵଚ୍ଛେଦାନ୍ ନ ବଦ୍ଧୋ ଽଯଂ କଦାଚନ । ବନ୍ଧାଭାଵେ ଽପ୍ଯ୍ ଅମୁକ୍ତିସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅମୋକ୍ଷସ୍ ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ
ଦିଗ, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭେଦରେ ଏହା କେବେ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ବନ୍ଧନ ନଥିବା ସତ୍ୱେ ମୁକ୍ତି ନ ମିଳିପାରେ, ଏହିପାଇଁ ଏହାକୁ ଅମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏଵଙ୍ଗୁଣଵିଶିଷ୍ଟୋ ଽଯମ୍ ଆତ୍ମା ସର୍ଵସ୍ଯ ରାଘଵ । ଅଵିଚାରଵଶାନ୍ ମୂଢୋ ଲୋକୋ ଽଯଂ ପରିରୋଦିତି
ଏହି ଗୁଣ ଥିବା ଆତ୍ମା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ରାଘବ। ତଥାପି ଚିନ୍ତା-ଅନ୍ୱେଷଣ ନ କରିବାର ଫଳରେ, ଏହି ଭୂଲିଥିବା ଜଗତ୍ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦେ।
ସମ୍ଯଗାଲୋକିତାଶେଷପୂର୍ଵାପରଜଗତ୍କ୍ରମଃ । ମା ଶୋକଂ ଗଚ୍ଛ ସୁମତେ ମୌର୍ଖ୍ଯୋପହତଲୋକଵତ୍
ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ରମକୁ ଠିକ ଭାବରେ ଦେଖିବା ପରେ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ, ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ଦୁଃଖ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା ନାହିଁ ।
ଦ୍ଵେ ଏଵ କଲନେ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମୋକ୍ଷବନ୍ଧାତ୍ମିକେ ସଦା । ଵିଦୁଷା ଵ୍ଯଵହର୍ତଵ୍ଯଂ ଯନ୍ତ୍ରେଣେଵାତ୍ମମୌନିନା
ମୁକ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନ ଦୁଇଟି ଧାରଣାକୁ ସଦା ପରିହାର କରି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ, ମନରେ ନିରବ ରହି, ଯନ୍ତ୍ର ପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ।
ନ ମୋକ୍ଷୋ ନଭସଃ ପୃଷ୍ଠେ ନ ପାତାଲେ ନ ଭୂତଲେ । ମୋକ୍ଷୋ ହି ଚେତୋ ଵିମଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଜ୍ଞାନାଵବୋଧିତମ୍
ମୁକ୍ତି ନ ଆକାଶର ଉପରେ, ନ ତଳଭୂମିରେ, ନ ଭୂମିରେ ଅଛି; ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଯାହା ସଠିକ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଥାଏ ।
ସକଲାଶାସ୍ଵ୍ ଅସଂସକ୍ତ୍ଯା ଯସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତସଃ କ୍ଷଯଃ । ସ ମୋକ୍ଷନାମ୍ନା କଥିତସ୍ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈର୍ ଆତ୍ମଦର୍ଶିଭିଃ
ସମସ୍ତ ଆଶାର ଶେଷ ଯେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ଓ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ମୁକ୍ତି ଭାବରେ କହିଥାନ୍ତି ।
ଯାଵତ୍ ପ୍ରବୋଧୋ ଵିମଲୋ ନୋଦିତସ୍ ତାଵଦ୍ ଏଵ ସଃ । ମୌର୍ଖ୍ଯଦୀନତଯା ରାମ ଭକ୍ତ୍ଯା ମୋକ୍ଷୋ ଽଭିଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ
ହେ ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଜାଗୃତି ଉଦୟ ହେଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଆଶା କରାଯାଏ।