ପରସ୍ପରନିଗୀର୍ଣାଙ୍ଗୀ ଜନତା ଜାଡ୍ଯଜର୍ଜରା । ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ପ୍ରଭ୍ରମତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଶୀର୍ଣଂ ପର୍ଣମ୍ ଇଵାମ୍ବରେ
ଲୋକମାନେ, ଏକାପରକୁ ଭୋଗି ଶରୀର ଖଣ୍ଡିଯାଇ, ଅଳସ୍ୟ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଶିଥିଳ ହୋଇ, ଭ୍ରମିତ ହେଇ, ଆକାଶରେ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ରର ପରି ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ପ୍ରିୟ।
ନକ୍ଷତ୍ରଚକ୍ରଂ ଗଗନେ କ୍ଷମାମଷକସନ୍ତତମ୍ । ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଆଵର୍ତଵୃତ୍ତ୍ଯୈଵ ପାତାଲଗଜଲୌଘଵତ୍
ଆକାଶରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ମାଛିମାନେ, ଦୁଇଁଟି ଏହି ଚକ୍ରାକାର ଗତିରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଉଛନ୍ତି, ତଳଭୂମିରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ପରି।
ପାତୋତ୍ପାତଦଶାଜୀର୍ଣଂ କାଲବାଲକକନ୍ଦୁକମ୍ । ଅଦ୍ଯାପି ନ ଜହାତୀନ୍ଦୁର୍ ଜଡିମ୍ନା ମଲିନଂ ଵପୁଃ
ଚନ୍ଦ୍ରମା, କାଳର ଶିଶୁ ପାଇଁ ଗୋଲା ପରି, କ୍ଷୟ ଓ ବୃଦ୍ଧିର ଅବସ୍ଥାରେ ଶିଥିଳ ହେଉଛି, ତଥାପି ଏଯାଁ ଅପରିସ୍କୃତ ଓ ମଲିନ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ।
ନାନାଯୁଗପରାଵର୍ତଦୁଃଖାଲୋକନକର୍କଶମ୍ । ନ ଲୁନାତି ମନଷ୍ଷଣ୍ଡଂ ଦିଵି ଗୀର୍ଵାଣମଣ୍ଡଲମ୍
ଅନେକ ଯୁଗର ଦୁଃଖ ଦେଖି ମନ ଯେଉଁପରି ଅନ୍ଧାର ଓ ଦୃଢ ହୋଇଯାଏ, ଆକାଶରେ ଦେବମଣ୍ଡଳ ତାହାକୁ କେବେ ଦୂର କରିପାରେନି ।
ଵାସନାମାତ୍ରଵଶତଃ ପରେ ଵ୍ଯୋମନି କେନଚିତ୍ । ଇଦମ୍ ଆରଚିତଂ ଚିତ୍ରଂ ଵିଚିତ୍ରଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ
ରାଘବ, ଦେଖ, ଏହି ଆକାଶରେ କେବଳ ମନର ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟ ରଚିତ ହୋଇଛି ।
ମନସ୍ସଙ୍ଗୈକରଙ୍ଗେଣ ଶୂନ୍ଯେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଜଗନ୍ମଯମ୍ । ଯଦ୍ ଇଦଂ ରଚିତଂ ଚିତ୍ରଂ ନ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ କଦାଚନ
ମନର ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶରେ ଯେଉଁ ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ କେବେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ସଂସକ୍ତମନସାମ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସଂସାରେ ଵ୍ଯଵହାରିଣାମ୍ । ଅତ୍ତି ତୃଷ୍ଣା ଶରୀରାଣି ତୃଣାନ୍ଯ୍ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଯଥା
ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି ଖାଇଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଘାସକୁ ଭସ୍ମ କରିଦିଏ ।
ପରିସକ୍ତମତେର୍ ଦେହାନ୍ ସିକତାଃ ପତ୍ଯୁର୍ ଅମ୍ଭସାମ୍ । କଶ୍ ଶକ୍ତଃ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ପରମାଣୁଗଣଂ ତଥା
ଏକ ନଦୀର ତଟରେ ଥିବା ଚାଲିକା ଗୁଡିକୁ କିଏ ଗଣିପାରିବ? ଯାହାର ମନ ଆସକ୍ତିରେ ଜଡିତ, ସେ ଦେହର ଅଣୁ ଗୁଡିକୁ କିଏ ଗଣିପାରିବ?
ମୁକ୍ତାଲତାଯା ଗଙ୍ଗାଯା ମେରୋର୍ ଆପାଦମସ୍ତକମ୍ । ତରଙ୍ଗମୁକ୍ତା ଗଣ୍ଯନ୍ତେ ନ ଦେହାସ୍ ସକ୍ତଚେତସଃ
ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିରା ଠାରୁ ତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗଙ୍ଗାର ତରଙ୍ଗ ଓ ମୁକ୍ତା ଗୁଡିକୁ ଗଣିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଦେହ ଗୁଡିକୁ କେବେ ଗଣିପାରିବ ନାହିଁ।
ସଂସକ୍ତଚିତ୍ତମ୍ ଆଯାନ୍ତି ସର୍ଵା ଦୁଃଖପରମ୍ପରାଃ । ଜଡକଲ୍ଲୋଲଵଲିତା ମହାନଦ୍ଯ ଇଵାମ୍ବୁଧିମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଧାରା ଆସିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଏକାଠି ହୋଇ ସାଗରକୁ ଯାଏ।
ସଂସକ୍ତମନସାମ୍ ଏତା ରମ୍ଯାନ୍ତଃପୁରପଙ୍କ୍ତଯଃ । ରଚିତା ରୌରଵାଵୀଚିକାଲସୂତ୍ରାଦିନାମିକାଃ
ଏହି ରମ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁର ଗୁଡିକ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଛି, କିନ୍ତୁ ଏହାର ନାମ ହେଉଛି ରୌରବ, ଅବୀଚି, କାଳସୂତ୍ର ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ।
ସକ୍ତଚିତ୍ତଂ ଜନଂ ଦୁଃଖଶୁଷ୍କମ୍ ଇନ୍ଧନସଞ୍ଚଯମ୍ । ଜ୍ଵଲତାଂ ନରକାଗ୍ନୀନାଂ ଵିଦ୍ଧି ତେନ ଜ୍ଵଲନ୍ତି ତେ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଆସକ୍ତ ଅଟକି ରହିଛି, ସେମାନେ ନରକର ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ଶୁଖିଲା କାଠର ଡ଼େଉଁ ଭଳି। ଏହି ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଜଳିଯାନ୍ତି।
ଦୁଃଖଜାଲମ୍ ଇଦଂ ରାମ ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଜ୍ ଜଗତୀଗତମ୍ । ସଂସକ୍ତମନସାମ୍ ଅର୍ଥେ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ପରିକଲ୍ପିତମ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଜାଳ, ଯେଉଁଠି ଯାହା କିଛି ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜେ ଭାବି ନେଇଛନ୍ତି।
ମନସ୍ସଂସଙ୍ଗଧର୍ମିଣ୍ଯା ଭାରଭୂତଶରୀରଯା । କ୍ଷଯୋଦଯଦଶାର୍ଥିନ୍ଯା ସର୍ଵଂ ତତମ୍ ଅଵିଦ୍ଯଯା
ମନର ଆସକ୍ତି, ଶରୀରର ଭାର, ଅସାର ଜିନିଷ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱାରା ଅବିଦ୍ୟା ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି ରହିଛି।
ଅସଂସଙ୍ଗେନ ଭୋଗାନାଂ ସର୍ଵା ରାମ ଵିଭୂତଯଃ । ପରଂ ଵିସ୍ତାରମ୍ ଆଯାନ୍ତି ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ମହାପଗାଃ
ହେ ରାମ, ଭୋଗବିଳାସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବଡ଼ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ପାଏ, ଯେପରି ଭାରି ବର୍ଷାରେ ମହା ନଦୀଗୁଡିକ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ସଂସଙ୍ଗମ୍ ଅଙ୍ଗାନାମ୍ ଅଙ୍ଗାରଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ । ଅନନ୍ତସ୍ସଙ୍ଗମ୍ ଅଙ୍ଗାନାଂ ଵିଦ୍ଧି ରାମ ରସାଯନମ୍
ରାଘବ, ଅନ୍ତରରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଆସକ୍ତି ଏକ ଜଳୁଥିବା କୋଇଳା ପରି ଅଟୁ, ରାମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଅବସ୍ଥା ଏକ ଅମୃତ ପରି ଅଟୁ।
ସଂସଙ୍ଗେନାନ୍ତରସ୍ଥେନ ଦହ୍ଯତେ ପ୍ରକୃତିସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ସ୍ଵଫଲୋତ୍ଥେନୈଡକାକ୍ଷୀ ପାଵକେନ ଯଥୌଷଧିଃ
ଅନ୍ତରରେ ଆସକ୍ତି ଥିଲେ, ନିଜର ସ୍ବଭାବ ଜଳିଯାଏ; ଯେପରି ଔଷଧି ନିଜ ରସ ଓ ଅରଣି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଏ।
ସର୍ଵତ୍ରାସକ୍ତମ୍ ଆଶକ୍ତମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଇଵ ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଅସଙ୍କଲ୍ପଂ ସଦାଭାସଂ ସୁଖାଯୈଵ ମନୋ ଭଵେତ୍
ଯେ ମନ ସବୁଠି ଆସକ୍ତିହୀନ, ସବୁପ୍ରକାର ଚିପା ଛାଡି, ସଦା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚିନ୍ତାହୀନ ଅଟୁ, ସେ ଅନନ୍ତ ପରି ଅଟୁ ଏବଂ ଏହା କେବଳ ସୁଖ ପାଇଁ ଅଟୁ।
ଵିଦ୍ଯାଦୃଶି ପ୍ରୋଦଯମ୍ ଆଗତେନ କ୍ଷଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅଵିଦ୍ଯାଵିଷଯଂ ଗତେନ । ସର୍ଵତ୍ର ସଂସକ୍ତିଵିଵର୍ଜିତେନ ସ୍ଵଚେତସା ତିଷ୍ଠତି ଯସ୍ ସ ମୁକ୍ତଃ
ଯେ ନିଜ ମନରେ ସବୁଠି ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଅଟୁ, ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଅଞ୍ଚଳ ଛାଡି ଦେଇଛି, ସେ ମାନେ ମୁକ୍ତ।
ସର୍ଵଦା ସର୍ଵସଂସ୍ଥେନ ସର୍ଵେଣ ସହ ତିଷ୍ଠତା । ସର୍ଵକର୍ମରତେନାପି ମନଃ କାର୍ଯଂ ଵିଜାନତା
ସବୁବେଳେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ସମସ୍ତ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ସମସ୍ତ କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି—
ନ ସକ୍ତମ୍ ଇହ ଚିନ୍ତାସୁ ନ ଚେଷ୍ଟାସୁ ନ ଵସ୍ତୁଷୁ । ନାକାଶେ ନାପ୍ଯ୍ ଅଧୋଭାଗେ ନ ଦିକ୍ଷୁ ନ ଲତାସୁ ଚ
ସେ ଏଠାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତାରେ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ, କିମ୍ବା କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ନ ଆକାଶରେ, ନ ତଳେ, ନ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକରେ, ନ ଲତାରେ ମଧ୍ୟ।
ନ ବହିର୍ ଵିପୁଲାଭୋଗେ ନ ଚୈଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତିଷୁ । ନାଭ୍ଯନ୍ତରେ ନ ଚ ପ୍ରାଣେ ନ ମୂର୍ଧନି ନ ତାଲୁନି
ସେ ବାହାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଭୋଗରେ, କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ନ ଭିତରେ, ନ ଶ୍ୱାସରେ, ନ ମୁଣ୍ଡରେ, ନ ତାଳୁରେ।
ନ ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ନ ନାସାନ୍ତେ ନ ମୁଖେ ନ ଖତାରକେ । ନାନ୍ଧକାରେ ନ ଚାଭାସେ ନ ଚାସ୍ମିନ୍ ହୃଦଯାମ୍ବରେ
ନ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ, ନ ନାକର ଶିରାରେ, ନ ମୁହଁରେ, ନ ଗଳା ଗହ୍ୱରରେ; ନ ଅନ୍ଧାରରେ, ନ ଭାସ୍କର୍ୟରେ, ନ ଏହି ହୃଦୟ ଆକାଶରେ।
ନ ଜାଗ୍ରତି ନ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ନ ସୁଷୁପ୍ତେ ନ ନିର୍ମଲେ । ନାସିତେ ନ ଚ ଵା ପୀତେ ରକ୍ତାଦୌ ଶବଲେ ଽପି ଚ
ନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ, ନ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ, ନ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ, ନ ସ୍ପଷ୍ଟତାରେ; ଖାଇବା ବେଳେ ନୁହେଁ, ପିଇବା ବେଳେ ନୁହେଁ, ଲାଲ ଅବସ୍ଥା କିମ୍ବା ରଙ୍ଗିନ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ ସ୍ଥିରେ ନ ଚଲେ ନାଦୌ ନ ମଧ୍ଯେ ନେତରତ୍ର ଚ । ନ ଦୂରେ ନାନ୍ତିକେ ନାଙ୍ଗେ ନ ପଦାର୍ଥେ ନ ଚାତ୍ମନି
ନ ସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ, ନ ଚଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ନ ଆରମ୍ଭରେ, ନ ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦୂରରେ ନୁହେଁ, ନିକଟରେ ନୁହେଁ, ଦେହରେ ନୁହେଁ, ବସ୍ତୁରେ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
ନ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରୂପେଷୁ ନ ମୋହାନନ୍ଦଵୃତ୍ତିଷୁ । ନ ଗମାଗମଚେଷ୍ଟାସୁ ନ କାଲକଲନାସୁ ଚ
ନ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ରୂପରେ; ମୋହ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ; ଆସିବା-ଯିବା କିମ୍ବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ସମୟ ଗଣନାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
କେଵଲଂ ଚିତି ଵିଶ୍ରମ୍ଯ କିଞ୍ଚିଚ୍ ଚେତ୍ଯାଵଲମ୍ବତଃ । ସର୍ଵତ୍ର ନୀରସମ୍ ଇଵ ତିଷ୍ଠତ୍ଵ୍ ଆତ୍ମରସଂ ମନଃ
ମନ କେବଳ ଚେତନାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁ, ଅଲ୍ପ ଅଲ୍ପ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ; ସମସ୍ତଠାରେ ନିରସ ଭାବରେ ରୁହୁ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାର ସାର ଉପଭୋଗ କରୁ।
ତତ୍ରସ୍ଥୋ ଵିଗତାସଙ୍ଗୋ ଜୀଵୋ ଽଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଆଗତଃ । ଵ୍ଯଵହାରମ୍ ଇମଂ ସର୍ଵଂ ମା କରୋତୁ କରୋତୁ ଵା
ସେଠାରେ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି ଜୀବ ଜୀବନ ଉପରେ ଉତ୍କ୍ରମ କରିଥାଏ; ସେ ଚାହେଁ ତାହାଲେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦୈନିକ କାମକୁ କରିପାରେ, କିମ୍ବା ନ କରିପାରେ।
ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵାପି କୁର୍ଵନ୍ ଵା ଜୀଵସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମରତିକ୍ରିଯାମ୍ । କ୍ରିଯାଫଲୈର୍ ନ ସମ୍ବନ୍ଧମ୍ ଆଯାତି ଖମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଦୈଃ
କିଛି କାମ କରିଥିବା କିମ୍ବା କିଛି କାମ ନ କରିଥିବା, ଜୀବ ନିଜରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସହିତ ତାଙ୍କର କୌଣସି ସଂଯୋଗ ହୁଏନା, ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।
ଅଥ ଵା ତମ୍ ଅପି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚେତ୍ଯାଂଶଂ ଶାନ୍ତଚିଦ୍ଘନଃ । ଜୀଵସ୍ ତିଷ୍ଠତୁ ସଂଶାନ୍ତଂ ଜ୍ଵଲନ୍ ମଣିର୍ ଇଵାତ୍ମନି
କିମ୍ବା ଏହି ଚେତନା ଅଂଶକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡି, ଶାନ୍ତ ଚେତନାର ଏକ ଘନ ରୂପରେ ଜୀବ ନିଜରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହୁ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ମଣିର ପରି ନିଜ ମନରେ ଅପରିମିତ ଶାନ୍ତିରେ।