ଗତେତରେତରାପେକ୍ଷସ୍ ସରଃପଙ୍କୋପଲାମ୍ଭସାମ୍ । ଯଥା ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଥା ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମନାମ୍
ଏକ ଝିଅରେ କେତେ ମାଟି, ପଥର ଓ ପାଣି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିଥାଏ, ରାଘବ, ସେପରି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିସ୍ପନ୍ଦନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଯାଦୃଶୋ ଽବ୍ଧିଧରାଦ୍ଯାନାଂ ନିରିଚ୍ଛାପରିଦେଵନଃ । ସଂଯୋଗୋ ଵିପ୍ରଯୋଗଶ୍ ଚ ତାଦୃଶୋ ଦେହଦେହିନାମ୍
ଯେପରି ମେଘ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଛଡ଼ା ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହୀର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିକାର ଅଟେ।
ଯଥା କଲ୍ପିତଵେତାଲଵିକାରଭଯଭୀତଯଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ କଲ୍ପିତା ଏତେ ତଥା ସ୍ନେହସୁଖାଦଯଃ
ଯେପରି ଏକ ଭୂତକୁ କଳ୍ପନା କରି ତାହାର ରୂପ ଓ ଭୟକୁ ଭାବିବା ମାନେ ମିଥ୍ୟା, ସେପରି ଆସକ୍ତି, ସୁଖ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ଭୂତପଞ୍ଚକସମ୍ପିଣ୍ଡାଦ୍ ରଚିତା ଜନତାଃ ପୃଥକ୍ । ଏକସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ଵିଟପାଦ୍ ଵିଚିତ୍ରା ଇଵ ପୁତ୍ରିକାଃ
ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଉପାଦାନରୁ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ, ଯେପରି ଏକ ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ପୁତୁଳି ତିଆରି ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୂଳରୁ ଆସି ଅଲଗା ଅଲଗା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କାଷ୍ଠେତରତ୍ କାଷ୍ଠନରେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଭୂତପିଣ୍ଡେତରଦ୍ ଦେହେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାଠର ପୁତୁଳିରେ କାଠ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଦେହ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଉପାଦାନର ମିଶ୍ରଣ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ।
ଭୂତପଞ୍ଚକଵିକ୍ଷୋଭନାଶୋତ୍ପାଦେଷୁ ହେ ଜନାଃ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦାନାଂ କିଂ ଭଵନ୍ତୋ ଵଶଂ ଗତାଃ
ହେ ଲୋକମାନେ, ପାଞ୍ଚ ଉପାଦାନ ଉପଜିଲେ, ଭାଙ୍ଗିଲେ କିମ୍ବା ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଖୁସି, ରାଗ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି?
କୋ ନାମାତିଶଯଃ ପୁଂସାଂ ସ୍ତ୍ରୀନାମ୍ନ୍ଯ୍ ଅପରନାମ୍ନି ଵା । କେଵଲେ ଭୂତସଙ୍ଘାତେ ପ୍ରୋଦ୍ଭୂତେ ଽର୍ଜୁନଵାତଵତ୍
ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମରେ କଣ ଆସଲେ ଭିନ୍ନତା ଅଛି? ଏହା ସେଇ ଧୂଳିର ଝଡ଼ ପରି, କେବଳ ଉପାଦାନର ଏକ ଗୁଛ ମାତ୍ର।
ସନ୍ନିଵେଶାଂଶଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଅଜ୍ଞାନାମ୍ ଏଵ ତୁଷ୍ଟଯେ । ତଜ୍ଜ୍ଞାନାଂ ତୁ ଯଥାଭୂତଭୂତପଞ୍ଚକଦର୍ଶନମ୍
ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଅଜ୍ଞମାନେ ଖୁସି ହେବା ପାଇଁ ଅଛି; ଯେଉଁମାନେ ଜଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଏହାର ଏକାଉଁ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି।
ମିଥଶ୍ ଶିଲାପୁତ୍ରିକଯୋର୍ ଯଥୈକୋପଲସଂସ୍ଥଯୋଃ । ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅପି ନୋ ରାଗସ୍ ତଥା ଚିତ୍ତଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଦୁଇଟି ମାଟି ଗୁଡିକୁ ଏକାଉଁ ପଥର ଉପରେ ଟିକେଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆପସରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
ମୃତ୍ପୁଂସାଂ ଯାଦୃଶୋ ଽନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଆଶଯସ୍ ସଙ୍ଗମେ ଭଵେତ୍ । ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମମନସାମ୍ ସଙ୍ଗମେ ତାଦୃଶୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆତ୍ମା ଓ ମନର ସଂଯୋଗ ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି ହେଉ, ଯେପରି ମାଟି ଗୁଡିକର ଆପସରେ ମିଶିବା—କୌଣସି ଗଭୀର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବା ଆଶା ଛଡ଼ି।
ନାନ୍ଯୋଽନ୍ଯସ୍ନେହସମ୍ବନ୍ଧଭାଜନଂ ଶୈଲପୁତ୍ରିକାଃ । ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମପ୍ରାଣାଶ୍ ଚ କସ୍ଯାତ୍ର ପରିଦେଵନା
ମାଟି ଗୁଡିକ ଆପସରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ସ୍ନେହ ବା ସମ୍ପର୍କ ରଖିନାହିଁ; ଏହିପରି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରାଣ—ଏହା ପାଇଁ କିଏ ଦୁଃଖ କରିବେ?
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ଯାତାନି ଯଥା ସଂଶ୍ଲେଷଯତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ତରଙ୍ଗସ୍ ତୃଣଜାଲାନି ତଥା ଭୂତାନି ଭୂତକୃତ୍
ଯେପରି ଲହରୀ ଏଠୁ-ଉଠୁ ଘାସପତ୍ର ଏକଠା କରେ, ସେହିପରି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରିଥାଏ।
ସଂଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ତୃଣାନ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧିଜଲେ ଯଥା । ମୁକ୍ତାନ୍ତଃକଲନଂ ଦେହଭୂତାନ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନି ଵୈ ତଥା
ଯେପରି ଜଳରେ ଘାସପତ୍ର ଏକଠା ହେଇ ଆଉ ଅଲଗା ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେହିପରି ଦେହ ଗଠନ କରୁଥିବା ଭୂତଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମାରେ ଏକଠା ହେଇ ଆଉ ଶେଷରେ ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଆତ୍ମା ଚିତ୍ତତଯା ଦେହଭୂତାନ୍ଯ୍ ଆଶ୍ଲେଷଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ । ତୃଣାନ୍ଯ୍ ଆଵର୍ତଵୃତ୍ତ୍ଯାନ୍ତଃକଲନୋନ୍ମୁକ୍ତମ୍ ଅମ୍ବ୍ଵ୍ ଇଵ
ଆତ୍ମା ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ଦେହର ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରି ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣି ଚଳନ ଘାସପତ୍ରକୁ ଏକଠା କରି ପୁନି ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରବୋଧାଚ୍ ଚିତ୍ତତାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ରଜତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମାତ୍ମତାଂ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵସ୍ପନ୍ଦଵଶତୋ ଵାରି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଵର୍ତମ୍ ଇଵାଚ୍ଛତାମ୍
ଜାଗିଉଠିବା ପରେ ଆତ୍ମା ଚିତ୍ତ ଭାବକୁ ଛାଡ଼ି ନିଜ ନିଜର ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଜଳ ନିଜ ଚଳନରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱଚ୍ଛ ହୋଇଯାଏ।
ତତୋ ଵିଵିକ୍ତଂ ଭୂତୌଘଂ ଦେହସଞ୍ଜ୍ଞଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଵାତସ୍କନ୍ଧଗତୋ ଜନ୍ତୁର୍ ଵସୁଧାମଣ୍ଡଲଂ ଯଥା
ତାପରେ ସେ ଦେହ ନାମକ ଭୂତମାନଙ୍କର ଏକ ଅଲଗା ଦେଖା ପାଉଛି — ଯେପରିକି ବାୟୁରେ ଚାଲୁଥିବା ପ୍ରାଣୀ ପୃଥିବୀର ଗୋଳକକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ପୃଥଗ୍ଭୂତଗଣଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦେହାତୀତୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଜଃ । ପରଂ ପ୍ରକାଶମ୍ ଆଯାତି ସୂର୍ଯକାନ୍ତ ଇଵାହନି
ଅଲଗା ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଛାଡି ଦେହରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଅଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ — ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକାନ୍ତ ଶିଳା ଯେପରି ଚମକେ।
ଜାନାତ୍ଯ୍ ଅଥାତ୍ମନାତ୍ମାନଂ ମାନମେଯାମଯୋଜ୍ଝିତମ୍ । ମୁକ୍ତଃ କ୍ଷୀଵତଯେଵାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵାଂ ସଂଵିଦମ୍ ଅନୁସ୍ମରନ୍
ତାପରେ ସେ ନିଜେ ନିଜକୁ ଜାଣିପାରେ, ମାପ ଓ ମାପିବା ଯାନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମୁକ୍ତ; ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମାଟି ମାଣ୍ଡାରେ ଜଳ ଖାଲି ହେବା ପରି, ନିଜ ଚେତନାକୁ ଅନ୍ତରେ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଆତ୍ମୈକସ୍ ସ୍ପନ୍ଦତେ ଚିତ୍ଖେ ଵସ୍ତୁଜାଲୈର୍ ଇଵୋଦିତଃ । ତରଙ୍ଗକଣକଲ୍ଲୋଲୈର୍ ଅନନ୍ତାମ୍ବ୍ଵ୍ ଅମ୍ବୁଧାଵ୍ ଇଵ
ଏକ ଆତ୍ମା ଚେତନାର ଆକାଶରେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଗୋଟିଏ ଗୋଟିଏ ଦଳ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ — ଯେପରି ଅନନ୍ତ ସାଗରରେ ଅନେକ ତରଙ୍ଗ, ଫୁଟା, ଲହରୀ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯମହାବୋଧା ଵୀତରାଗା ଗତୈନସଃ । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତାଶ୍ ଚରନ୍ତୀହ ମହାସତ୍ତ୍ଵପଦଂ ଗତାଃ
ଏଭଳି ମହାଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା, ରାଗ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜୀବନର ସ୍ଥିତିକୁ ପାଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏଠାରେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତ ଭାବେ ଚାଲିଥାନ୍ତି ।
ଯଥା କଚନ୍ତି ଵିଵିଧୈର୍ ମଣିରତ୍ନୈର୍ ମହୋର୍ମଯଃ । ନିରସ୍ତଵାସନଂ ଚିତ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯଵହାରୈର୍ ନରୋତ୍ତମାଃ
ଯେପରି ମହା ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ନିଜର ମଣି ଓ ରତ୍ନସହିତ ଖେଳେ, ସେପରି ଏହି ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆଶା ଛାଡି, ବିଭିନ୍ନ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ରହନ୍ତି ।
ନ କୂଲକାଷୈର୍ ଜଲଧିର୍ ନ ରଜୋଭିର୍ ନଭସ୍ତଲମ୍ । ନ ମ୍ଲାଯତି ନିଜୈର୍ ଲୋକଵ୍ଯଵହାରୈର୍ ଇହାତ୍ମଵାନ୍
ଯେପରି ନଦୀର କୁଳ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ମଲିନ ହୁଏନାହିଁ, ଧୂଳି ଦ୍ୱାରା ଆକାଶ ମଲିନ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଏଠାରେ ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ ।
ଗତୈର୍ ଅଭ୍ଯାଗତୈସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛୈର୍ ମଲିନୈଶ୍ ଚପଲୈର୍ ଜଡୈଃ । ନ ରାଗୋ ନାମ୍ବୁଧେର୍ ଦ୍ଵେଷୋ ଭୋଗୈଶ୍ ଚାଧିଗତାତ୍ମନଃ
ଯାହା ଆସେ କିମ୍ବା ଯାଏ, ପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର, ଚଞ୍ଚଳ କିମ୍ବା ଜଡ, ନିଜକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକର ଏହି ଭୋଗବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ନା ରାଗ ଅଛି, ନା ଦ୍ୱେଷ ଅଛି ।
ଯନ୍ ମନୋମନନଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ସମଗ୍ରେ ଜଗତି ସ୍ଥିତମ୍ । ତଚ୍ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵଵିଲାସୋଲ୍ଲସନଂ ଵିଦୁଃ
ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ମନର ଚିନ୍ତାର କିଛି ଚଳାପାଇଁ ଅଛି, ସେସବୁ ମନର ତତ୍ତ୍ୱର ଦ୍ରବ୍ୟ ଦିଗରେ ଲାଗିଥିବା ଚେତନାର ଚମକିବା ଖେଳ ବୋଲି ଜଣା।
ଯଦ୍ ଅହଂ ଯଚ୍ ଚ ଭୂତାଦି କାଲତ୍ରିତଯଭାଵି ଯତ୍ । ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନସମ୍ବନ୍ଧଵିସ୍ତାରସ୍ ତଦ୍ ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭୂତ ଓ ତିନି କାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ସମ୍ପର୍କର ବିସ୍ତାର—ଏହି ସବୁ ଏକାଠି ଫାଇଲି ଆସେ।
ଯଦ୍ ଦୃଶ୍ଯଂ ତଦ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଵା ଦୃଷ୍ଟିମ୍ ଏକାମ୍ ଉପାଶ୍ରିତମ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଲେପକଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଧର୍ଷଶୋକଦଶେ କୁତଃ
ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଅସତ କିମ୍ବା ସତ, ସେସବୁ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭରସା କରିଥାଏ; ଅନ୍ୟଟି ଅସ୍ପର୍ଶିତ ଥିବାରୁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ଅତିସାହସ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵାସତ୍ଯଂ ହି ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ସଦୈଵ ହି । ସତ୍ଯାସତ୍ଯମ୍ ଅସଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ତଦର୍ଥଂ କିଂ ଵିମୁହ୍ଯସି
ଅସତ୍ୟ ତ ଅସତ୍ୟ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ, ସତ୍ୟ ସଦା ସତ୍ୟ ଅଟୁଟ; ଅସତ୍ୟକୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଜଣ, ତେଣୁ ଏହି ଉପରେ କାହିଁକି ଭ୍ରମିତ ହୁଅଛୁ?
ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସମ୍ଯକ୍ ପଶ୍ଯ ସୁଲୋଚନ । ନ କ୍ଵଚିନ୍ ମୁହ୍ଯତି ପ୍ରୌଢସ୍ ସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନଵାନ୍ ଇହ
ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଛାଡି, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖ, ଓ ସୁସ୍ପଷ୍ଟ ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ। ଏଠାରେ, ସଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ମୂଢ ହୁଏନି।
ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନସମ୍ବନ୍ଧେ ଯତ୍ ସୁଖଂ ପାରମାର୍ଥିକମ୍ । ଅନୁଭୂତିମଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମେତି କଥ୍ଯତେ
ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ସଂଯୋଗରେ ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ଅନୁଭୂତି ଆସେ, ଏହି ସୁଖକୁ ଏହିଠାରେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯଦର୍ଶନସମ୍ବନ୍ଧସୁଖସଂଵିଦ୍ ଅନୁତ୍ତମା । ଦଦାତ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାଯ ସଂସାରଂ ଜ୍ଞାଯ ମୋକ୍ଷଂ ସୁଖୋଦଯା
ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ସଂଯୋଗର ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖ ଜ୍ଞାନ ଯଦି ଅଜଣା ରହିଯାଏ, ସେଥିରୁ ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯଦି ଜଣାଯାଏ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖର ଉଦୟ ହୁଏ।