ଶରୀରସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ କ୍ଷଯେ ସ୍ଥୈର୍ଯେ ଚ ସଂଵିଦମ୍ । ମା ଗୃହାଣ ଭ୍ରମୋ ହ୍ଯ୍ ଏଷ ଶରୀରମ୍ ଇତି ଜୃମ୍ଭତେ
ଶରୀରର ଗଠନ ବିଭାଜନ କିମ୍ବା ଏହାର ଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନି; ଏହି ଭ୍ରମ 'ଏହା ଶରୀର' ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଦେହନାଶେନ କୋ ଽର୍ଥସ୍ ତେ କୋ ଽର୍ଥସ୍ ତେ ଦେହସଂସ୍ଥଯା । ଭଵ ତ୍ଵଂ ପ୍ରକୃତାରମ୍ଭସ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଏଷ ଯଥାସ୍ଥିତମ୍
ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ କି ଲାଭ, ଦେହ ରହିଲେ କି ଲାଭ? ତୁମେ ନିଜ ସ୍ବଭାବରେ ଅଟୁଟ ରୁହ, ଏହି ଦେହ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ରହୁ।
ଜ୍ଞାତଵାନ୍ ଅସି ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ବୁଦ୍ଧଵାନ୍ ଅସି ତତ୍ ପଦମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ଅସି ରୂପଂ ସ୍ଵଂ ଵିଶୋକୋ ଭଵ ଭୂତଯେ
ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛ, ତୁମେ ସେ ପଦକୁ ବୁଝିଛ, ତୁମେ ନିଜ ରୂପକୁ ପାଇଛ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଛାଡି ଶାନ୍ତ ରୁହ।
ଈପ୍ସିତାନୀପ୍ସିତତ୍ଯକ୍ତଶ୍ ଶୀତଲାଲୋକଶୋଭଯା । ଅନ୍ଧକାରାତପାମ୍ଭୋଦମୁକ୍ତଂ ଖମ୍ ଇଵ ଶୋଭସେ
ଇଚ୍ଛା ଓ ଅନିଚ୍ଛାକୁ ଛାଡି, ତୁମେ ଶୀତଳ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛ; ଅନ୍ଧାର, ଧୂପ ଓ ମେଘରେ ଅସ୍ପର୍ଶିତ ଆକାଶ ପରି ତୁମେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ମନସ୍ ତଵାତ୍ମା ସମ୍ପନ୍ନଂ ନାଧସ୍ ସମନୁଧାଵତି । ଯୋଗମନ୍ତ୍ରତପସ୍ସିଦ୍ଧଃ ପୁରୁଷଃ ଖାଦ୍ ଇଵାଵନିମ୍
ତୁମର ମନ ଆତ୍ମାରେ ଏକତା ପାଇଛି, ଏବେ କିଛି ନିମ୍ନ ଦିଗରେ ଚାଲିନାହିଁ; ଯୋଗ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇ, ଆକାଶ ପରି ତୁମେ ପୃଥିବୀରେ ଅଲିପ୍ତ।
ଇହ ଶୁଦ୍ଧା ଚିଦ୍ ଏଵାସ୍ତି ପାରାଵାରଵିଵର୍ଜିତା । ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇଦଂ ତନ୍ ମେ ଇତି ତେ ମାସ୍ତୁ ଵିଭ୍ରମଃ
ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହାର କୌଣସି ସୀମା କିମ୍ବା ବିଭାଜନ ନାହିଁ। 'ଏହା ମୁଁ, ସେହି ମୋର' ଭଳି ଭ୍ରମ ତୁମେ କରିବେ ନାହିଁ।
ଆତ୍ମେତି ଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥମ୍ ଅଭିଧା କଲ୍ପିତା ଵିଭୋଃ । ନାମରୂପାଦିଭେଦାସ୍ ତୁ ଦୂରମ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଅଲଂ ଗତାଃ
'ଆତ୍ମା' ଏହି ଶବ୍ଦଟି କେବଳ ଦୈନିକ କାମକାଜ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ; ନାମ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଏହି ଚେତନାରୁ ବହୁତ ଦୂର ଅଛି।
ଜଲମ୍ ଏଵ ଯଥାମ୍ଭୋଧିର୍ ନ ତରଙ୍ଗାଦିକଂ ପୃଥକ୍ । ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ତଥା ସର୍ଵଂ ନ ଭୂତୌଘାଦିକଂ ପୃଥକ୍
ଯେପରି ଉପସାଗର କେବଳ ପାଣି, ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ; ସେହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ, ଭୂତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।
ଯଥା ସମସ୍ତାଜ୍ ଜଲଧେର୍ ଜଲାଦ୍ ଅନ୍ଯନ୍ ନ ଲଭ୍ଯତେ । ତଥୈଵ ଜଗତସ୍ ସ୍ଫାରାଦ୍ ଆତ୍ମନୋ ଽନ୍ଯନ୍ ନ ଲଭ୍ଯତେ
ଯେପରି ସମସ୍ତ ସାଗରରେ ପାଣି ଛଡା ଆଉ କିଛି ମିଳିବ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହି ବିଶ୍ୱର ଏକାଉଁ ଆତ୍ମା ଛଡା ଆଉ କିଛି ମିଳିବ ନାହିଁ।
ଅଯଂ ସୋ ଽହମ୍ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞ କ୍ଵ କରୋଷି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିମ୍ । କିଂ ତତ୍ ତ୍ଵଂ କିଂ ଚ ଵା ତେ ସ୍ଯାତ୍ କିଂ ନ ତ୍ଵଂ କିଂ ଚ ଵା ନ ତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ 'ଏହି ମୁଁ', 'ସେଟି ମୋର' ବୋଲି କେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା ରଖିଛ? କିଏ ସେ 'ତୁମେ', କ'ଣ ତୁମର କିଛି ଅଛି, କ'ଣ ତୁମେ ନୁହଁ, କିମ୍ବା କ'ଣ ତୁମର ନୁହଁ?
ନ ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଅସ୍ତି ନୋ ଦେହସ୍ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ଚ ତୈଶ୍ ଚିତଃ । ସମ୍ଭଵତ୍ଯ୍ ଅକଲଙ୍କାଯା ଭାନୋର୍ ଇଵ ତମଃପଟୈଃ
ଏଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଦେହ ସହିତ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ଏବଂ ଚେତନାର ଏହା ସହିତ କୌଣସି ଯୋଗ ନାହିଁ—ଯେପରି ନିର୍ମଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ରହିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି।
ଦ୍ଵିତ୍ଵମ୍ ଅଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯାପି କଥଯାମି ତଵାରିହନ୍ । ଦେହାଦିଭିସ୍ ସଦ୍ଭିର୍ ଅପି ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଵିଭୋର୍ ଭଵେତ୍
ଯଦିଓ ଆଲୋଚନା ପାଇଁ ଦ୍ୱିତୀୟତାକୁ ମନେ କରାଯାଏ, ତଥାପି ହେ ମହାନ, ମୁଁ କହେଁ—ସତ୍ୟ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଛାଯାତପପ୍ରସରଯୋଃ ପ୍ରକାଶତମସୋର୍ ଯଥା । ନ ସମ୍ଭଵତି ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ ତଥା ଵୈ ଦେହଦେହିନୋଃ
ଯେପରି ଛାୟା ଓ ରୋଶି, ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଦେହର ମାଳିକା ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ ନିତ୍ଯଂ ପରସ୍ପରଵିରୁଦ୍ଧଯୋଃ । ନ ସମ୍ଭଵତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ରାମ ଦେହାତ୍ମନୋସ୍ ତଥା
ଯେପରି ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ ସଦା ଏକାପର ଠାରେ ବିପରୀତ ଥାଏ, ଏମିତି ରାମ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ କେବେଁ ସଂଯୋଗ ହୋଇପାରେନି।
ଅଵିନାଭାଵିତାର୍ଥସ୍ ତୁ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କଥମ୍ ଏତଯୋଃ । ଜଡଚେତନଯୋର୍ ଦେହଦେହିନୋର୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଯେଉଁ ଦୁଇଟି ବସ୍ତୁ ଏକାଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ସଂଯୋଗ ହେବ? ଜଡ ଓ ଚେତନ, ଦେହ ଓ ଦେହୀ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅନୁଭୂତି କେବଳ ଭ୍ରମ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରେଣାତ୍ମନା ଦେହସ୍ ସମ୍ବଦ୍ଧ ଇତି ଯା କଥା । ସୈଷା ଦୁରଵବୋଧୋତ୍ଥା ଦାଵାଗ୍ନୌ ଜଲଧୀର୍ ଯଥା
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ ଆତ୍ମା ସହିତ ଦେହ ଯୋଡାଯାଇଛି ବୋଲି ଯେ ଧାରଣା, ସେଟି ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲର ଅଗ୍ନିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ।
ସତ୍ଯାଵଲୋକନେନୈଷା ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟିର୍ ଵିନଶ୍ଯତି । ଅଵଲୋକନଯା ସମ୍ଯଗ୍ ଆତପେ ଜଲଧୀର୍ ଯଥା
ସତ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଏହି ଭ୍ରମ ଦୂରିଯାଏ; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ପାଣି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ।
ଚିଦାତ୍ମା ନିର୍ମଲୋ ନିତ୍ଯସ୍ ସ୍ଵାଵଭାସୋ ନିରାମଯଃ । ଦେହସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନିତ୍ଯୋ ମଲଵାଂସ୍ ତେନ ସମ୍ବଧ୍ଯତେ କଥମ୍
ଚେତନା ଆତ୍ମା ସଦା ପବିତ୍ର, ନିର୍ମଳ, ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ଦୂର। ଶରୀର ତ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅପବିତ୍ର। ଏମିତି ଥିଲେ, ଏହି ଦୁଇଁଟି ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ସଂଯୋଗ ହେବ?
ସ୍ପନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ଵାତେନ ଭୂତୈର୍ ଆପୀଵରୀକୃତଃ । ଦେହସ୍ ତେନ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ମନାଗ୍ ଏଵ ମହାତ୍ମନଃ
ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଗଠିତ ଏହି ଶରୀର ବାୟୁର ଚାପରେ ଚଳିଥାଏ, ଏହି ଭୂତମାନେ ଏହାକୁ ମୋଟା କରିଥାନ୍ତି। ଏହିପରି, ମହାତ୍ମା ଆତ୍ମା ସହ ଶରୀରର କିଛି ମାତ୍ର ସଂଯୋଗ ନାହିଁ।
ସିଦ୍ଧେ ଦ୍ଵିତ୍ଵେ ଽପି ଦେହସ୍ଯ ନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ଦ୍ଵିତ୍ଵାସିଦ୍ଧୌ ତୁ ସୁମତେ କଲନୈଵେଦୃଶୀ କୁତଃ
ଯଦି ଶରୀରର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ମଧ୍ୟ ସଂଯୋଗ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏବଂ ଯଦି ଦ୍ୱିତ୍ୱ ନାହିଁ, ହେ ସୁବୁଦ୍ଧି, ଏପରି ଧାରଣା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ?
ଇତ୍ଯ୍ ଏତଦ୍ ଏଵ ତତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅତ୍ରୈଵାଙ୍ଗ ସ୍ଥିତିଂ କୁରୁ । ନ ବନ୍ଧୋ ଽସ୍ତି ନ ମୋକ୍ଷୋ ଽସ୍ତି କଦାଚିତ୍ କସ୍ଯଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଯଥାର୍ଥ ସତ୍ୟ, ଏହାରେ ନିଜକୁ ଅବସ୍ଥିତ କର। କେବେ କାହା ପାଇଁ କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, କୌଣସି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମମଯଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ରାମ ସର୍ଵତ୍ର ଦୃଢତାଂ ନଯ
ହେ ରାମ, ସବୁଠି ଏବଂ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଦୃଢ଼ କର — ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆତ୍ମାରେ ବିଲିନ ଏବଂ ଶାନ୍ତ, ଭିତରେ ବାହାରେ ସବୁଠି ଏହି ଭାବକୁ ଦୃଢ଼ କର।
ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଚ ମୂଢୋ ଽସ୍ମୀତ୍ଯ୍ ଏତା ଦୁର୍ଦୃଷ୍ଟଯସ୍ ସ୍ମୃତାଃ । ଆସୁ ଚେଦ୍ ଵସ୍ତୁବୁଦ୍ଧିସ୍ ତେ ତଚ୍ ଚିରଂ ଦୁଃଖମ୍ ଏଷ୍ଯସି
‘ମୁଁ ସୁଖୀ’, ‘ମୁଁ ଦୁଃଖୀ’, ‘ମୁଁ ଭ୍ରମିତ’ — ଏଭଳି ଚିନ୍ତାଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଯଦି ଏଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମେ ସତ୍ୟ ଭାବିବା, ତେବେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବ।
ଯଃ କ୍ରମଶ୍ ଶୈଲତୃଣଯୋଃ କୌଶେଯୋପଲଯୋସ୍ ତଥା । ସାମ୍ଯଂ ପ୍ରତି ସ ଏଵୋକ୍ତଃ ପରମାତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ ଓ ଏକ ଘାସର ପତ୍ର, କିମ୍ବା ରେଶମ ଓ ପଥର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେପରି ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା ଓ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ ଅଛି।
ଯଥା ଶୀତୋଷ୍ଣଯୋର୍ ଐକ୍ଯଂ କଥାସ୍ଵ୍ ଅପି ନ ଦୃଶ୍ଯତେ । ଜଡପ୍ରକାଶଯୋଶ୍ ଶ୍ଲେଷୋ ନ ତଥାତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଥଣ୍ଡା ଓ ଗରମର ଏକତା କଥାରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି ନିର୍ଜୀବ ଶରୀର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଆତ୍ମାର ଏକତା କେବେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ତେଜସ୍ତିମିରଯୋର୍ ନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ନ ତୁଲ୍ଯତା । ଅତ୍ଯନ୍ତଭିନ୍ନଯୋ ରାମ ତଥା ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମଶରୀରଯୋଃ
ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର ମଧ୍ୟରେ କେହି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ, ସମ୍ୟତା ନାହିଁ, ଏହି ଦୁଇଟି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ; ଏହିପରି ରାମ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନତା ଅଛି।
ଦେହଶ୍ ଚଲତି ଵାତେନ ତେନୈଵାଯାତି ଗଚ୍ଛତି । ଶବ୍ଦଂ କରୋତି ତେନୈଵ ଦେହନାଡୀଵିଲାସିନା
ଦେହଟି ବାୟୁରେ ଚଳିଥାଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଆସେ ଯାଏ, ଏହି ବାୟୁ ଦେହର ନାଳି ମଧ୍ୟରେ ଖେଳି ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଶବ୍ଦଃ କଚଟତପ୍ରାଯସ୍ ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସମୀରଣେ । ଯଥା ପ୍ରଜାଯତେ ଵଂଶାଦ୍ ଦେହରନ୍ଧ୍ରାତ୍ ତଥୈଵ ହି
ବାୟୁ ଭିତରେ ଚଳିବାରୁ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବାଂଶର ଖାଲି ରନ୍ଧ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ ବାୟୁ ଯାଇଲେ ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ଦେହର ରନ୍ଧ୍ରରେ ବାୟୁ ଚଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଶବ୍ଦ ହୁଏ।
କନୀନିକାପରିସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚକ୍ଷୁସ୍ସ୍ପନ୍ଦଶ୍ ଚ ମାରୁତାତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଫୁରଣଂ ଚୈଵ ସଂଵିତ୍ କେଵଲମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଚକ୍ଷୁର ଫୁଲିବା ଓ ଚଳିବା ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା, କିନ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଆତ୍ମାର।
ଆକାଶୋପଲକୁଡ୍ଯାଦୌ ସର୍ଵତ୍ରାତ୍ମଦଶା ସ୍ଥିତା । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଦର୍ଶେ ଚିତ୍ତ ଏଵ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆକାଶ, ଦିଵାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଗାରେ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା ସବୁଠି ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନରେ ଦେଖାଯାଏ।