ଏଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ଜୀଵସ୍ଯ ବୃହଦାରଣ୍ଯକାଦିଷୁ । ବହୁଧା ବହୁଷୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ କିଲାନଘ
ଏହିପରି ଜୀବର ସ୍ୱଭାବ ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ, ବେଦାନ୍ତରେ ବହୁ ଭାବରେ, ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଅନ୍ଯୈସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତାସୁ ସଞ୍ଜ୍ଞାସୁ କୁଵିକଲ୍ପକୁତାର୍କିକୈଃ । ମୋହାଯ କେଵଲଂ ମୂଢୈର୍ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅର୍ଥାଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡିକୁ ନେଇ ଭୁଲ ବିଚାର ଓ ଅସତ୍ୟ ତର୍କ କରି, ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ପାଇଁ ଅନର୍ଥ ଅର୍ଥ ଗଢିଛନ୍ତି, ମୂଢ଼ମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିଛନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏଷ ମହାବାହୋ ଜୀଵସ୍ ସଂସାରକାରଣମ୍ । ମୂକେନାତିଵରାକେଣ ଦେହକେନେହ କିଂ କୃତମ୍
ଏହିପରି, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଜୀବ ହିଁ ସଂସାରର କାରଣ; ଏହି ନିର୍ବାକ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖୀ ଦେହ ଏଠାରେ କଣ କରିପାରିଛି?
ଆଧାରାଧେଯଯୋର୍ ଏକନାଶେନାନ୍ଯସ୍ଯ ନଷ୍ଟତା । ଯଥା ତଥା ଶରୀରାଦିନାଶେ ନାତ୍ମନି ନଷ୍ଟତା
ଯେପରି ଆଧାର କିମ୍ବା ଆଧେୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟ ହେବା ନଷ୍ଟ, ସେହିପରି ଶରୀର ଓ ଏହା ପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା।
ଏକପର୍ଣରସେ କ୍ଷୀଣେ ରସୋ ନୈତି ଯଥା କ୍ଷଯମ୍ । ଯାତି ପର୍ଣରସଶ୍ ଚାର୍କରଶ୍ମିଜାଲାନ୍ତରଂ ଯଥା
ଏକ ପତ୍ରର ରସ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ରସ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା, ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଜାଳ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି—
ଶରୀରସଙ୍କ୍ଷଯେ ଦେହୀ ନ କ୍ଷଯଂ ଯାତି କସ୍ଯଚିତ୍ । ନିର୍ଵାସନଶ୍ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମପଦେ ତଥା
ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହୀ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା; ଯଦି ତାହାର ଚିତ୍ତରେ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିତିରେ ଆକାଶ ପରି ବସିଥାଏ।
ଦେହନାଶେ ଵିନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଯସ୍ଯାମତେର୍ ଭ୍ରମଃ । ମାତୁସ୍ ସ୍ତନତଟାତ୍ ତସ୍ଯ ମନ୍ଯେ ଵେତାଲ ଉତ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଭାବିଥାଏ—‘ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବି’, ତାହାର ଏହି ଭ୍ରମ ଏପରି, ଯେପରି ମାଆର ଷ୍ଟନ ତଟରୁ ଏକ ଭୂତ ଉଠିଆସିଛି।
ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ନାଶସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅସାଵ୍ ଉଦିତସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ଚିତ୍ତନାଶୋ ହି ନାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ ମୋକ୍ଷ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହେଉଛି, ସେହିଁକୁ 'ଉଦିତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନର ନାଶ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ନାଶ, ଏହିଁକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୃତୋ ନଷ୍ଟ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯୈସ୍ ତଚ୍ ଚ ମୃଷା ନ ସତ୍ । ସ ଦେଶକାଲାନ୍ତରିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଭୂଯୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି 'ସେ ମରିଗଲା, ହେଉଁ ହରାଇଗଲା', କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ମିଥ୍ୟା। ସେ ଦେଶ ଓ ସମୟରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, ପୁନି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି।
ଇହୋହ୍ଯତେ ଜନୈର୍ ଓଘତରଙ୍ଗାନ୍ତସ୍ ତୃଣୈର୍ ଇଵ । ମରଣଵ୍ଯପଦେଶାତ୍ ତୁ ଦେଶକାଲତିରୋହିତୈଃ
ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ବନ୍ୟାର ତରଙ୍ଗ ଭିତରେ ଗଛପତ୍ର ଭଳି ଭାବି ଶୋକ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଦେଶ ଓ ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ମାତ୍ର।
ଵାସନାଵଲିତୋ ଜୀଵୋ ଯାତ୍ଯ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶରୀରକମ୍ । କପିର୍ ଵନତରୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତର୍ଵନ୍ତରମ୍ ଇଵାସ୍ଥିତଃ
ବାସନାରେ ଆବୃତ ଜୀବ ଶରୀରକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥାଏ, ଯେପରି ମକଡ଼ି ଏକ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଗଛରେ ଚଲିଯାଏ।
ପୁନସ୍ ତଦ୍ ଅପି ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଯାତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଦ୍ ଅପି କ୍ଷଣାତ୍ । ଅନ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଵିତତେ ଦେଶେ କାଲେ ଽନ୍ଯସ୍ମିଂଶ୍ ଚ ରାଘଵ
ପୁନି ସେହିଠିକୁ ଛାଡି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଯାଉଛି; ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ସମୟରେ, ରାଘବ।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ନୀଯନ୍ତେ ଜୀଵା ଵାସନଯା ସ୍ଵଯା । ଚିରଂ ତଦୁପଜୀଵିନ୍ଯା ଧୂର୍ତଧାତ୍ର୍ଯେଵ ବାଲକାଃ
ନିଜ ଆଦତରେ ଏଠୁ ଓ ସେଠୁ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, ଜୀବମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏହି ଆଦତକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାରେ, ଚତୁର ଦାୟି ଦ୍ୱାରା ଶିଶୁମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଯାନ୍ତି।
ଵାସନାରଜ୍ଜୁଵଲିତା ଜୀର୍ଣାଃ ପର୍ଵତକୁକ୍ଷିଷୁ । ଜରଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅତିଦୁଃଖେନ ଜୀଵିତଂ ଜୀଵଜୀଵକାଃ
ବାସନାର ରଶିରେ ବାନ୍ଧି ଥିବା, ଜୀବମାନେ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପାହାଡ଼ର ଗର୍ଭରେ ଜୀବନକୁ ଅନ୍ତ କରିଦେଉଛନ୍ତି।
ଜରଢଜଗଦୁପୋଢଦୁଃଖଭାରାଃ ପରିଣତଜର୍ଜରଜୀଵିତାଶ୍ ଶ୍ଵସନ୍ତ୍ଯଃ । ହୃଦଯଜନିତଵାସନାନୁଵୃତ୍ତ୍ଯା ନରକଭରେ ଜନତାଶ୍ ଚିରଂ ପତନ୍ତି
ବୃଦ୍ଧା ଓ ଜଗତର ଦୁଃଖର ଭାରେ ଦବି ଯାଇ, ସମୟରେ ଜୀବନ ଅତିକ୍ଷତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି; ହୃଦୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଦତକୁ ଅନୁସରି, ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକର ଗଭୀରତାରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏହିପରି ମୁନି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଦିନ ଦେଖାଦେଖି ସାଂଝ ପାଇଁ ଯାଇଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମାନେ ଗଲା । ସଭାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଇଲେ । ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅସ୍ତମାନେ ଗଲେ ।
ଦେହେ ଜାତେ ନ ଜାତୋ ଽସି ଦେହେ ନଷ୍ଟେ ନ ନଶ୍ଯସି । ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମା ନିଷ୍କଲଙ୍କାତ୍ମା ଦେହସ୍ ତଵ ନ କଶ୍ଚନ
ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୁମେ ନଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ । ତୁମେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ଦେହ ତୁମର କିଛି ନୁହେଁ ।
ଯଃ କୁଣ୍ଡବଦରନ୍ଯାଯୋ ଯା ଘଟାକାଶସଂସ୍ଥିତିଃ । ତତ୍ରୈକସ୍ମିନ୍ କ୍ଷତେ କ୍ଷୀଣେ ଦ୍ଵେ ଇତି ଵ୍ଯର୍ଥକଲ୍ପନା
ଏହି କୁଆଁ ଓ ବଦର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ, ଘଡ଼ିର ଆକାଶ ରହିବା — ଏଠି ଏକଟି ଭାଙ୍ଗିଗଲା କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହେଲା ବୋଲି, ଦୁଇଟି ମିଶି ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲା ବିଚାର କରିବା ଅପରିଗ୍ରହ ।
ଵିନାଶିନି ଵିନଷ୍ଟେ ଽସ୍ମିନ୍ ଦେହେ ସ୍ଵାଂ ସ୍ଥିତିମ୍ ଆଗତେ । ଵିନଶ୍ଯାମୀତି ଯଃ ଖେଦୀ ତଂ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଧଚେତନମ୍
ଏହି ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲା ପରେ ତୁମର ନିଜ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, 'ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଇଗଲି' ବୋଲି ଯେଉଁ ଦୁଃଖ କରେ, ସେ ଅନ୍ଧା ଚିତ୍ତ ଲୋକ ନିନ୍ଦିତ ।
ଯାଦୃଶୋ ରଶ୍ମିରଥଯୋସ୍ ସ୍ନେହୋଦ୍ଵେଗଵିଵର୍ଜିତଃ । ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତାଦୃଶୋ ଦେହଚିତ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯସୁଖୈଶ୍ ଚିତଃ
ଯେପରି ରବିକିରଣ ଓ ରଥର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଉତ୍ତେଜନା ନଥାଏ, ସେପରି ଦେହ, ଚିତ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ସୁଖର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିକାର ଓ ନିରାସକ୍ତ ଅଟେ।
ଗତେତରେତରାପେକ୍ଷସ୍ ସରଃପଙ୍କୋପଲାମ୍ଭସାମ୍ । ଯଥା ରାଘଵ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଥା ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମନାମ୍
ଏକ ଝିଅରେ କେତେ ମାଟି, ପଥର ଓ ପାଣି ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିଥାଏ, ରାଘବ, ସେପରି ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିସ୍ପନ୍ଦନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଯାଦୃଶୋ ଽବ୍ଧିଧରାଦ୍ଯାନାଂ ନିରିଚ୍ଛାପରିଦେଵନଃ । ସଂଯୋଗୋ ଵିପ୍ରଯୋଗଶ୍ ଚ ତାଦୃଶୋ ଦେହଦେହିନାମ୍
ଯେପରି ମେଘ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଛଡ଼ା ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହୀର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବିକାର ଅଟେ।
ଯଥା କଲ୍ପିତଵେତାଲଵିକାରଭଯଭୀତଯଃ । ମିଥ୍ଯୈଵ କଲ୍ପିତା ଏତେ ତଥା ସ୍ନେହସୁଖାଦଯଃ
ଯେପରି ଏକ ଭୂତକୁ କଳ୍ପନା କରି ତାହାର ରୂପ ଓ ଭୟକୁ ଭାବିବା ମାନେ ମିଥ୍ୟା, ସେପରି ଆସକ୍ତି, ସୁଖ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର।
ଭୂତପଞ୍ଚକସମ୍ପିଣ୍ଡାଦ୍ ରଚିତା ଜନତାଃ ପୃଥକ୍ । ଏକସ୍ମାଦ୍ ଏଵ ଵିଟପାଦ୍ ଵିଚିତ୍ରା ଇଵ ପୁତ୍ରିକାଃ
ପାଞ୍ଚ ମୂଳ ଉପାଦାନରୁ ଗଠିତ ଏହି ଦେହ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ, ଯେପରି ଏକ ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ପୁତୁଳି ତିଆରି ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକ ମୂଳରୁ ଆସି ଅଲଗା ଅଲଗା ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କାଷ୍ଠେତରତ୍ କାଷ୍ଠନରେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଭୂତପିଣ୍ଡେତରଦ୍ ଦେହେ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
କାଠର ପୁତୁଳିରେ କାଠ ଛାଡ଼ି କିଛି ନାହିଁ; ଏହିପରି, ଦେହ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ଉପାଦାନର ମିଶ୍ରଣ ଛାଡ଼ି ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ।
ଭୂତପଞ୍ଚକଵିକ୍ଷୋଭନାଶୋତ୍ପାଦେଷୁ ହେ ଜନାଃ । ହର୍ଷାମର୍ଷଵିଷାଦାନାଂ କିଂ ଭଵନ୍ତୋ ଵଶଂ ଗତାଃ
ହେ ଲୋକମାନେ, ପାଞ୍ଚ ଉପାଦାନ ଉପଜିଲେ, ଭାଙ୍ଗିଲେ କିମ୍ବା ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଖୁସି, ରାଗ କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି?
କୋ ନାମାତିଶଯଃ ପୁଂସାଂ ସ୍ତ୍ରୀନାମ୍ନ୍ଯ୍ ଅପରନାମ୍ନି ଵା । କେଵଲେ ଭୂତସଙ୍ଘାତେ ପ୍ରୋଦ୍ଭୂତେ ଽର୍ଜୁନଵାତଵତ୍
ପୁରୁଷ, ନାରୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାମରେ କଣ ଆସଲେ ଭିନ୍ନତା ଅଛି? ଏହା ସେଇ ଧୂଳିର ଝଡ଼ ପରି, କେବଳ ଉପାଦାନର ଏକ ଗୁଛ ମାତ୍ର।
ସନ୍ନିଵେଶାଂଶଵୈଚିତ୍ର୍ଯମ୍ ଅଜ୍ଞାନାମ୍ ଏଵ ତୁଷ୍ଟଯେ । ତଜ୍ଜ୍ଞାନାଂ ତୁ ଯଥାଭୂତଭୂତପଞ୍ଚକଦର୍ଶନମ୍
ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ବ୍ୟବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଅଜ୍ଞମାନେ ଖୁସି ହେବା ପାଇଁ ଅଛି; ଯେଉଁମାନେ ଜଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ଏହାର ଏକାଉଁ ରୂପରେ ଦେଖନ୍ତି।
ମିଥଶ୍ ଶିଲାପୁତ୍ରିକଯୋର୍ ଯଥୈକୋପଲସଂସ୍ଥଯୋଃ । ଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋର୍ ଅପି ନୋ ରାଗସ୍ ତଥା ଚିତ୍ତଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଦୁଇଟି ମାଟି ଗୁଡିକୁ ଏକାଉଁ ପଥର ଉପରେ ଟିକେଇ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଆପସରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ମନ ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକୃତ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ।
ମୃତ୍ପୁଂସାଂ ଯାଦୃଶୋ ଽନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଆଶଯସ୍ ସଙ୍ଗମେ ଭଵେତ୍ । ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମମନସାମ୍ ସଙ୍ଗମେ ତାଦୃଶୋ ଽସ୍ତୁ ତେ
ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଆତ୍ମା ଓ ମନର ସଂଯୋଗ ତୁମ ପାଇଁ ଏପରି ହେଉ, ଯେପରି ମାଟି ଗୁଡିକର ଆପସରେ ମିଶିବା—କୌଣସି ଗଭୀର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବା ଆଶା ଛଡ଼ି।