ଦେହଭାଵନଯୈଵାତ୍ମା ଦେହଦୁଃଖଵଶେ ସ୍ଥିତଃ । ତତ୍ତ୍ଯାଗେନ ତତୋ ମୁକ୍ତୋ ଭଵତୀତି ଵିଦୁର୍ ବୁଧାଃ
ଦେହକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିଲେ ଆତ୍ମା ଦେହର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥାଏ; ଏହି ଭାବନାକୁ ଛାଡ଼ିଲେ, ଜଣେ ଜଣାଣି ମୁକ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ଅନ୍ତସ୍ସଙ୍ଗଵିହୀନତ୍ଵାଦ୍ ଦୁଃଖଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ନୋ ଯଥା । ପତ୍ତ୍ରାମ୍ବୂପଲଦାରୂଣି ଶ୍ଲିଷ୍ଟାନ୍ଯ୍ ଅପି ପରସ୍ପରମ୍
ମନରେ ଲଗା ନଥିବାରୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହିଁ, ଯେପରି ଗଛର ପତ୍ର, ପାଣି, ପଥର ଓ କାଠ ଏକାଉଁଠି ଲଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପରସ୍ପରକୁ କିଛି କଷ୍ଟ ଦେଇନାହିଁ ।
ଅନ୍ତସ୍ସଙ୍ଗେନ ରହିତା ଯାନ୍ତି ନିର୍ଦୁଃଖତାଂ ପରାମ୍ । ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ଅପି ତଥୈଵାତ୍ମା ଦେହେନ୍ଦ୍ରିଯମନାଂସ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ମନରେ ଲଗା ନଥିଲେ ଏମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୁଃଖମୁକ୍ତିକୁ ପାଇଯାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଆତ୍ମା, ଶରୀର, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଏକାଉଁଠି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହିଁ ।
ଅନ୍ତସ୍ସଙ୍ଗୋ ହି ସଂସାରେ ସର୍ଵେଷାଂ ନାମ ଦେହିନାମ୍ । ଜରାମରଣମୋହାନାଂ ତରୂଣାଂ ବୀଜକାରଣମ୍
ମନରେ ଲଗା ହେଉଛି ଏହି ସଂସାରରେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ମୋହର ମୂଳ କାରଣ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ତାହାର ବିଉ ।
ଅନ୍ତସ୍ସଂସଙ୍ଗଵାଞ୍ ଜନ୍ତୁର୍ ମଗ୍ନସ୍ ସଂସାରସାଗରେ । ଅନ୍ତସ୍ସଂସଙ୍ଗମୁକ୍ତସ୍ ତୁ ତୀର୍ଣସ୍ ସଂସାରସାଗରାତ୍
ଯେଉଁ ଜୀବର ମନରେ ଲଗା ଅଛି, ସେ ସଂସାରର ସାଗରରେ ବୁଡିଯାଏ; ଯେଉଁ ଜୀବ ମନରେ ଲଗାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ସଂସାରର ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ ।
ଅନ୍ତସ୍ସଂସଙ୍ଗଵଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଶତଶାଖମ୍ ଇହୋଚ୍ଯତେ । ଅନ୍ତସ୍ସଂସଙ୍ଗରହିତଂ ଵିଲୀନଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଯଦି ଭିତରେ ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ତେବେ ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଶତଧା ଶାଖା ବିଶିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ମନ ଭିତରେ ଆସକ୍ତି ରହିତ, ଶାନ୍ତ ଓ ଲୟିନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ତେବେ ଏହାକୁ ବିଲୀନ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଭଗ୍ନସ୍ଫଟିକଵଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ମନସ୍ ସକ୍ତମ୍ ଅପାଵନମ୍ । ଅଭଗ୍ନସ୍ଫଟିକାଭାସମ୍ ଅସକ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ଵୈ ମନଃ
ଯେ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଆସକ୍ତିଶୀଳ, ତାହାକୁ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସ୍ଫଟିକ ପରି ଭାବିବା ଉଚିତ। ଯେ ମନ ନିରାସକ୍ତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ, ସେଠି ଅଭଙ୍ଗ ସ୍ଫଟିକ ପରି ଚମକେ।
ଅସକ୍ତଂ ନିର୍ମଲଂ ଚିତ୍ତଂ ମୁକ୍ତଂ ସଂସାର୍ଯ୍ ଅପି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସକ୍ତଂ ତୁ ଦୀର୍ଘତପସା ଯୁକ୍ତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅତିବନ୍ଧଵତ୍
ଯେ ମନ ନିରାସକ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର, ସେଠି ସଂସାର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମୁକ୍ତ। କିନ୍ତୁ ଯେ ମନ ଆସକ୍ତ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସଂଯମ ଓ ତପସ୍ୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି ରହିଥାଏ।
ଅନ୍ତସ୍ସକ୍ତଂ ମନୋ ବଦ୍ଧଂ ମୁକ୍ତଂ ସକ୍ତିଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅନ୍ତସ୍ସଂସକ୍ତିର୍ ଏଵୈକଂ କାରଣଂ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଯୋଃ
ମନ ଯଦି ଭିତରେ ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ସେଠି ବନ୍ଧନ ଅଛି। ମନ ଯଦି ଆସକ୍ତି ରହିତ, ସେଠି ମୁକ୍ତି ଅଛି। ଏହି ଭିତର ଆସକ୍ତି ହିଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।
ଅନ୍ତସ୍ସଂସକ୍ତିମୁକ୍ତସ୍ଯ କୁର୍ଵତୋ ଽପି ନ କର୍ତୃତା । ସୁଖଦୁଃଖଵତି ସ୍ଵପ୍ନେ ସମ୍ଭ୍ରମୋନ୍ମୁଖତା ଯଥା
ଯେଉଁଠାରେ ମନର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି, ସେଠି କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ନଥାଏ—ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନରେ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମନ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ତେଣୁ ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହୁଏ।
ଚିତ୍ତେ କର୍ତରି କର୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଅଦେହସ୍ଯାପି ଵିଦ୍ଯତେ । ସ୍ଵପ୍ନାଦାଵ୍ ଇଵ ଵିକ୍ଷୁବ୍ଧସୁଖଦୁଃଖଦଶାମଯମ୍
ଦେହ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ମନକୁ ଦିଆଯାଏ; ଯେପରି ଶ୍ୱପ୍ନ ଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅସ୍ଥିର ମନ ସୁଖ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି କରେ।
ଅକର୍ତରି ମନସ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅକର୍ତୃତ୍ଵଂ ସ୍ଫୁଟଂ ଭଵେତ୍ । ଶୂନ୍ଯଚିତ୍ତୋ ହି ପୁରୁଷଃ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅପି ନ ଚେତତି
ମନ ଭିତରେ କିଛି କରୁନାହିଁ, ସେଠି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱର ଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନଥାଏ; ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ମନ ଶୂନ୍ୟ ଅଛି, ସେ କାମ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରୁଛି ବୋଲି ଭାବୁନାହାନ୍ତି।
ଚେତସା କୃତମ୍ ଆପ୍ନୋଷି ଚେତସା ନ କୃତଂ ନ ତୁ । ନ କ୍ଵଚିତ୍ କାରଣଂ ଦେହୋ ନ ଚିତ୍ତମ୍ ଅପି କର୍ତୃ ଵୈ
ମନରେ ଯାହା କର, ସେତି ଅନୁଭବ କର; ମନରେ ଯାହା କରନାହାଁ, ସେତି ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ। କେଉଁଠି ଦେହ କାରଣ ନୁହେଁ, ମନ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ।
ଅସଂସକ୍ତମ୍ ଅକର୍ତ୍ର୍ ଏଵ କୁର୍ଵଦ୍ ଏଵ ମନୋ ଵିଦୁଃ । ନ କର୍ମଫଲଭୋକ୍ତୃତ୍ଵମ୍ ଅସକ୍ତଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମନ ଅସକ୍ତ ଓ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ମାନେ ନାହିଁ, ସେ ମନ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପାଏ ନାହିଁ। ଅସକ୍ତ ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଲାଗି ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଶ୍ଵମେଧାଭ୍ଯାମ୍ ଅସଂସକ୍ତୋ ନ ଲିପ୍ଯତେ । ଦୂରସ୍ଥକାନ୍ତାସଂସକ୍ତମନାଃ କାର୍ଯୈର୍ ଇଵାଗ୍ରଗୈଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଅସକ୍ତ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷୀ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦୂରରେ ଥିବା ପ୍ରିୟାପାଇଁ ମନ ଲାଗିଥିଲେ, ନିକଟର କାମ କିଛି ଲାଗେ ନାହିଁ, ସେପରି ଅସକ୍ତ ମନ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତସ୍ସଂସକ୍ତିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଜୀଵୋ ମଧୁରଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ବହିଃ କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଅକୁର୍ଵନ୍ ଵା କର୍ତା ଭୋକ୍ତା ନ ହି କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁ ଜୀବ ମନର ଭିତରୁ ଅସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ସେ ମଧୁର ଆଚରଣ କରେ। ବାହାରେ କାମ କରୁଥିବା କିମ୍ବା କରୁନଥିବା, କେବେ ମଧ୍ୟ ସେ ନ କର୍ତ୍ତା, ନ ଭୋକ୍ତା।
ଅନ୍ତସ୍ସଂସକ୍ତିମୁକ୍ତଂ ଯନ୍ ମନସ୍ ସ୍ଯାତ୍ ତଦ୍ ଅକର୍ତୃକମ୍ । ତଦ୍ ଵିଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଶାନ୍ତଂ ତତ୍ ତଦ୍ ଯୁକ୍ତଂ ତଦ୍ ଅଲେପକମ୍
ଯେଉଁ ମନ ଭିତରୁ ଅସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ମନ କର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଏହା ଅଲଗା, ଶାନ୍ତ ଓ ଯେତେବେଳେ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତତ୍ ସ୍ଯାତ୍ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟାନାଂ ନିଶ୍ଚିତଂ ବହିଃ । ସର୍ଵଦୁଃଖକରୀଂ କ୍ରୂରାମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସକ୍ତିଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ସହ ବାହ୍ୟ ସଂସ୍ପର୍ଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା ମଧ୍ୟରୁ ଦୟାହୀନ ଭିତର ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ।
ଵିରହିତମ୍ ଅଲମ୍ ଅନ୍ତସ୍ସଙ୍ଗଦୋଷେଣ ଚେତଶ୍ ଶମମ୍ ଉପଗତମ୍ ଆଦ୍ଯଂ ଵ୍ଯୋମଵନ୍ ନିର୍ମଲାଭମ୍ । ସକଲକଲନମୁକ୍ତେନାତ୍ମନୈକତ୍ଵମ୍ ଏତି ସ୍ଥିରମ୍ ଅଲିନିଭମ୍ ଅମ୍ଭୋ ଵାରିଣୀଵାଲିନୀଲେ
ଭିତର ଆସକ୍ତିର ଦୋଷ ନଥିବା ମନ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଆଦି ଆକାଶ ପରି ପ୍ରସ୍ତିନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଗଣନାରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଆତ୍ମା ସହ ଏକତାରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଝିଅ ଝିଲିକାରେ ପାଣି ଏକାକାର ହୁଏ।
କୀଦୃଶୋ ଭଗଵନ୍ ସଙ୍ଗଃ କଶ୍ ଚ ବନ୍ଧାଯ ଵୈ ନୃଣାମ୍ । କଶ୍ ଚ ମୋକ୍ଷାଯ କଥିତଃ କଥଂ ଚୈଷ ଚିକିତ୍ସ୍ଯତେ
ହେ ପ୍ରଭୁ, କେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଅଛି, ଏବଂ କଣ ଲୋକମାନେକୁ ବାନ୍ଧି ରଖେ? କଣ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ କିପରି ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ?
ଦେହଦେହିଵିଭାଗୈକପରିତ୍ଯାଗେ ନ ଭାଵନା । ଦେହମାତ୍ରେ ତୁ ଵିଶ୍ଵାସସ୍ ସଙ୍ଗୋ ବନ୍ଧାର୍ହ ଉଚ୍ଯତେ
ଦେହ ଓ ଦେହୀର ଭିନ୍ନତାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଛାଡିଦେଲେ କୌଣସି ଭାବନା ରହେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ଦେହରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବାକୁ ଆସକ୍ତି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହି ଆସକ୍ତି ବନ୍ଧନ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅନନ୍ତସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସପର୍ଯନ୍ତଵିନିଶ୍ଚଯେ । ଯତ୍ ସୁଖାର୍ଥିତ୍ଵମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସ ସଙ୍ଗୋ ବନ୍ଧାର୍ହ ଉଚ୍ଯତେ
ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବୁଝିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ମନରେ ସୁଖ ପାଇବା ଆଶା ଉପଜେ, ସେଇ ଆଶାକୁ ଆସକ୍ତି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହିଠାରେ ବନ୍ଧନ ଭାବିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ସର୍ଵମ୍ ଆତ୍ମେଦମ୍ ଅଖିଲଂ କିଂ ଵାଞ୍ଛାମି ତ୍ଯଜାମି କିମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଅସଙ୍ଗସ୍ଥିତିଂ ଵିଦ୍ଧି ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତତନୁସ୍ଥିତାମ୍
‘ସମସ୍ତ କିଛି ଆତ୍ମା ହିଁ; ମୁଁ କଣ ଚାହେଁ, କଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି?’—ଏହି ଭାବନା ଯେଉଁଠାରେ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଅସଙ୍ଗତାର ଅବସ୍ଥା ଅଛି। ଏହିଅଟି ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଦେହରେ ଥିବା ମନୋଭାବ।
ନାହମ୍ ଅସ୍ମି ନ ଚାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ମା ଭଵନ୍ତୁ ଭଵନ୍ତୁ ଵା । ସୁଖାନ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ କଥ୍ଯତେ ମୁକ୍ତିଭାଙ୍ ନରଃ
‘ମୁଁ ନୁହେଁ, ଆଉ କେହି ନାହିଁ; ସୁଖ ଥାଉ କି ନ ଥାଉ’—ଏଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଭାବ ଯାହାର ମନରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତିର ଅଂଶ ମିଳେ।
ନାଭିନନ୍ଦତି ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯଂ ନ କର୍ମପ୍ରକୃତେହିତଃ । ସୁସମୋ ଯଃ ଫଲତ୍ଯାଗୀ ସୋ ଽସଂସକ୍ତ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ କର୍ମ ଛାଡି ରହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମରେ ଲାଗି ରହେନାହିଁ, ଯିଏ ସମବେଳା ଓ ଫଳର ତ୍ୟାଗୀ, ସେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵୈକନିଷ୍ଠସ୍ଯ ହର୍ଷାମର୍ଷଵଶଂ ମନଃ । ଯସ୍ଯ ନାଯାତ୍ଯ୍ ଅସକ୍ତୋ ଽସୌ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶ୍ ଚ କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟତାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସେଠାରେ ମନ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା କ୍ରୋଧର ପ୍ରଭାବରେ ଆସେନାହିଁ। ଏମିତି ଲୋକ ଅସକ୍ତ ଓ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଵକର୍ମଫଲାଦୀନାଂ ମନସୈଵ ନ କର୍ମଣା । ନିପୁଣଂ ଯଃ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ ସୋ ଽସଂସଙ୍ଗ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯିଏ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ଫଳକୁ କେବଳ ମନରେ ଦକ୍ଷତାର ସହିତ ତ୍ୟାଗ କରେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ନୁହେଁ, ସେଉଁଠି ଅସଙ୍ଗତା ଥାଏ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।
ଅସଂସଙ୍ଗେନ ସକଲାଶ୍ ଚେଷ୍ଟା ନାନାଵିଜୃମ୍ଭିତାଃ । ଚିକିତ୍ସିତା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗ ଶ୍ରେଯସ୍ ସମ୍ପାଦଯନ୍ତି ଚ
ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଅସକ୍ତ ଭାବରେ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଭଲ ଭାବରେ ନିୟମିତ ହୁଏ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାଏ।
ସଂସକ୍ତିଵଶତସ୍ ସର୍ଵେ ଵିତତା ଦୁଃଖରାଶଯଃ । ପ୍ରଯାନ୍ତି ଶତଶାଖତ୍ଵଂ ଶ୍ଵଭ୍ରକଣ୍ଟକଵୃକ୍ଷଵତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତିର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଏମିତି ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗହ୍ୱର ମାଝିରେ କାଁଟା ଗଛ ଶତଧା ଶାଖା ପ୍ରସାରିଥାଏ।
ରଜ୍ଜୁକୃଷ୍ଟଘନଘ୍ରାଣୋ ଯଦ୍ ଗନ୍ତ୍ର୍ଯାଃ ପଥି ଗର୍ଦଭଃ । ଭାରଂ ଵହତି ଭୀତାତ୍ମା ତତ୍ ସଂସକ୍ତିଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେପରି ଏକଟି ଗଧା, ତାହାର ନାକୁ ଦୌରିରେ ଟାଣି ନିଆଯାଉଛି, ରାସ୍ତାରେ ଭୟରେ ଭାର ବୋହିଯାଏ, ସେହିପରି ଏହା ଦାସତ୍ୱର ଦେଖାଣା।