କାଲାନିଲବଲୋଦ୍ଧୂତାଜ୍ ଜର୍ଜରାଜ୍ ଜୀଵିତଦ୍ରୁମାତ୍ । ଭୋଗପୁଷ୍ପାଣି ଦିଵସପର୍ଣାନି ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
କାଳର ପବନର ଝଟକାରେ ଜୀବନର ଜର୍ଜର ଗଛରୁ ଭୋଗର ଫୁଲ—ଦିନର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ—ପଡ଼ିପଡ଼ି ଭୂମିକୁ ଝରିଯାଏ ।
ଭୋଗଭୋଗିଶ୍ରିତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦୁଃଖଦର୍ଦୁରଵାରିଷୁ । ମନୋ ମୋହାନ୍ଧକୂପେଷୁ ଦୂରେଷୁ ଵିନିମଜ୍ଜତି
ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖର ମାଛ-ଘୋଡ଼ା ଭରିଥିବା ଜଳରେ, ମନ ଭ୍ରମର ଅନ୍ଧା ଉଆଁରେ ଦୂରକୁ ଡୁବିଯାଏ।
ନାନାନୁରଞ୍ଜନା ସ୍ପଷ୍ଟା ତୃଷ୍ଣା ତରଲପେଲଵା । ଚୈତ୍ଯମଗ୍ନପତାକେଵ ଦୂରଂ ସମଧିରୋହତି
ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିର୍ବଳ, ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ; ମନ୍ଦିରର ପତାକା ପବନରେ ଉଡିଯିବା ପରି, ସେଗୁଡିକ ଦୂରକୁ ଉଠିଯାଏ।
ଅସ୍ଯ ସଂସାରତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବୃହତ୍କାଲବିଲାସ୍ପଦଃ । ଜୀଵିତାଶାମଯାଂସ୍ ତନ୍ତୂନ୍ ଅନ୍ତକାଖୁର୍ ନିକୃନ୍ତତି
ଏହି ସଂସାରର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ବଡ଼ କାଳର ଗହ୍ୱର ଏହାର ଆଧାର; ମୃତ୍ୟୁର ନଖ ଜୀବନ ଆଶାର ତନ୍ତୁଗୁଡିକୁ କାଟିଦେଇଥାଏ।
ଯୌଵନୋତ୍ଫାଲକଲ୍ଲୋଲା ବହଲୋଲ୍ଲାସଫେନିଲା । ପରାଵର୍ତମହାଵର୍ତା ଯାତି ଜୀଵିତଦୁର୍ନଦୀ
ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉତ୍ସାହରେ ଫେନିଲ ତରଙ୍ଗ ଭରିଥିବା ଜୀବନର ଅସ୍ଥିର ନଦୀ, ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ।
କଲାକୁଲକଲତ୍କାର୍ଯକଲ୍ଲୋଲକୁଲସଙ୍କୁଲା । କ୍ରିଯାସରିଦ୍ ଅପର୍ଯନ୍ତା ଵହତ୍ଯ୍ ଆକୁଲକୋଟରା
କାଳର ଉତ୍କଳନ ଓ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ନଦୀ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବରେ ବହୁଛି, ତାହାର ଗଭୀର ଗହ୍ୱର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅନନ୍ତା ବନ୍ଧୁଜନତାନଦ୍ଯୋ ଗମ୍ଭୀରକୋଟରେ । ଅଜସ୍ରଂ ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଵିତତେ କାଲସାଗରେ
ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ବନ୍ଧୁ-ଜନର ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ପଥରେ ଅବିରତ ଭାବରେ ବଡ଼ କାଳସାଗରକୁ ବିଳିନ ହେଉଛନ୍ତି।
ଦେହରତ୍ନଶଲାକେଯଂ ନାଶପଙ୍କାର୍ଣଵୋଦରେ । ନ ଜ୍ଞାଯତେ କ୍ଵ ମଗ୍ନେତି ତାତ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି
ଏହି ଦେହଟିଏ ମଣିର ଦବ୍ବର ଭଳି, ନଶ୍ୱରତାର କାଦଳି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ କେଉଁଠି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛି କି ନାହିଁ, ଏହା କେହି ଜାଣିପାରେନି, ପ୍ରିୟ।
ଚିନ୍ତାଚକ୍ରେ ଚିରଂ ଚଞ୍ଚଚ୍ଚକ୍ରିକାଚାରଚଞ୍ଚୁରେ । ଚେତୋ ଭ୍ରମତି ସାମୁଦ୍ରେ ଗର୍ତାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ଚିନ୍ତାର ଚକ୍ରରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଘୂରୁଥିବା ମନ, ଅସ୍ଥିର ଚଳନରେ, ସାଗରର ଭ୍ରମର ଭିତରେ ଘୂରୁଥିବା ଘାସର ତଣିଆ ପରି ଏପଟେ ସେପଟେ ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଉହ୍ଯମାନମ୍ ଅନନ୍ତେଷୁ ଚେତଃ କାର୍ଯମହୋର୍ମିଷୁ । କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ନ ଵିଶ୍ରାମଂ ଚିନ୍ତାତାଣ୍ଡଵିତାଶଯମ୍
ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟର ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଏପରି ଉଠାପାକା ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ନୃତ୍ୟରେ ଆଶା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ଇଦଂ କୃତଂ କରୋମୀଦଂ କରିଷ୍ଯାମୀଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କଲନାଜାଲଵଲିତା ମୂର୍ଛିତା ମତିପକ୍ଷିଣୀ
‘ଏହା କରିଛି, ଏହା କରିବି, ଏହା କରିବାକୁ ପଡିବ’—ଏଭଳି ଗଣନାର ଜାଲରେ ମନର ପକ୍ଷୀ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯଂ ସୁହୃଦ୍ ଅଯଂ ଶତ୍ରୁର୍ ଇତି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମହାମଯଃ । ଵିନିକୃନ୍ତତି ମର୍ମାଣି ନଵାନୀଵୋତ୍ପଲାନି ମେ
‘ଏହା ମୋର ବନ୍ଧୁ, ଏହା ଶତ୍ରୁ’—ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ମହା ରୋଗ ମୋର ମନର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନୂଆ ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡା ପରି କାଟିଯାଏ।
ଚିନ୍ତାତୁଣ୍ଡ୍ଯା ମଦାଵର୍ତଵୀଚ୍ଯୈକନିଚଯଂ ଚରନ୍ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଉଚ୍ଛୂନତାମ୍ ଏତି ମାନମୀନଃ କ୍ଷଣାତ୍ କ୍ଷତିମ୍
ମଦର ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଏକମାତ୍ର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଅହଂକାରର ମାଛ, ଚିନ୍ତାର ଠୁଣ୍ଡରେ କେବେ ଫୁଲିଯାଏ, କେବେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଏ।
ଅନାତ୍ମୀଯାନି ଦୁଃଖାନି ବହୂନ୍ଯ୍ ଏଵଂଵିଧାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଚିନ୍ଵାନୋ ଜନୋ ଗଚ୍ଛତି ଦୀନତାମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ପର ଦୁଃଖକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବି, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ମନରେ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖି ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଅନ୍ତି।
ବହୁଵିଧସୁଖଦୁଃଖମଧ୍ଯପାତୀ ଵିତତଜରାମରଣପ୍ରପାତଭଗ୍ନଃ । ଜଗଦୁଦରଗିରୌ ଲୁଠଞ୍ ଜନୋ ଽଯଂ ଗତରସପର୍ଣଵଦ୍ ଏତି ଜର୍ଜରତ୍ଵମ୍
ଏହି ଲୋକ ନାନା ପ୍ରକାର ସୁଖ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି, ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଖାଦରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ସଂସାର ନାମକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଗଡ଼ିଉଠି, ରସ ଶୂନ୍ୟ ପତ୍ର ପରି ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ତୌ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ କୃତଵନ୍ତୌ ପରସ୍ପରମ୍ । କାଲେନାସାଦ୍ଯ ଵିମଲଂ ଜ୍ଞାନଂ ମୋକ୍ଷଂ ତତୋ ଗତୌ
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ଯଥା ଜ୍ଞାନେତରା ଗତିଃ । ନାସ୍ତି ସଂସାରତରଣେ ପାଶବଦ୍ଧସ୍ଯ ଚେତସଃ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ କହେଁ— ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା, ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ମନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ଭଵ୍ଯମତେର୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅପି ପେଲଵମ୍ । କୁଖଗସ୍ଯାତରୋ ଽମ୍ଭୋଧିସ୍ ସର୍ପାରେର୍ ଗୋଷ୍ପଦାଯତେ
ଯେଉଁଠି ମନ ଉଦାତ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଅନେକ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହଲକା ଲାଗେ। ଯିଏ ହୃଦୟର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାଲିଯାଇଛି, ସେ ପାଇଁ ସର୍ପମାନଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ପରି ଲାଗେ।
ଦେହାତୀତା ମହାତ୍ମାନଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତାଃ । ଦୂରଦ୍ ଦେହଂ ହସନ୍ତି ସ୍ଵଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯାର୍କୋ ଜନତାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ମହାନ ମନ୍ୟମାନେ ଦେହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖେ।
ଦେହେ ଦୁଃଖିନି ସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧେ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା । ରଥେ ଵିଧୁରିତେ ଭଗ୍ନେ ସାରଥେଃ କେଵ ଖଣ୍ଡନା
ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ରହେ, ଆମ ପାଇଁ କ’ଣ କ୍ଷତି ହୁଏ? ଯେପରି ରଥ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ରଥଚାଳକ ପାଇଁ କ’ଣ କ୍ଷତି ହୁଏ?
ମନସି କ୍ଷୁବ୍ଧତାଂ ଯାତେ ଚିତ୍ତ୍ଵସ୍ଯାଙ୍ଗ କିମ୍ ଆଗତମ୍ । ତରଙ୍ଗେ ରଜସା ମ୍ଲାନେ ଵୈପରୀତ୍ଯଂ କିମ୍ ଅମ୍ବୁଧେଃ
ମନ ଯେତେବେଳେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଚେତନା ପାଖରେ କ’ଣ ଘଟେ? ତରଙ୍ଗ ଧୂଳିରେ ମଲିନ ହେଲେ, ସମୁଦ୍ର ପାଖରେ କ’ଣ ବିପରୀତ ହୁଏ?
କେ ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଯସାଂ ହଂସାଃ ପଯସାମ୍ ଉପଲାଶ୍ ଚ କେ । କାଶ୍ ଶିଲାଃ କିଲ ଦାରୂଣାଂ କେ ଭୋଗାଃ ପରମାତ୍ମନଃ
ଲୋହା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ହଂସା ଅଛନ୍ତି, ଜଳ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ପଥର ଅଛନ୍ତି? କେଉଁ କାଠ ମଧ୍ୟରେ ପଥର ଅଛି, ଏବଂ ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କର କେଉଁ ଭୋଗ ଅଛି?
ସମ୍ବନ୍ଧଃ କ ଇଵାଗ୍ରାଶାଶୈଲାପରସମୁଦ୍ରଯୋଃ । ଅନ୍ତରେ ଦୂରସମ୍ବାଧେ କଶ୍ ଚ ଚିତ୍ତତ୍ତ୍ଵବନ୍ଧଯୋଃ
ଆଶାର ଶିଖର ଓ ପାହାଡ଼-ସମୁଦ୍ରର ଅନ୍ୟ ପାର ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି? ଦୂର ଓ ନିକଟ ସମ୍ପର୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିତ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁ ବନ୍ଧନ ଅଛି?
ଅପ୍ଯ୍ ଉତ୍ସଙ୍ଗୋହ୍ଯମାନାନି କାଷ୍ଠାନି ସରିଦମ୍ଭସାମ୍ । କାନି ନାମ ଭଵନ୍ତୀହ ଶରୀରାଣି ତଥାତ୍ମନଃ
ନଦୀର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ବହିଯାଉଥିବା କାଠ ମଧ୍ୟରୁ କେଉଁ ଗୁଡିକ ଏଠାରେ ଶରୀର ହେବାକୁ ସକ୍ଷମ? ଏହିପରି, ଆତ୍ମାର କେଉଁ ଗୁଡିକ ଶରୀର ହେଉଛି?
ସଙ୍ଘଟ୍ଟାତ୍ କାଷ୍ଠପଯସାଂ ଯଥୋତ୍ତୁଙ୍ଗାଃ କଣାଦଯଃ । ଦେହାତ୍ମନୋସ୍ ସମାଯୋଗାତ୍ ତଥୈତାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତଯଃ
କାଠ ଓ ଜଳ ଠାରୁ ଠିକି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ସଂଯୋଗରୁ ଏହି ଚିତ୍ତର ଭାବଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସମ୍ବନ୍ଧାଦ୍ ଦାରୁପଯସାଂ ପ୍ରତିବିମ୍ବାନି ଦାରୁତଃ । ଯଥା ପଯସି ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଶରୀରାଣି ତଥାତ୍ମନି
କାଠ ଓ ପାଣି ମିଶିଲେ କେମିତି କାଠରେ ପାଣିର ପ୍ରତିଛବି ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ଜଳରେ ଯେପରି ଦେହ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଆତ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ ଦେହ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ଦର୍ପଣଵାର୍ଯାଦୌ ପ୍ରତିବିମ୍ବାନି ଵସ୍ତୁତଃ । ନାସତ୍ଯାନି ନ ସତ୍ଯାନି ଶରୀରାଣି ତଥାତ୍ମନି
ଦର୍ପଣ କିମ୍ବା ପାଣିରେ ଯେପରି ପ୍ରତିଛବି ନ ସଠିକ୍ ସତ୍ୟ, ନ ମିଥ୍ୟା, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ ଥିବା ଦେହ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।
ଦାରୁଵାର୍ଯୁପଲାସ୍ଫୋଟେ ଦୁଃଖିତା ନ ଯଥା କ୍ଵଚିତ୍ । ସଂଯୁକ୍ତେଷୁ ଵିଯୁକ୍ତେଷୁ ନ ତଥା ପଞ୍ଚସୁ କ୍ଷତିଃ
କାଠ, ପାଣି କିମ୍ବା ପଥର ଭାଙ୍ଗିଲେ କେଉଁଠି ଦୁଃଖ ହୁଏନି, ସେପରି ପାଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ମିଶିଲେ କିମ୍ବା ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କ୍ଷତି ହୁଏନି।
ଦାରୁସଂଵେଲ୍ଲିତାତ୍ ତୋଯାତ୍ କମ୍ପଶବ୍ଦାଦଯୋ ଯଥା । ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ତଥୈଵାସ୍ମାଦ୍ ଦେହାଚ୍ ଚିତ୍ପରିବୋଧିତାତ୍
କାଠ ଦ୍ୱାରା ପାଣି ହଲିଲେ କେମିତି କମ୍ପନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଘଟଣା ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନାରେ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ ଦେହରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ବୁଦ୍ଧଜଡଯୋର୍ ଏତାସ୍ ସଂଵିଦଶ୍ ଚିଚ୍ଛରୀରଯୋଃ । ଏତା ହ୍ଯ୍ ଅଜ୍ଞାନମାତ୍ରସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନଷ୍ଟେ ତଦ୍ ଏଵ ତାଃ
ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଚେତନାର ଦୁଇଟି ରୂପ, ସେମାନଙ୍କର ନୁହେଁ। ଏହାମାନେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନର ଫଳ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଅନୁଭୂତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି।