ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ ତତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵାଙ୍ଗ ସ୍ଥିତିଂ କୁରୁ । ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି କଦାଚିତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ, ଏହାରେ ନିଜକୁ ଅବସ୍ଥିତ କର। କେବେ କାହା ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, କୌଣସି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଢତାଂ ନଯ
ହେ ରାମ, ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୃଢ଼ କର — ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମାରେ ବିଲିନ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠି ଏହି ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କର।
ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଚ ମୂଢୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତା ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସ୍ମୃତାଃ । ଆସୁ ଚେଦ୍ ଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧିସ୍ ତେ ତଚ୍ ଚିରଂ ଦୁଃଖମ୍ ଏଷ୍ଯସି
‘ମୁଁ ସୁଖୀ’, ‘ମୁଁ ଦୁଃଖୀ’, ‘ମୁଁ ଭ୍ରମିତ’ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯଦି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଭାବିବା, ତେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବ।
ଯଃ କ୍ରମଶ୍ ଶୈଲତୃଣଯୋଃ କୌଶେଯୋପଲଯୋସ୍ ତଥା । ସାମ୍ଯଂ ପ୍ରତି ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ପରମାତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ଏକ ଘାସର ପତ୍ର, କିମ୍ବା ରେଶମ ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଅଛି।
ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ କଥାସ୍ଵ୍ ଅପି ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜଡପ୍ରକାଶଯୋଶ୍ ଶ୍ଲେଷୋ ନ ତଥାତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମର ଏକତା କଥାରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ନିର୍ଜୀବ ଶରୀର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆତ୍ମାର ଏକତା କେବେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ତେଜସ୍ତିମିରଯୋର୍ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ତୁଲ୍ଯତା । ଅତ୍ଯନ୍ତଭିନ୍ନଯୋ ରାମ ତଥା ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ କେହି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସମ୍ୟତା ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ; ଏହିପରି ରାମ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ଦେହଶ୍ ଚଲତି ଵାତେନ ତେନୈଵାଯାତି ଗଚ୍ଛତି । ଶବ୍ଦଂ କରୋତି ତେନୈଵ ଦେହନାଡୀଵିଲାସିନା
ଦେହଟି ବାୟୁରେ ଚଳିଥାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆସେ ଯାଏ, ଏହି ବାୟୁ ଦେହର ନାଳି ମଧ୍ୟରେ ଖେଳି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଶବ୍ଦଃ କଚଟତପ୍ରାଯସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସମୀରଣେ । ଯଥା ପ୍ରଜାଯତେ ଵଂଶାଦ୍ ଦେହରନ୍ଧ୍ରାତ୍ ତଥୈଵ ହି
ବାୟୁ ଭିତରେ ଚଳିବାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବାଂଶର ଖାଲି ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାୟୁ ଯାଇଲେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଦେହର ରନ୍ଧ୍ରରେ ବାୟୁ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ହୁଏ।
କନୀନିକାପରିସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚକ୍ଷୁସ୍ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚ ମାରୁତାତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଫୁରଣଂ ଚୈଵ ସଂଵିତ୍ କେଵଲମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଚକ୍ଷୁର ଫୁଲିବା ଓ ଚଳିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଆତ୍ମାର।
ଆକାଶୋପଲକୁଡ୍ଯାଦୌ ସର୍ଵତ୍ରାତ୍ମଦଶା ସ୍ଥିତା । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ଚିତ୍ତ ଏଵ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆକାଶ, ଦିଵାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଗାରେ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା ସବୁଠି ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶରୀରାଲଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଵିହଙ୍ଗମଃ । ସ୍ଵଵାସନାଵଶାଦ୍ ଯାତି ତତ୍ରୈଵାତ୍ମାନୁଭୂଯତେ
ମନର ପକ୍ଷୀ ଶରୀରର ଘରକୁ ଛାଡି ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ନିଜ ଆଦତରେ ଚାଲି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧସଂଵିଦସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଯଥା । ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ହି ତତ୍ରାତ୍ମସଂଵିଦସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତଥା
ଫୁଲ ଥିଲେ ଏଉଁଠି ସୁଗନ୍ଧର ଅନୁଭୂତି ରହେ; ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ମନ ରହେ, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ରହେ।
ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଥିତମ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ଯଥା ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଥିତଶ୍ ଚେତସି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆକାଶ ସବୁଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ; ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ସବୁଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅପାମ୍ ଅଵନତଂ ସ୍ଥାନମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ଭୂତଲେ ଯଥା । ଅନ୍ତଃକରଣମ୍ ଏଵାତ୍ମସଂଵିଦାମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ତଥା
ଯେପରି ଭୂମିରେ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନ ପାଣି ପାଇଁ ଆସ୍ରୟ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ହିଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆସ୍ରୟ ଅଟେ।
ସତ୍ଯାସତ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ରୂପମ୍ ଅନ୍ତଃକରଣବିମ୍ବିତା । ଆତ୍ମସଂଵିତ୍ ତନୋତୀଦମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଇଵ ସୂର୍ଯଭାଃ
ଏହି ସଂସାରର ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ରୂପ ମନରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଏହି ଆଲୋକକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ତଃକରଣମ୍ ଏଵାତଃ କାରଣଂ ଭୂତସଂସୃତୌ । ଆତ୍ମା ସର୍ଵାତିଗତ୍ଵାତ୍ ତୁ କାରଣଂ ସଦ୍ ଅକାରଣମ୍
ଏହିପରି ମନ ହିଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ଚକ୍ରର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ ସତ୍ କାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ।
ଅଵିଚାରଣମ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ମୌର୍ଖ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମହାଧିଯଃ । ସଂସାରସଂସୃତୌ ସାରମ୍ ଅନ୍ତଃକରଣକାରଣମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଚିନ୍ତାନା କରିବା, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂର୍ଖତା ମନର ସଂସାର ଚକ୍ରର ମୂଳ ଏବଂ କାରଣ।
ଅସମ୍ଯକ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣାନ୍ ମୋହାଚ୍ ଚେତସ୍ ସତ୍ତାଂ ଗୃହୀତଵତ୍ । ସମ୍ମୋହବୀଜକଣିକାଂ ତମୋ ଽର୍କଦ୍ରଵଣାଦ୍ ଇଵ
ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୂଢତାରୁ, ମନ ଏକ ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଧରିଛି — ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ର ଏକ ଛୋଟ ମୂଳ ରହିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ମିଶିଯାଏ।
ଯଥାଭୂତାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକପରିଜ୍ଞାନେନ ରାଘଵ । ଅସତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଚେତୋ ଦୀପେନେଵ ତମଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଏକ ମାତ୍ର ଏବଂ ସଠିକ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ, ମନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛାଡିଦିଏ — ଏହା ଏମିତି, ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନ୍ଧାର ଖସିଯାଏ।
ସଂସାରକାରଣମ୍ ଅତସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତୋ ଽଵିଚାରଣାତ୍ । ଜୀଵୋ ଽନ୍ତଃକରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ମନଶ୍ ଚେତ୍ଯାଦିନାମକମ୍
ଏହିପରି, ସଂସାରର କାରଣ ମନ ନିଜେ, ଚିନ୍ତା ନ କରିବାରୁ; ଜୀବ, ଅନ୍ତଃକରଣ, ଚିତ୍ତ, ମନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମଗୁଡିକ ଏହା ପାଇଁ ଅନେକ ନାମ ମାତ୍ର।
ଏତାସ୍ ସଞ୍ଜ୍ଞାଃ ପ୍ରଭୋ ବହ୍ଵ୍ଯଶ୍ ଚେତସୋ ରୂଢିମ୍ ଆଗତାଃ । କଥମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ କଥଯ ମଯି ମାନଦ ସିଦ୍ଧଯେ
ପ୍ରଭୁ, ମନ ପାଇଁ ଏହି ବହୁ ସଂଜ୍ଞାଗୁଡିକ ଏବେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଯାଇଛି; ମୋର ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ମାନଦ, ଏହା କିପରି ହେଲା ଠିକ୍ ଭାବେ କହ।
ସର୍ଵେ ଭାଵା ଇମେ ନିତ୍ଯମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକରୂପିଣଃ । ଚିତ୍ରାସ୍ ତରଙ୍ଗକକଣା ଜଲୈକକଲିତା ଯଥା
ସମସ୍ତ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ସଦା ଏକ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଝାଗର ପରି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଜଳରୁ ତିଆରି।
ଆତ୍ମା ସ୍ପନ୍ଦୈକରୂପାତ୍ମା ସ୍ଥିତସ୍ ତେଷୁ କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ । ତରଙ୍ଗେଷୁ ଵିଲୋଲେଷୁ ପଯୋ ଵ୍ଯୋମାମଲଂ ଯଥା
ଯେଉଁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ଅଛି, ସେ କେତେକ ଭାବରେ ବସିଥାଏ; ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗରେ ରହିଥାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦରୂପାତ୍ମା ସ୍ଥିତସ୍ ତେଷୁ ମହେଶ୍ଵରଃ । ତରଙ୍ଗତ୍ଵମ୍ ଅଯାତେଷୁ ଜଲଭାଵୋ ଜଲେଷ୍ଵ୍ ଇଵ
ଅନ୍ୟଠାରେ, ମହାଶ୍ୱର ଏହି ଭାବଗୁଡ଼ିକରେ ଅଚଳ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ନଥିବାବେଳେ ଜଳର ସ୍ୱଭାବ ଜଳରେ ଅଛି।
ତତ୍ରୋପଲାଦଯୋ ଭାଵା ଅଲୋଲା ଆତ୍ମନି ସ୍ଥିତାଃ । ସୁରାଫେନଵଦ୍ ଉତ୍ସ୍ପନ୍ଦା ଲୋଲାସ୍ ତୁ ପୁରୁଷାଦଯଃ
ଏଠାରେ, ପାଥର ଭଳି ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଅଚଳ ଭାବରେ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେଉଁ ଭାବଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି ଚଞ୍ଚଳ, ସେମାନେ ମଦର ଝାଗ ପରି ଉତ୍ସ୍ପନ୍ଦ।
ତତ୍ର ତେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ସର୍ଵଶକ୍ତିତଯାତ୍ମନା । କଲିତାଜ୍ଞାନକଲନା ତେନାଜ୍ଞାନମ୍ ଅସୌ ଶ୍ରିତଃ
ସେଠି, ସେସବୁ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଯେଉଁ ଆତ୍ମା, ତାହାର ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପତି ହୁଏ; ଏହିପରି, ଅଜ୍ଞାନ ସେଠି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଯାଏ।
ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଅନନ୍ତାତ୍ମରୂଷିତଂ ଜୀଵ ଉଚ୍ଯତେ । ସ ସଂସାରୀ ମହାମୋହମାଯାପଞ୍ଜରକୁଞ୍ଜରଃ
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଢାକି ଦେଇ, 'ଜୀବ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ସେହି ଜୀବ ହେଉଛି ଏକ ଭ୍ରମଣକର୍ତ୍ତା, ମହା ମୋହ ଓ ମାୟାର ପଞ୍ଜରରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀ।
ଜୀଵନାଜ୍ ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତୋ ଽହମ୍ଭାଵଶ୍ ଚାପ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତଯା । ବୁଦ୍ଧିର୍ ନିଶ୍ଚାଯକତ୍ଵେନ ସଙ୍କଲ୍ପକଲନାନ୍ ମନଃ
'ଜୀବ' ଏହି ନାମ ଜୀବନ ଥିବାରୁ ଦିଆଯାଇଛି; 'ମୁଁ' ଭାବ ଆସେ 'ମୁଁ' ଭାବନାରୁ; ବୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚୟ କରିବାର କାରଣ ଭାବେ କାମ କରେ, ମନ ଭାବନା ଓ ଚିନ୍ତା କରିବାର ଉପକରଣ ଭାବେ ରହିଛି।
ପ୍ରକୃତିଃ ପ୍ରକୃତତ୍ଵେନ ଦେହୋ ଦିଗ୍ଧତଯା ସ୍ଥିତଃ । ଜଡଃ ପ୍ରକୃତିଭାଵେନ ଚେତନସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମସତ୍ତଯା
ପ୍ରକୃତି ନିଜ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ଅଛି, ଦେହ ନିଜ ଆକାରରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିଛି; ଜଡ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଛି, ଚେତନା ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ତାରେ ଅଛି।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଯତ୍ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପାରମାତ୍ମିକମ୍ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ ନାନାତ୍ଵଂ ନାନାସଞ୍ଜ୍ଞାଭିର୍ ଆଗତମ୍
ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଓ ଚେତନା ଦେଖୁଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ସେହି ଏକାଟି ତତ୍ତ୍ୱ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଜଣାଯାଇଛି ଏବଂ ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ହିଁ ଅଟୁଟ ଅଛି।