ଦେହଦେହିଵିଭାଗୈକପରିତ୍ଯାଗେ ନ ଭାଵନା । ଦେହମାତ୍ରେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାସସ୍ ସଙ୍ଗୋ ବନ୍ଧାର୍ହ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେହ ଓ ଦେହୀର ଭିନ୍ନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେଲେ କୌଣସି ଭାବନା ରହେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଦେହରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବାକୁ ଆସକ୍ତି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ଆସକ୍ତି ବନ୍ଧନ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସପର୍ଯନ୍ତଵିନିଶ୍ଚଯେ । ଯତ୍ ସୁଖାର୍ଥିତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସ ସଙ୍ଗୋ ବନ୍ଧାର୍ହ ଉଚ୍ଯତେ
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ମନରେ ସୁଖ ପାଇବା ଆଶା ଉପଜେ, ସେଇ ଆଶାକୁ ଆସକ୍ତି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହିଠାରେ ବନ୍ଧନ ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମେଦମ୍ ଅଖିଲଂ କିଂ ଵାଞ୍ଛାମି ତ୍ଯଜାମି କିମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅସଙ୍ଗସ୍ଥିତିଂ ଵିଦ୍ଧି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତନୁସ୍ଥିତାମ୍
‘ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହିଁ; ମୁଁ କଣ ଚାହେଁ, କଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି?’—ଏହି ଭାବନା ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଅସଙ୍ଗତାର ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏହିଅଟି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଦେହରେ ଥିବା ମନୋଭାବ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ମା ଭଵନ୍ତୁ ଭଵନ୍ତୁ ଵା । ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ କଥ୍ଯତେ ମୁକ୍ତିଭାଙ୍ ନରଃ
‘ମୁଁ ନୁହେଁ, ଆଉ କେହି ନାହିଁ; ସୁଖ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ’—ଏଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଭାବ ଯାହାର ମନରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତିର ଅଂଶ ମିଳେ।
ନାଭିନନ୍ଦତି ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ନ କର୍ମପ୍ରକୃତେହିତଃ । ସୁସମୋ ଯଃ ଫଲତ୍ଯାଗୀ ସୋ ଽସଂସକ୍ତ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ କର୍ମ ଛାଡି ରହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମରେ ଲାଗି ରହେନାହିଁ, ଯିଏ ସମବେଳା ଓ ଫଳର ତ୍ୟାଗୀ, ସେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକନିଷ୍ଠସ୍ଯ ହର୍ଷାମର୍ଷଵଶଂ ମନଃ । ଯସ୍ଯ ନାଯାତ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତୋ ଽସୌ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଠାରେ ମନ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧର ପ୍ରଭାବରେ ଆସେନାହିଁ। ଏମିତି ଲୋକ ଅସକ୍ତ ଓ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵକର୍ମଫଲାଦୀନାଂ ମନସୈଵ ନ କର୍ମଣା । ନିପୁଣଂ ଯଃ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ ସୋ ଽସଂସଙ୍ଗ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳକୁ କେବଳ ମନରେ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ତ୍ୟାଗ କରେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ଥାଏ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଅସଂସଙ୍ଗେନ ସକଲାଶ୍ ଚେଷ୍ଟା ନାନାଵିଜୃମ୍ଭିତାଃ । ଚିକିତ୍ସିତା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଶ୍ରେଯସ୍ ସମ୍ପାଦଯନ୍ତି ଚ
ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅସକ୍ତ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଭଲ ଭାବରେ ନିୟମିତ ହୁଏ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ସଂସକ୍ତିଵଶତସ୍ ସର୍ଵେ ଵିତତା ଦୁଃଖରାଶଯଃ । ପ୍ରଯାନ୍ତି ଶତଶାଖତ୍ଵଂ ଶ୍ଵଭ୍ରକଣ୍ଟକଵୃକ୍ଷଵତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଏମିତି ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗହ୍ୱର ମାଝିରେ କାଁଟା ଗଛ ଶତଧା ଶାଖା ପ୍ରସାରିଥାଏ।
ରଜ୍ଜୁକୃଷ୍ଟଘନଘ୍ରାଣୋ ଯଦ୍ ଗନ୍ତ୍ର୍ଯାଃ ପଥି ଗର୍ଦଭଃ । ଭାରଂ ଵହତି ଭୀତାତ୍ମା ତତ୍ ସଂସକ୍ତିଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ଏକଟି ଗଧା, ତାହାର ନାକୁ ଦୌରିରେ ଟାଣି ନିଆଯାଉଛି, ରାସ୍ତାରେ ଭୟରେ ଭାର ବୋହିଯାଏ, ସେହିପରି ଏହା ଦାସତ୍ୱର ଦେଖାଣା।
ଶୀତଵାତାତପକ୍ଲେଶମ୍ ଏକଦେଶନିଷଣ୍ଣଯା । ତରୁର୍ ଵହତି ଯତ୍ ତନ୍ଵା ତତ୍ ସଂସଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ଏକ ଗଛ, ଏକ ଜାଗାରେ ଗଢ଼ି ରହି, ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଶୀତ, ପବନ ଓ ତପର କଷ୍ଟ ସହିଯାଏ, ସେହିପରି ଏହା ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ।
ଧରାଵିଵରନିର୍ମଗ୍ନୋ ଯତ୍ କୀଟଃ ପୀଡିତାଙ୍ଗକଃ । କ୍ଷିଣୋତି ଵିକଲଃ କାଲଂ ତତ୍ ସଂସଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ଏକ କୀଟ, ମାଟିର ଫାଟରେ ଅଟକି, ଦେହରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗି, ଅସହାୟ ଭାବେ ସମୟ କାଟେ, ସେହିପରି ଏହା ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ।
ଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରତୃଣାହାରଃ କିରାତଶରପୀଡଯା । ଜହାତି ଯନ୍ ମୃଗୋ ଦେହଂ ତତ୍ ସଂସଙ୍ଗଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ଏକ ହରିଣ, ଦୁର୍ବା ଓ ତୃଣ ଖାଇ, ଶିକାରିର ତୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେହିପରି ଏହା ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ।
ଵୀରୁତ୍ତୃଣଦଶାଂ ଯାତା ଲୂଯନ୍ତେ ଯତ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ । ନାନାଵିଗତସଞ୍ଚାରାସ୍ ତତ୍ ସଂସକ୍ତିଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ଲତା ଓ ଘାସକୁ ବାରମ୍ବାର କାଟିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବଢ଼ିଯାଆନ୍ତି, ସେପରି ଏହି ବନ୍ଧନର ଦେଖାଦେଖି ହେଉଛି।
ରସାତଲରସାଯୋଗାତ୍ ତୃଣଗୁଲ୍ମଲତାଦଯଃ । ଜନଯନ୍ତି ଯଦ୍ ଆକାରଂ ତତ୍ ସଂସକ୍ତିଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ତଳଭୂମିର ରସ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଘାସ, ଝାଡ଼ି ଓ ଲତାମାନେ ନିଜ ଆକାର ନେଇଥାଆନ୍ତି, ସେପରି ଆସକ୍ତିର ଦେଖାଦେଖି ହୁଏ।
ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ଲୀଯନ୍ତେ ତରଙ୍ଗିଣି ତରଙ୍ଗଵତ୍ । ଭୂତାନି ଯଦ୍ ଅନନ୍ତାନି ତତ୍ ସଂସକ୍ତିଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗମାନେ ବାରମ୍ବାର ଉଠି ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆସକ୍ତିର ପ୍ରକଟି ହୁଏ।
ଶାନ୍ତୈଵାନନ୍ତସଙ୍କାଶା ପଦାର୍ଥଶତସଙ୍କୁଲା । ଯତ୍ ସଂସାରନଦୀ ମତ୍ତା ତତ୍ ସଂସକ୍ତିଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ସାନ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ ଦେଖାଯିବା ସଂସାର ନଦୀ ଶତଶଃ ବସ୍ତୁରେ ଭରିଯାଇଥାଏ, ସେପରି ଆସକ୍ତିର ପ୍ରକଟି ହୁଏ।
ସକ୍ତିର୍ ହି ଦ୍ଵିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵନ୍ଧ୍ଯା ଵନ୍ଦ୍ଯା ଚ ରାଘଵ । ଵନ୍ଧ୍ଯା ସର୍ଵତ୍ର ମୂଢାନାଂ ଵନ୍ଦ୍ଯା ତତ୍ତ୍ଵଵିଦାଂ ନିଜା
ହେ ରାଘବ, ଶକ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଇଛି—ଅଫଳ ଏବଂ ଫଳଦାୟି। ମୂଢ଼ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଫଳ ଶକ୍ତି ସବୁଠାରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଫଳଦାୟି।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଵବୋଧେନ ହୀନା ଦେହାଦିଵସ୍ତୁଜା । ଭୂଯସ୍ସଂସାରଦା ସକ୍ତିର୍ ଦୃଢା ଵନ୍ଧ୍ଯେତି କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ସେଇ ଶକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଆଉ ଆଉ ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଅଫଳ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଵବୋଧେନ ସତ୍ଯଭୂତା ଵିଵେକଜା । ଵନ୍ଦ୍ଯା ହି କଥ୍ଯତେ ସକ୍ତିର୍ ଭୂଯସ୍ସଂସାରଵର୍ଜିତା
ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ବିବେକରୁ ଜନ୍ମିଛି ଏବଂ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ଫଳଦାୟି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଆଉ ସଂସାରରେ ନ ଆଣେ।
ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାହସ୍ତୋ ଦେହୋ ଵିଵିଧଯେହଯା । ଵନ୍ଦ୍ଯସଂସକ୍ତିଵଶତଃ ପରିପାତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେହ, ଫଳଦାୟି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ ତିନି ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରେ।
ଅନାରତଂ ନିରାଲମ୍ବେ ଵ୍ଯୋମଵର୍ତ୍ମନି ପାନ୍ଥତାମ୍ । ଵନ୍ଦ୍ଯସଂସକ୍ତିଵଶତଃ କରୋତି ରଵିର୍ ଅନ୍ଵହମ୍
ଫଳଦାୟି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିରନ୍ତର ଆକାଶର ପଥରେ କୌଣସି ଆଧାର ଛାଡ଼ି ଦିନେଦିନେ ଚଳିଥାଏ ।
ମହାକଲ୍ପସମାଧାନଧୀରକଲ୍ପିତକଲ୍ପନମ୍ । ଵନ୍ଦ୍ଯସଂସକ୍ତିଵଶତୋ ବ୍ରାହ୍ମଂ ସ୍ଫୁରତି ଵୈ ଵପୁଃ
ବଡ଼ କାଳର ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଉପଜାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦେହ, ଫଳଦାୟି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ।
ଲୀଲଯା ଲଲନାଲାନନିଲୀନଂ ଭୂତିଭୂଷିତମ୍ । ଵନ୍ଦ୍ଯସଂସକ୍ତିଵଶତଶ୍ ଶରୀରଂ ଶାଙ୍କରଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଫଳଦାୟି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ଭସ୍ମରେ ଶୋଭିତ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ମୁଖରେ ଖେଳିଥିବା ଶିବଙ୍କ ଦେହ ଅଟୁଟ ରହିଛି ।
ଵିଜ୍ଞାତଗତଯସ୍ ସିଦ୍ଧା ଲୋକପାଲାସ୍ ତଥେତରେ । ଵନ୍ଦ୍ଯସଂସକ୍ତିଵଶତସ୍ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଜଗତାଂ ଗଣେ
ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ବିଷୟର ଗତି ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସିଦ୍ଧ, ଲୋକପାଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ, ଫଳଦାୟି ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି ।
ଧତ୍ତେ ଶରୀରଯନ୍ତ୍ରୌଘମ୍ ଅନ୍ଯେଯଂ ଭୂତସନ୍ତତିଃ । ଵନ୍ଧ୍ଯସଂସକ୍ତିଵଶତୋ ଜରାମୃତିଵିଵର୍ତିତମ୍
ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନୁକ୍ରମ ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଗୁଡିକୁ ଧାରଣ କରେ, ଅନ୍ୟଥା ଅପ୍ରଯୋଜ୍ୟ ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ମନଃ ପତତି ଭୋଗେଷୁ ଗୃଧ୍ରୋ ମାଂସଲଵେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ଵନ୍ଧ୍ଯସକ୍ତିଵଶାଦ୍ ଏଵ ଵ୍ଯର୍ଥଯା ରସ୍ଯଶଙ୍କଯା
ମନ ଭୋଗରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଗୃଧ୍ର ମାଂସ ଖଣ୍ଡରେ ଲୁଚିଯାଏ, ଏହା ଅପ୍ରଯୋଜ୍ୟ ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ, ଅନର୍ଥକ ରସ ପାଇବା ଆଶାରେ।
ସଂସକ୍ତିଵଶତୋ ଵାତି ଵାଯୁର୍ ଭୁଵନକୋଟରେ । ପଞ୍ଚଭୂତାନି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଵହତୀଯଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ପବନ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଖୋଲା ଭିତରେ ଚଳିଯାଏ; ପଞ୍ଚଭୂତ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଏହି ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଚାଲିଯାଏ।
ଦିଵି ଦେଵା ଭୁଵି ନରାଃ ପାତାଲେ ଭୋଗିନୋ ଽସୁରାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୋଦୁମ୍ବରଫଲେ ସ୍ଫୁରନ୍ମଷକଵତ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଆକାଶରେ ଦେବତାମାନେ, ପୃଥିବୀରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ପାତାଳରେ ଭୋଗବାସୀ ଅସୁରମାନେ; ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଡୁମ୍ବର ଫଳ ଭିତରେ ଚଳିଥିବା ମାଛିପରି ଅବସ୍ଥିତ।
ଜାଯନ୍ତେ ଚ ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପତନ୍ତି ଚ । ଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅଵିରତଂ ଭୂଯୋ ନିର୍ଝରାମ୍ବୁକଣା ଇଵ
ଜୀବଗୁଡିକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ମରିଯାନ୍ତି, ପଡିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଉଠିଯାନ୍ତି — ଏହିପରି ଅବିରତ ଭାବରେ, ଜଳପ୍ରପାତର ଜଳବିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ପରି।