ଶରୀରାଲଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଵିହଙ୍ଗମଃ । ସ୍ଵଵାସନାଵଶାଦ୍ ଯାତି ତତ୍ରୈଵାତ୍ମାନୁଭୂଯତେ
ମନର ପକ୍ଷୀ ଶରୀରର ଘରକୁ ଛାଡି ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ନିଜ ଆଦତରେ ଚାଲି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧସଂଵିଦସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଯଥା । ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ହି ତତ୍ରାତ୍ମସଂଵିଦସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତଥା
ଫୁଲ ଥିଲେ ଏଉଁଠି ସୁଗନ୍ଧର ଅନୁଭୂତି ରହେ; ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ମନ ରହେ, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ରହେ।
ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଥିତମ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ଯଥା ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଥିତଶ୍ ଚେତସି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆକାଶ ସବୁଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ; ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ସବୁଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅପାମ୍ ଅଵନତଂ ସ୍ଥାନମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ଭୂତଲେ ଯଥା । ଅନ୍ତଃକରଣମ୍ ଏଵାତ୍ମସଂଵିଦାମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ତଥା
ଯେପରି ଭୂମିରେ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନ ପାଣି ପାଇଁ ଆସ୍ରୟ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ହିଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆସ୍ରୟ ଅଟେ।
ସତ୍ଯାସତ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ରୂପମ୍ ଅନ୍ତଃକରଣବିମ୍ବିତା । ଆତ୍ମସଂଵିତ୍ ତନୋତୀଦମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଇଵ ସୂର୍ଯଭାଃ
ଏହି ସଂସାରର ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ରୂପ ମନରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଏହି ଆଲୋକକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ତଃକରଣମ୍ ଏଵାତଃ କାରଣଂ ଭୂତସଂସୃତୌ । ଆତ୍ମା ସର୍ଵାତିଗତ୍ଵାତ୍ ତୁ କାରଣଂ ସଦ୍ ଅକାରଣମ୍
ଏହିପରି ମନ ହିଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ଚକ୍ରର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ ସତ୍ କାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ।
ଅଵିଚାରଣମ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ମୌର୍ଖ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମହାଧିଯଃ । ସଂସାରସଂସୃତୌ ସାରମ୍ ଅନ୍ତଃକରଣକାରଣମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଚିନ୍ତାନା କରିବା, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂର୍ଖତା ମନର ସଂସାର ଚକ୍ରର ମୂଳ ଏବଂ କାରଣ।
ଅସମ୍ଯକ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣାନ୍ ମୋହାଚ୍ ଚେତସ୍ ସତ୍ତାଂ ଗୃହୀତଵତ୍ । ସମ୍ମୋହବୀଜକଣିକାଂ ତମୋ ଽର୍କଦ୍ରଵଣାଦ୍ ଇଵ
ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୂଢତାରୁ, ମନ ଏକ ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଧରିଛି — ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ର ଏକ ଛୋଟ ମୂଳ ରହିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ମିଶିଯାଏ।
ଯଥାଭୂତାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକପରିଜ୍ଞାନେନ ରାଘଵ । ଅସତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଚେତୋ ଦୀପେନେଵ ତମଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଏକ ମାତ୍ର ଏବଂ ସଠିକ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ, ମନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛାଡିଦିଏ — ଏହା ଏମିତି, ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନ୍ଧାର ଖସିଯାଏ।
ସଂସାରକାରଣମ୍ ଅତସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତୋ ଽଵିଚାରଣାତ୍ । ଜୀଵୋ ଽନ୍ତଃକରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ମନଶ୍ ଚେତ୍ଯାଦିନାମକମ୍
ଏହିପରି, ସଂସାରର କାରଣ ମନ ନିଜେ, ଚିନ୍ତା ନ କରିବାରୁ; ଜୀବ, ଅନ୍ତଃକରଣ, ଚିତ୍ତ, ମନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମଗୁଡିକ ଏହା ପାଇଁ ଅନେକ ନାମ ମାତ୍ର।
ଏତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଭୋ ବହ୍ଵ୍ଯଶ୍ ଚେତସୋ ରୂଢିମ୍ ଆଗତାଃ । କଥମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କଥଯ ମଯି ମାନଦ ସିଦ୍ଧଯେ
ପ୍ରଭୁ, ମନ ପାଇଁ ଏହି ବହୁ ସଂଜ୍ଞାଗୁଡିକ ଏବେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଯାଇଛି; ମୋର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ମାନଦ, ଏହା କିପରି ହେଲା ଠିକ୍ ଭାବେ କହ।
ସର୍ଵେ ଭାଵା ଇମେ ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକରୂପିଣଃ । ଚିତ୍ରାସ୍ ତରଙ୍ଗକକଣା ଜଲୈକକଲିତା ଯଥା
ସମସ୍ତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଏକ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଝାଗର ପରି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଜଳରୁ ତିଆରି।
ଆତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦୈକରୂପାତ୍ମା ସ୍ଥିତସ୍ ତେଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ତରଙ୍ଗେଷୁ ଵିଲୋଲେଷୁ ପଯୋ ଵ୍ଯୋମାମଲଂ ଯଥା
ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଛି, ସେ କେତେକ ଭାବରେ ବସିଥାଏ; ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗରେ ରହିଥାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦରୂପାତ୍ମା ସ୍ଥିତସ୍ ତେଷୁ ମହେଶ୍ଵରଃ । ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅଯାତେଷୁ ଜଲଭାଵୋ ଜଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଅନ୍ୟଠାରେ, ମହାଶ୍ୱର ଏହି ଭାବଗୁଡ଼ିକରେ ଅଚଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ନଥିବାବେଳେ ଜଳର ସ୍ୱଭାବ ଜଳରେ ଅଛି।
ତତ୍ରୋପଲାଦଯୋ ଭାଵା ଅଲୋଲା ଆତ୍ମନି ସ୍ଥିତାଃ । ସୁରାଫେନଵଦ୍ ଉତ୍ସ୍ପନ୍ଦା ଲୋଲାସ୍ ତୁ ପୁରୁଷାଦଯଃ
ଏଠାରେ, ପାଥର ଭଳି ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଅଚଳ ଭାବରେ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ଚଞ୍ଚଳ, ସେମାନେ ମଦର ଝାଗ ପରି ଉତ୍ସ୍ପନ୍ଦ।
ତତ୍ର ତେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯାତ୍ମନା । କଲିତାଜ୍ଞାନକଲନା ତେନାଜ୍ଞାନମ୍ ଅସୌ ଶ୍ରିତଃ
ସେଠି, ସେସବୁ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପତି ହୁଏ; ଏହିପରି, ଅଜ୍ଞାନ ସେଠି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ।
ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମରୂଷିତଂ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ସଂସାରୀ ମହାମୋହମାଯାପଞ୍ଜରକୁଞ୍ଜରଃ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଢାକି ଦେଇ, 'ଜୀବ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ସେହି ଜୀବ ହେଉଛି ଏକ ଭ୍ରମଣକର୍ତ୍ତା, ମହା ମୋହ ଓ ମାୟାର ପଞ୍ଜରରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀ।
ଜୀଵନାଜ୍ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଽହମ୍ଭାଵଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତଯା । ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିଶ୍ଚାଯକତ୍ଵେନ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାନ୍ ମନଃ
'ଜୀବ' ଏହି ନାମ ଜୀବନ ଥିବାରୁ ଦିଆଯାଇଛି; 'ମୁଁ' ଭାବ ଆସେ 'ମୁଁ' ଭାବନାରୁ; ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରିବାର କାରଣ ଭାବେ କାମ କରେ, ମନ ଭାବନା ଓ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଉପକରଣ ଭାବେ ରହିଛି।
ପ୍ରକୃତିଃ ପ୍ରକୃତତ୍ଵେନ ଦେହୋ ଦିଗ୍ଧତଯା ସ୍ଥିତଃ । ଜଡଃ ପ୍ରକୃତିଭାଵେନ ଚେତନସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମସତ୍ତଯା
ପ୍ରକୃତି ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ଅଛି, ଦେହ ନିଜ ଆକାରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିଛି; ଜଡ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ଚେତନା ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ତାରେ ଅଛି।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଯତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପାରମାତ୍ମିକମ୍ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ ନାନାତ୍ଵଂ ନାନାସଞ୍ଜ୍ଞାଭିର୍ ଆଗତମ୍
ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଓ ଚେତନା ଦେଖୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେହି ଏକାଟି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ହିଁ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଏଵଂ ସ୍ଵରୂପଂ ଜୀଵସ୍ଯ ବୃହଦାରଣ୍ଯକାଦିଷୁ । ବହୁଧା ବହୁଷୁ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵେଦାନ୍ତେଷୁ କିଲାନଘ
ଏହିପରି ଜୀବର ସ୍ୱଭାବ ବୃହଦାରଣ୍ୟକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପନିଷଦରେ, ବେଦାନ୍ତରେ ବହୁ ଭାବରେ, ବହୁ ସ୍ଥାନରେ ବିବର୍ଣ୍ତିତ ହୋଇଛି, ହେ ନିର୍ମଳ।
ଅନ୍ଯୈସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତାସୁ ସଞ୍ଜ୍ଞାସୁ କୁଵିକଲ୍ପକୁତାର୍କିକୈଃ । ମୋହାଯ କେଵଲଂ ମୂଢୈର୍ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଅର୍ଥାଃ ପ୍ରକଲ୍ପିତାଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ସଂଜ୍ଞାଗୁଡିକୁ ନେଇ ଭୁଲ ବିଚାର ଓ ଅସତ୍ୟ ତର୍କ କରି, ମାତ୍ର ଭ୍ରମ ପାଇଁ ଅନର୍ଥ ଅର୍ଥ ଗଢିଛନ୍ତି, ମୂଢ଼ମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିଛନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏଷ ମହାବାହୋ ଜୀଵସ୍ ସଂସାରକାରଣମ୍ । ମୂକେନାତିଵରାକେଣ ଦେହକେନେହ କିଂ କୃତମ୍
ଏହିପରି, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଜୀବ ହିଁ ସଂସାରର କାରଣ; ଏହି ନିର୍ବାକ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖୀ ଦେହ ଏଠାରେ କଣ କରିପାରିଛି?
ଆଧାରାଧେଯଯୋର୍ ଏକନାଶେନାନ୍ଯସ୍ଯ ନଷ୍ଟତା । ଯଥା ତଥା ଶରୀରାଦିନାଶେ ନାତ୍ମନି ନଷ୍ଟତା
ଯେପରି ଆଧାର କିମ୍ବା ଆଧେୟ ମଧ୍ୟରୁ ଏକଟି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟ ହେବା ନଷ୍ଟ, ସେହିପରି ଶରୀର ଓ ଏହା ପରି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା।
ଏକପର୍ଣରସେ କ୍ଷୀଣେ ରସୋ ନୈତି ଯଥା କ୍ଷଯମ୍ । ଯାତି ପର୍ଣରସଶ୍ ଚାର୍କରଶ୍ମିଜାଲାନ୍ତରଂ ଯଥା
ଏକ ପତ୍ରର ରସ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ରସ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା, ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣର ଜାଳ ମଧ୍ୟରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି—
ଶରୀରସଙ୍କ୍ଷଯେ ଦେହୀ ନ କ୍ଷଯଂ ଯାତି କସ୍ଯଚିତ୍ । ନିର୍ଵାସନଶ୍ ଚେତ୍ ତଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମପଦେ ତଥା
ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଦେହୀ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନା; ଯଦି ତାହାର ଚିତ୍ତରେ କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିତିରେ ଆକାଶ ପରି ବସିଥାଏ।
ଦେହନାଶେ ଵିନଷ୍ଟୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ଯସ୍ଯାମତେର୍ ଭ୍ରମଃ । ମାତୁସ୍ ସ୍ତନତଟାତ୍ ତସ୍ଯ ମନ୍ଯେ ଵେତାଲ ଉତ୍ଥିତଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଭାବିଥାଏ—‘ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବି’, ତାହାର ଏହି ଭ୍ରମ ଏପରି, ଯେପରି ମାଆର ଷ୍ଟନ ତଟରୁ ଏକ ଭୂତ ଉଠିଆସିଛି।
ଯସ୍ଯ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ଯନ୍ତିକୋ ନାଶସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅସାଵ୍ ଉଦିତସ୍ ସ୍ମୃତଃ । ଚିତ୍ତନାଶୋ ହି ନାଶସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସ ମୋକ୍ଷ ଇତି କଥ୍ଯତେ
ଯାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ହେଉଛି, ସେହିଁକୁ 'ଉଦିତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନର ନାଶ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତ ନାଶ, ଏହିଁକୁ ମୁକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମୃତୋ ନଷ୍ଟ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯୈସ୍ ତଚ୍ ଚ ମୃଷା ନ ସତ୍ । ସ ଦେଶକାଲାନ୍ତରିତୋ ଭୂତ୍ଵା ଭୂଯୋ ଽନୁଭୂଯତେ
ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି 'ସେ ମରିଗଲା, ହେଉଁ ହରାଇଗଲା', କିନ୍ତୁ ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ମିଥ୍ୟା। ସେ ଦେଶ ଓ ସମୟରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, ପୁନି ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି।
ଇହୋହ୍ଯତେ ଜନୈର୍ ଓଘତରଙ୍ଗାନ୍ତସ୍ ତୃଣୈର୍ ଇଵ । ମରଣଵ୍ଯପଦେଶାତ୍ ତୁ ଦେଶକାଲତିରୋହିତୈଃ
ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ବନ୍ୟାର ତରଙ୍ଗ ଭିତରେ ଗଛପତ୍ର ଭଳି ଭାବି ଶୋକ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଦେଶ ଓ ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ମାତ୍ର।