କାଯଜୀର୍ଣତରୋର୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ବାନ୍ଧଵାକ୍ରନ୍ଦଷଟ୍ପଦାତ୍ । ଜରାପୁଷ୍ପସିତୋଦେତି ପୁନର୍ ମରଣମଞ୍ଜରୀ
ଏହି ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ଦେହର ଗଛରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କର କାନ୍ଦଣ ମଧୁମକୁଁଜ ପରି ଗୁଞ୍ଜିଥାଏ, ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଏବଂ ପରେ ମୃତ୍ୟୁର ଗୁଛ ଆସେ।
ଭୁକ୍ତଶୁକ୍ତର୍ତୁଵିରସା ପୁରାଣଦିଵସୋମ୍ଭିତା । ନୀଯତେ ନୀରସପ୍ରାଯା ପୁନସ୍ ସଂଵତ୍ସରାଵଲୀ
ଯେଉଁ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସମୟରେ ଋତୁର ରସ ଓ ନୂତନ ଦିନର ତାଜାପନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଅଧିକାଂଶ ଶୁଷ୍କ ଓ ଜୀବନ୍ତତା ହୀନ ହୋଇ ଚାଲିଯାଉଛି।
ମହାଦରୀଷୁ ଦେହାଦ୍ରେସ୍ ତୃଷ୍ଣାକଣ୍ଟକିତାସ୍ଵ୍ ଅତି । ହେଲାଵ୍ଯାଲାସୁ ଚ ପୁନଃ କ୍ରିଯାସୁ ପରିଲୁପ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହର ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଗୁହାମାନେ ତୃଷ୍ଣାର କାଂଟାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ଅବିବେକୀ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ଗୁହାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀରେ ଦୀରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖୈସ୍ ସୁଖଲଵାକାରୈର୍ ଦୀର୍ଘଦୀର୍ଘୈଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭୈଃ । ଅପର୍ଯସ୍ତାଗମପ୍ରାଯାଃ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ରାତ୍ରଯଃ
ଦୁଃଖର ଦୀର୍ଘ ରାତି, ଏକାଧିକ ସୁଖର ଛୋଟ ଛୋଟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଘଟଣାରେ ଭରିଯାଇ, ଏ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଆସେ ଓ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନୂତନ କିଛି ନେଇ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଯଥାର୍ଥକ୍ରିଯାରମ୍ଭୈଃ କଦାଶାଵେଶପଲ୍ଲଵୈଃ । କ୍ଷୀଯତେ କର୍ମଭିସ୍ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଆଯୁର୍ ଆହତକର୍ତୃଭିଃ
ନିରର୍ଥକ କାମରେ ଲାଗି, ଅନ୍ୟାୟ ଆଶାର ଅଙ୍କୁର ଉଠି, ଏବଂ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କ କାମରେ, ଜୀବନ ଦିନେ ଦିନେ କ୍ଷୟ ହେଉଛି।
ଉନ୍ମୂଲିତାଶଯାଲାନୋ ମନୋମତ୍ତମତଙ୍ଗଜଃ । ତୃଷ୍ଣାକରେଣୁକୋତ୍ତବ୍ଧୋ ଦୂରଂ ଵିପରିଧାଵତି
ମନର ମତ୍ତ ହାତୀ, ଇଚ୍ଛାର ମୂଳ ଉଖାଡ଼ିଦେଇ, ମୋହରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ତୃଷ୍ଣାର ଧୂଳିରେ ବାନ୍ଧା, ଦୂରକୁ ବେପରୁଆ ଭାବେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ଜିହ୍ଵାଦଲଲତାଲଗ୍ନଃ କାଯଦ୍ରୁମଗୁହାଲଯେ । ଯତ୍ରଚିନ୍ତାମଣୌ ଵୃଦ୍ଧୋ ଗର୍ଧଗୃଧ୍ରୋ ଵିଵର୍ଧତେ
ଦେହ ଗଛର ଗୁହାରେ, ଜିଭ ଓ ତାଳୁକୁ ଧରି, ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତାର ପୁରୁଣା ଗିଧ ଯେଉଁ କିଛି ମିଳେ ତାହାରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଦିନକୁ ଦିନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ନୀରସା ନିସ୍ସୁଖା ଲଘ୍ଵୀ ପତତ୍ପେଲଵଗାତ୍ରିକା । ଜୀର୍ଣପର୍ଣସଵର୍ଣେଯଂ କ୍ଷୀଯତେ ଦିଵସାଵଲୀ
ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଏମିତି, ମୂଲ୍ୟହୀନ, ଆନନ୍ଦ ନଥିବା, ହଳୁକା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଅତି ଦୁର୍ବଳ, ଦିନକ୍ରମେ ଦେଖିଦେଖି ଅସ୍ତ ହେଉଛି ।
ଅପମାନରଜୋଧ୍ଵସ୍ତମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତଵପୁଶ୍ଶ୍ରି ଚ । ମୁଖଂ ଧୂସରତାମ୍ ଏତି ହିମୈଃ ପଦ୍ମମ୍ ଇଵାହତମ୍
ଅପମାନର ଧୂଳିରେ ମୁହଁର ରୂପ ଓ ଆକୃତି ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମୁହଁ ଧୂସର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ହିମରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମ ।
ଶୁଷ୍ଯତଃ କାଯସରସଃ ପ୍ରଗଲଦ୍ଯୌଵନାମ୍ଭସଃ । ରାଜହଂସଃ କ୍ଷଣାଦ୍ ଆଯୁର୍ ଅନାଵର୍ତି ପଲାଯତେ
ଦେହର ଜଳାଶୟ ଶୁଖିଯିବା ସହ, ଯୁବତାର ଜଳ ଶେଷ ହେଉଛି, ତେବେ ଜୀବନର ହଂସ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ ।
କାଲାନିଲବଲୋଦ୍ଧୂତାଜ୍ ଜର୍ଜରାଜ୍ ଜୀଵିତଦ୍ରୁମାତ୍ । ଭୋଗପୁଷ୍ପାଣି ଦିଵସପର୍ଣାନି ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଧଃ
କାଳର ପବନର ଝଟକାରେ ଜୀବନର ଜର୍ଜର ଗଛରୁ ଭୋଗର ଫୁଲ—ଦିନର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ—ପଡ଼ିପଡ଼ି ଭୂମିକୁ ଝରିଯାଏ ।
ଭୋଗଭୋଗିଶ୍ରିତେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦୁଃଖଦର୍ଦୁରଵାରିଷୁ । ମନୋ ମୋହାନ୍ଧକୂପେଷୁ ଦୂରେଷୁ ଵିନିମଜ୍ଜତି
ଭୋଗରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଦୁଃଖର ମାଛ-ଘୋଡ଼ା ଭରିଥିବା ଜଳରେ, ମନ ଭ୍ରମର ଅନ୍ଧା ଉଆଁରେ ଦୂରକୁ ଡୁବିଯାଏ।
ନାନାନୁରଞ୍ଜନା ସ୍ପଷ୍ଟା ତୃଷ୍ଣା ତରଲପେଲଵା । ଚୈତ୍ଯମଗ୍ନପତାକେଵ ଦୂରଂ ସମଧିରୋହତି
ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନିର୍ବଳ, ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଦେଇନାହିଁ; ମନ୍ଦିରର ପତାକା ପବନରେ ଉଡିଯିବା ପରି, ସେଗୁଡିକ ଦୂରକୁ ଉଠିଯାଏ।
ଅସ୍ଯ ସଂସାରତନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବୃହତ୍କାଲବିଲାସ୍ପଦଃ । ଜୀଵିତାଶାମଯାଂସ୍ ତନ୍ତୂନ୍ ଅନ୍ତକାଖୁର୍ ନିକୃନ୍ତତି
ଏହି ସଂସାରର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ, ବଡ଼ କାଳର ଗହ୍ୱର ଏହାର ଆଧାର; ମୃତ୍ୟୁର ନଖ ଜୀବନ ଆଶାର ତନ୍ତୁଗୁଡିକୁ କାଟିଦେଇଥାଏ।
ଯୌଵନୋତ୍ଫାଲକଲ୍ଲୋଲା ବହଲୋଲ୍ଲାସଫେନିଲା । ପରାଵର୍ତମହାଵର୍ତା ଯାତି ଜୀଵିତଦୁର୍ନଦୀ
ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉତ୍ସାହରେ ଫେନିଲ ତରଙ୍ଗ ଭରିଥିବା ଜୀବନର ଅସ୍ଥିର ନଦୀ, ବଡ଼ ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପଛକୁ ଫେରିଯାଏ।
କଲାକୁଲକଲତ୍କାର୍ଯକଲ୍ଲୋଲକୁଲସଙ୍କୁଲା । କ୍ରିଯାସରିଦ୍ ଅପର୍ଯନ୍ତା ଵହତ୍ଯ୍ ଆକୁଲକୋଟରା
କାଳର ଉତ୍କଳନ ଓ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ନଦୀ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବରେ ବହୁଛି, ତାହାର ଗଭୀର ଗହ୍ୱର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅନନ୍ତା ବନ୍ଧୁଜନତାନଦ୍ଯୋ ଗମ୍ଭୀରକୋଟରେ । ଅଜସ୍ରଂ ନିପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତା ଵିତତେ କାଲସାଗରେ
ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ବନ୍ଧୁ-ଜନର ନଦୀମାନେ ତାଙ୍କର ଗଭୀର ପଥରେ ଅବିରତ ଭାବରେ ବଡ଼ କାଳସାଗରକୁ ବିଳିନ ହେଉଛନ୍ତି।
ଦେହରତ୍ନଶଲାକେଯଂ ନାଶପଙ୍କାର୍ଣଵୋଦରେ । ନ ଜ୍ଞାଯତେ କ୍ଵ ମଗ୍ନେତି ତାତ ଜନ୍ମନି ଜନ୍ମନି
ଏହି ଦେହଟିଏ ମଣିର ଦବ୍ବର ଭଳି, ନଶ୍ୱରତାର କାଦଳି ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ କେଉଁଠି ଆକୃଷ୍ଟ ହେଉଛି କି ନାହିଁ, ଏହା କେହି ଜାଣିପାରେନି, ପ୍ରିୟ।
ଚିନ୍ତାଚକ୍ରେ ଚିରଂ ଚଞ୍ଚଚ୍ଚକ୍ରିକାଚାରଚଞ୍ଚୁରେ । ଚେତୋ ଭ୍ରମତି ସାମୁଦ୍ରେ ଗର୍ତାଵର୍ତେ ତୃଣଂ ଯଥା
ଚିନ୍ତାର ଚକ୍ରରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଘୂରୁଥିବା ମନ, ଅସ୍ଥିର ଚଳନରେ, ସାଗରର ଭ୍ରମର ଭିତରେ ଘୂରୁଥିବା ଘାସର ତଣିଆ ପରି ଏପଟେ ସେପଟେ ଭ୍ରମଣ କରେ।
ଉହ୍ଯମାନମ୍ ଅନନ୍ତେଷୁ ଚେତଃ କାର୍ଯମହୋର୍ମିଷୁ । କ୍ଷଣମ୍ ଏତି ନ ଵିଶ୍ରାମଂ ଚିନ୍ତାତାଣ୍ଡଵିତାଶଯମ୍
ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟର ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ମନ ଏପରି ଉଠାପାକା ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ଚିନ୍ତାର ନୃତ୍ୟରେ ଆଶା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି।
ଇଦଂ କୃତଂ କରୋମୀଦଂ କରିଷ୍ଯାମୀଦମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । କଲନାଜାଲଵଲିତା ମୂର୍ଛିତା ମତିପକ୍ଷିଣୀ
‘ଏହା କରିଛି, ଏହା କରିବି, ଏହା କରିବାକୁ ପଡିବ’—ଏଭଳି ଗଣନାର ଜାଲରେ ମନର ପକ୍ଷୀ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ଅଯଂ ସୁହୃଦ୍ ଅଯଂ ଶତ୍ରୁର୍ ଇତି ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵମହାମଯଃ । ଵିନିକୃନ୍ତତି ମର୍ମାଣି ନଵାନୀଵୋତ୍ପଲାନି ମେ
‘ଏହା ମୋର ବନ୍ଧୁ, ଏହା ଶତ୍ରୁ’—ଏହି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ମହା ରୋଗ ମୋର ମନର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ନୂଆ ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡା ପରି କାଟିଯାଏ।
ଚିନ୍ତାତୁଣ୍ଡ୍ଯା ମଦାଵର୍ତଵୀଚ୍ଯୈକନିଚଯଂ ଚରନ୍ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଉଚ୍ଛୂନତାମ୍ ଏତି ମାନମୀନଃ କ୍ଷଣାତ୍ କ୍ଷତିମ୍
ମଦର ଘୂର୍ଣ୍ଣିର ଏକମାତ୍ର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ଅହଂକାରର ମାଛ, ଚିନ୍ତାର ଠୁଣ୍ଡରେ କେବେ ଫୁଲିଯାଏ, କେବେ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଯାଏ।
ଅନାତ୍ମୀଯାନି ଦୁଃଖାନି ବହୂନ୍ଯ୍ ଏଵଂଵିଧାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଚିନ୍ଵାନୋ ଜନୋ ଗଚ୍ଛତି ଦୀନତାମ୍
ଏଭଳି ଅନେକ ପର ଦୁଃଖକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବି, ଯେଉଁମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ମନରେ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖି ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଅନ୍ତି।
ବହୁଵିଧସୁଖଦୁଃଖମଧ୍ଯପାତୀ ଵିତତଜରାମରଣପ୍ରପାତଭଗ୍ନଃ । ଜଗଦୁଦରଗିରୌ ଲୁଠଞ୍ ଜନୋ ଽଯଂ ଗତରସପର୍ଣଵଦ୍ ଏତି ଜର୍ଜରତ୍ଵମ୍
ଏହି ଲୋକ ନାନା ପ୍ରକାର ସୁଖ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି, ବୟସ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଖାଦରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ, ସଂସାର ନାମକ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଗଡ଼ିଉଠି, ରସ ଶୂନ୍ୟ ପତ୍ର ପରି ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଅଶକ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଏଵଂ ତୌ କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ କୃତଵନ୍ତୌ ପରସ୍ପରମ୍ । କାଲେନାସାଦ୍ଯ ଵିମଲଂ ଜ୍ଞାନଂ ମୋକ୍ଷଂ ତତୋ ଗତୌ
ଏଭଳି ଦୁଇଜଣେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟୋନ୍ୟଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ଓ ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଅତୋ ଵଚ୍ମି ମହାବାହୋ ଯଥା ଜ୍ଞାନେତରା ଗତିଃ । ନାସ୍ତି ସଂସାରତରଣେ ପାଶବଦ୍ଧସ୍ଯ ଚେତସଃ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ମହାବାହୁ, ମୁଁ କହେଁ— ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା, ସଂସାରର ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଥିବା ମନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।
ଇଦଂ ଭଵ୍ଯମତେର୍ ଦୁଃଖମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଅପି ପେଲଵମ୍ । କୁଖଗସ୍ଯାତରୋ ଽମ୍ଭୋଧିସ୍ ସର୍ପାରେର୍ ଗୋଷ୍ପଦାଯତେ
ଯେଉଁଠି ମନ ଉଦାତ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠି ଅନେକ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ହଲକା ଲାଗେ। ଯିଏ ହୃଦୟର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାଲିଯାଇଛି, ସେ ପାଇଁ ସର୍ପମାନଙ୍କର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ପରି ଲାଗେ।
ଦେହାତୀତା ମହାତ୍ମାନଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ସ୍ଵାତ୍ମନି ସ୍ଥିତାଃ । ଦୂରଦ୍ ଦେହଂ ହସନ୍ତି ସ୍ଵଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯାର୍କୋ ଜନତାମ୍ ଇଵ
ଯେଉଁ ମହାନ ମନ୍ୟମାନେ ଦେହକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ନିଜକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ହସନ୍ତି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦୂରରୁ ଦେଖେ।
ଦେହେ ଦୁଃଖିନି ସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧେ କା ନଃ କ୍ଷତିର୍ ଉପସ୍ଥିତା । ରଥେ ଵିଧୁରିତେ ଭଗ୍ନେ ସାରଥେଃ କେଵ ଖଣ୍ଡନା
ଦେହ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ରହେ, ଆମ ପାଇଁ କ’ଣ କ୍ଷତି ହୁଏ? ଯେପରି ରଥ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ରଥଚାଳକ ପାଇଁ କ’ଣ କ୍ଷତି ହୁଏ?