ନ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ତି ନୋ ଦେହସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ଚ ତୈଶ୍ ଚିତଃ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକଲଙ୍କାଯା ଭାନୋର୍ ଇଵ ତମଃପଟୈଃ
ଏଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଦେହ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଏବଂ ଚେତନାର ଏହା ସହିତ କୌଣସି ଯୋଗ ନାହିଁ—ଯେପରି ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ରହିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି।
ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯାପି କଥଯାମି ତଵାରିହନ୍ । ଦେହାଦିଭିସ୍ ସଦ୍ଭିର୍ ଅପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଵିଭୋର୍ ଭଵେତ୍
ଯଦିଓ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ମନେ କରାଯାଏ, ତଥାପି ହେ ମହାନ, ମୁଁ କହେଁ—ସତ୍ୟ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଛାଯାତପପ୍ରସରଯୋଃ ପ୍ରକାଶତମସୋର୍ ଯଥା । ନ ସମ୍ଭଵତି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଥା ଵୈ ଦେହଦେହିନୋଃ
ଯେପରି ଛାୟା ଓ ରୋଶି, ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହର ମାଳିକା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ପରସ୍ପରଵିରୁଦ୍ଧଯୋଃ । ନ ସମ୍ଭଵତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ରାମ ଦେହାତ୍ମନୋସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ ସଦା ଏକାପର ଠାରେ ବିପରୀତ ଥାଏ, ଏମିତି ରାମ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କେବେଁ ସଂଯୋଗ ହୋଇପାରେନି।
ଅଵିନାଭାଵିତାର୍ଥସ୍ ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କଥମ୍ ଏତଯୋଃ । ଜଡଚେତନଯୋର୍ ଦେହଦେହିନୋର୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁ ଏକାଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସଂଯୋଗ ହେବ? ଜଡ ଓ ଚେତନ, ଦେହ ଓ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଭ୍ରମ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରେଣାତ୍ମନା ଦେହସ୍ ସମ୍ବଦ୍ଧ ଇତି ଯା କଥା । ସୈଷା ଦୁରଵବୋଧୋତ୍ଥା ଦାଵାଗ୍ନୌ ଜଲଧୀର୍ ଯଥା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ ଆତ୍ମା ସହିତ ଦେହ ଯୋଡାଯାଇଛି ବୋଲି ଯେ ଧାରଣା, ସେଟି ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ଅଗ୍ନିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।
ସତ୍ଯାଵଲୋକନେନୈଷା ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିର୍ ଵିନଶ୍ଯତି । ଅଵଲୋକନଯା ସମ୍ଯଗ୍ ଆତପେ ଜଲଧୀର୍ ଯଥା
ସତ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଏହି ଭ୍ରମ ଦୂରିଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଚିଦାତ୍ମା ନିର୍ମଲୋ ନିତ୍ଯସ୍ ସ୍ଵାଵଭାସୋ ନିରାମଯଃ । ଦେହସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନିତ୍ଯୋ ମଲଵାଂସ୍ ତେନ ସମ୍ବଧ୍ଯତେ କଥମ୍
ଚେତନା ଆତ୍ମା ସଦା ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ଦୂର। ଶରୀର ତ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର। ଏମିତି ଥିଲେ, ଏହି ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ସଂଯୋଗ ହେବ?
ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଵାତେନ ଭୂତୈର୍ ଆପୀଵରୀକୃତଃ । ଦେହସ୍ ତେନ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମନାଗ୍ ଏଵ ମହାତ୍ମନଃ
ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଗଠିତ ଏହି ଶରୀର ବାୟୁର ଚାପରେ ଚଳିଥାଏ, ଏହି ଭୂତମାନେ ଏହାକୁ ମୋଟା କରିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମା ସହ ଶରୀରର କିଛି ମାତ୍ର ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।
ସିଦ୍ଧେ ଦ୍ଵିତ୍ଵେ ଽପି ଦେହସ୍ଯ ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ଦ୍ଵିତ୍ଵାସିଦ୍ଧୌ ତୁ ସୁମତେ କଲନୈଵେଦୃଶୀ କୁତଃ
ଯଦି ଶରୀରର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଯଦି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ନାହିଁ, ହେ ସୁବୁଦ୍ଧି, ଏପରି ଧାରଣା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ ତତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵାଙ୍ଗ ସ୍ଥିତିଂ କୁରୁ । ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି କଦାଚିତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ, ଏହାରେ ନିଜକୁ ଅବସ୍ଥିତ କର। କେବେ କାହା ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, କୌଣସି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଢତାଂ ନଯ
ହେ ରାମ, ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୃଢ଼ କର — ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମାରେ ବିଲିନ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠି ଏହି ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କର।
ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଚ ମୂଢୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତା ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସ୍ମୃତାଃ । ଆସୁ ଚେଦ୍ ଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧିସ୍ ତେ ତଚ୍ ଚିରଂ ଦୁଃଖମ୍ ଏଷ୍ଯସି
‘ମୁଁ ସୁଖୀ’, ‘ମୁଁ ଦୁଃଖୀ’, ‘ମୁଁ ଭ୍ରମିତ’ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯଦି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଭାବିବା, ତେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବ।
ଯଃ କ୍ରମଶ୍ ଶୈଲତୃଣଯୋଃ କୌଶେଯୋପଲଯୋସ୍ ତଥା । ସାମ୍ଯଂ ପ୍ରତି ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ପରମାତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ଏକ ଘାସର ପତ୍ର, କିମ୍ବା ରେଶମ ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଅଛି।
ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ କଥାସ୍ଵ୍ ଅପି ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜଡପ୍ରକାଶଯୋଶ୍ ଶ୍ଲେଷୋ ନ ତଥାତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମର ଏକତା କଥାରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ନିର୍ଜୀବ ଶରୀର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆତ୍ମାର ଏକତା କେବେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ତେଜସ୍ତିମିରଯୋର୍ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ତୁଲ୍ଯତା । ଅତ୍ଯନ୍ତଭିନ୍ନଯୋ ରାମ ତଥା ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ କେହି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସମ୍ୟତା ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ; ଏହିପରି ରାମ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ଦେହଶ୍ ଚଲତି ଵାତେନ ତେନୈଵାଯାତି ଗଚ୍ଛତି । ଶବ୍ଦଂ କରୋତି ତେନୈଵ ଦେହନାଡୀଵିଲାସିନା
ଦେହଟି ବାୟୁରେ ଚଳିଥାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆସେ ଯାଏ, ଏହି ବାୟୁ ଦେହର ନାଳି ମଧ୍ୟରେ ଖେଳି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଶବ୍ଦଃ କଚଟତପ୍ରାଯସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସମୀରଣେ । ଯଥା ପ୍ରଜାଯତେ ଵଂଶାଦ୍ ଦେହରନ୍ଧ୍ରାତ୍ ତଥୈଵ ହି
ବାୟୁ ଭିତରେ ଚଳିବାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବାଂଶର ଖାଲି ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାୟୁ ଯାଇଲେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଦେହର ରନ୍ଧ୍ରରେ ବାୟୁ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ହୁଏ।
କନୀନିକାପରିସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚକ୍ଷୁସ୍ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚ ମାରୁତାତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଫୁରଣଂ ଚୈଵ ସଂଵିତ୍ କେଵଲମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଚକ୍ଷୁର ଫୁଲିବା ଓ ଚଳିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଆତ୍ମାର।
ଆକାଶୋପଲକୁଡ୍ଯାଦୌ ସର୍ଵତ୍ରାତ୍ମଦଶା ସ୍ଥିତା । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ଚିତ୍ତ ଏଵ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆକାଶ, ଦିଵାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଗାରେ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା ସବୁଠି ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଶରୀରାଲଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଵିହଙ୍ଗମଃ । ସ୍ଵଵାସନାଵଶାଦ୍ ଯାତି ତତ୍ରୈଵାତ୍ମାନୁଭୂଯତେ
ମନର ପକ୍ଷୀ ଶରୀରର ଘରକୁ ଛାଡି ଯେଉଁଠି ଯାଏ, ନିଜ ଆଦତରେ ଚାଲି, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଯତ୍ର ପୁଷ୍ପଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧସଂଵିଦସ୍ ସଂସ୍ଥିତା ଯଥା । ଯତ୍ର ଚିତ୍ତଂ ହି ତତ୍ରାତ୍ମସଂଵିଦସ୍ ସଂସ୍ଥିତାସ୍ ତଥା
ଫୁଲ ଥିଲେ ଏଉଁଠି ସୁଗନ୍ଧର ଅନୁଭୂତି ରହେ; ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ମନ ରହେ, ସେଉଁଠି ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ରହେ।
ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଥିତମ୍ ଆକାଶମ୍ ଆଦର୍ଶେ ପ୍ରତିବିମ୍ବତେ । ଯଥା ତଥାତ୍ମା ସର୍ଵତ୍ର ସ୍ଥିତଶ୍ ଚେତସି ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆକାଶ ସବୁଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ; ଏହିପରି, ଆତ୍ମା ସବୁଠି ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅପାମ୍ ଅଵନତଂ ସ୍ଥାନମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ଭୂତଲେ ଯଥା । ଅନ୍ତଃକରଣମ୍ ଏଵାତ୍ମସଂଵିଦାମ୍ ଆସ୍ପଦଂ ତଥା
ଯେପରି ଭୂମିରେ ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନ ପାଣି ପାଇଁ ଆସ୍ରୟ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ହିଁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆସ୍ରୟ ଅଟେ।
ସତ୍ଯାସତ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ରୂପମ୍ ଅନ୍ତଃକରଣବିମ୍ବିତା । ଆତ୍ମସଂଵିତ୍ ତନୋତୀଦମ୍ ଆଲୋକମ୍ ଇଵ ସୂର୍ଯଭାଃ
ଏହି ସଂସାରର ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ରୂପ ମନରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ; ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଏହି ଆଲୋକକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଆଲୋକ ଦେଇଥାଏ।
ଅନ୍ତଃକରଣମ୍ ଏଵାତଃ କାରଣଂ ଭୂତସଂସୃତୌ । ଆତ୍ମା ସର୍ଵାତିଗତ୍ଵାତ୍ ତୁ କାରଣଂ ସଦ୍ ଅକାରଣମ୍
ଏହିପରି ମନ ହିଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ଚକ୍ରର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ ସତ୍ କାରଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ।
ଅଵିଚାରଣମ୍ ଅଜ୍ଞାନଂ ମୌର୍ଖ୍ଯମ୍ ଆହୁର୍ ମହାଧିଯଃ । ସଂସାରସଂସୃତୌ ସାରମ୍ ଅନ୍ତଃକରଣକାରଣମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଚିନ୍ତାନା କରିବା, ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୂର୍ଖତା ମନର ସଂସାର ଚକ୍ରର ମୂଳ ଏବଂ କାରଣ।
ଅସମ୍ଯକ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣାନ୍ ମୋହାଚ୍ ଚେତସ୍ ସତ୍ତାଂ ଗୃହୀତଵତ୍ । ସମ୍ମୋହବୀଜକଣିକାଂ ତମୋ ଽର୍କଦ୍ରଵଣାଦ୍ ଇଵ
ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ମୂଢତାରୁ, ମନ ଏକ ଅସଲି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଧରିଛି — ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ର ଏକ ଛୋଟ ମୂଳ ରହିଥାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ମିଶିଯାଏ।
ଯଥାଭୂତାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକପରିଜ୍ଞାନେନ ରାଘଵ । ଅସତ୍ତାମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ଚେତୋ ଦୀପେନେଵ ତମଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଏକ ମାତ୍ର ଏବଂ ସଠିକ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ରାଘବ, ମନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛାଡିଦିଏ — ଏହା ଏମିତି, ଦୀପ ଜଳିଲେ ଅନ୍ଧାର ଖସିଯାଏ।
ସଂସାରକାରଣମ୍ ଅତସ୍ ସ୍ଵଯଂ ଚେତୋ ଽଵିଚାରଣାତ୍ । ଜୀଵୋ ଽନ୍ତଃକରଣଂ ଚିତ୍ତଂ ମନଶ୍ ଚେତ୍ଯାଦିନାମକମ୍
ଏହିପରି, ସଂସାରର କାରଣ ମନ ନିଜେ, ଚିନ୍ତା ନ କରିବାରୁ; ଜୀବ, ଅନ୍ତଃକରଣ, ଚିତ୍ତ, ମନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମଗୁଡିକ ଏହା ପାଇଁ ଅନେକ ନାମ ମାତ୍ର।