ତୌ ତଥାନ୍ଯୋଽନ୍ଯମୁଦିତୌ ମନୋହରତରାକୃତୀ । ତସ୍ଥତୁସ୍ ସ୍ଵାଶ୍ରମେ ମୌନେ ସରୋଜ ଇଵ ଷଟ୍ପଦୌ
ସେମାନେ ଏଭଳି ପ୍ରେମରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷକ ଦେହ ନେଇ, ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ମଉ ଏକ ପଦ୍ମରେ ବସିଥାଏ।
ପ୍ରାପତୁର୍ ଯୌଵନଂ ବାଲ୍ଯମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଜନଵଲ୍ଲଭୌ । କାଲେନାଲ୍ପତରେଣୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଵ୍ ଇଵୋଦିତୌ
ସେମାନେ ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି, ଅତି କମ ସମୟରେ ଯୁବା ହେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଲେ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଜଗ୍ମତୁର୍ ଦେହମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ତତସ୍ ତୌ ପିତରୌ ତଯୋଃ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜରାର୍ତାଵ୍ ଉଡ୍ଡୀଯ ନୀଡାଦ୍ ଇଵ ଵିହଙ୍ଗମୌ
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଗୃହ ଛାଡ଼ି ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଡ଼ ଛାଡ଼ିଯିବା ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ।
ପଞ୍ଚତ୍ଵଂ ଗତଯୋଃ ପିତ୍ରୋର୍ ଦୀନଵକ୍ତ୍ରୌ ବଭୂଵତୁଃ । ସନ୍ନାଙ୍ଗୌ ଵିଗତୋତ୍ସାହୌ ପଦ୍ମାଵ୍ ଇଵ ଜଲୋଦ୍ଧୃତୌ
ମାତାପିତା ଚାଲିଯିବା ପରେ, ସେମାନେ ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ହେବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଦେହ ଶିଥିଳ ହେଲା, ମନ ନିରୁତ୍ସାହ ହେଲା, ଯେପରି ଜଳରୁ ବାହାରିଥିବା ପଦ୍ମ ମାନେ ନିର୍ଜୀବ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ତତ୍ରୌର୍ଧ୍ଵଦୈହିକଂ କୃତ୍ଵା ଚକ୍ରାତେ ପରିଦେଵନମ୍ । ଲୋକସ୍ଥିତିର୍ ଅଲଙ୍ଘ୍ଯା ହି ମହତାମ୍ ଅପି ମାନଦ
ସେଠାରେ ପିତୃକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ସେମାନେ ବହୁତ କାନ୍ଦିଲେ; କାରଣ, ହେ ମାନ୍ୟଦାତା, ଏହି ସଂସାରର ନିୟମ ବଡ଼ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅଟଳ ଅଟୁଟ।
କୃତ୍ଵୌର୍ଧ୍ଵଦୈହିକମ୍ ଅଥୋ ଵ୍ଯଥଯାଭିଭୂତୌ ଶୋକୋତ୍ଥଯା କରୁଣମ୍ ଆର୍ତଗିରା ଵିଲପ୍ଯ । ଚିତ୍ରାର୍ପିତାଵ୍ ଇଵ ନିରସ୍ତସମସ୍ତଚେଷ୍ଟୌ ତୌ ସଂସ୍ଥିତୌ ସୁସମଶୂନ୍ଯହୃଦାଦିନାନ୍ତମ୍
ପିତୃକ୍ରିୟା କରି ସେମାନେ ଶୋକର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭାସି, ଦୟାଳୁ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ ବିଲାପ କରିଲେ; ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ହରାଇ, ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ମୂର୍ତ୍ତି ପରି ହେଇ ରହିଗଲେ, ହୃଦୟ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭିତରୁ ପ୍ରାୟ ମୃତ।
ଅଥ ଶୋକପରାଭୂତୌ ତସ୍ଥତୁର୍ ଦୃଢତାପସୌ । ତାପସଂଶୁଷ୍କସର୍ଵାଙ୍ଗୌ ତାଵ୍ ଅରଣ୍ଯଦ୍ରୁମାଵ୍ ଇଵ
ପରେ, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଗଲା, ଏକ ଅରଣ୍ୟର ଦୁଇଟି ଗଛ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଵିରକ୍ତୌ ଵିପିନେ କାଲଂ କ୍ଷପଯାମ୍ ଆସତୁର୍ ଦ୍ଵିଜୌ । ଵିଯୂଥାଵ୍ ଇଵ ସାରଙ୍ଗାଵ୍ ଅନାସ୍ଥାମ୍ ଆଗତୌ ପରାମ୍
ଏହି ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ଛାଡି, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିର୍ବିକାର ଭାବରେ ସମୟ କାଟିଲେ । ସେମାନେ ଏମିତି ଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ହରିଣ ତାଙ୍କର ଝୁଣ୍ଡିଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ନିଜେ ନିଜେ ଚାଲିଯାନ୍ତି ।
ଜଗ୍ମୁର୍ ଦିନାନି ମାସାଶ୍ ଚ ଵର୍ଷାଣ୍ଯ୍ ଅଥ ତଯୋସ୍ ତଦା । କ୍ରମାତ୍ ତାଵ୍ ଅପି ସଂଯାତୌ ଜରାଂ ଶ୍ଵଭ୍ରଦ୍ରୁମାଵ୍ ଇଵ
ସେମାନଙ୍କର ଦିନ, ମାସ ଏବଂ ବର୍ଷ ଏଭଳି କଟିଗଲା । ଦେଖିଦେଖି ସେମାନେ ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ଖୋଖଳ ଗଛ ବୟସରେ ପୁରୁଣା ହୋଇଯାଏ ।
ଅପ୍ରାପ୍ତଵିମଲଜ୍ଞାନୌ ଚିରାଜ୍ ଜରଢତାପସୌ । ତାଵ୍ ଏକଦା ସଙ୍ଘଟିତାଵ୍ ଇଦମ୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଊଚତୁଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିପାରିନଥିବା, ସେଇ ବୟସ୍କ ତାପସ ଦୁଇଜଣ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଏକଠା ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ କହିଲେ—
ଜୀଵିତୋଗ୍ରଦ୍ରୁମଫଲ ମଦାଶ୍ଵାସାମୃତାମ୍ବୁଧେ । ଜଗତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ମହାବନ୍ଧୋ ଭାସ ସ୍ଵାଗତମ୍ ଅସ୍ତୁ ତେ
ଏହି ସଂସାରର ମହାବନ୍ଧନ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର । ତୁମେ ଜୀବନ ଗଛର ଫଳର ମଦ, ସାନ୍ତ୍ୱନା ଓ ଆନନ୍ଦର ଜଳଧି ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛ ।
ଏତାଵତ୍ଯୋ ଦିନାଵଲ୍ଯୋ ମଦ୍ଵିଯୋଗଵତା ତ୍ଵଯା । ଵଦ କ୍ଵ କ୍ଷପିତାସ୍ ସାଧୋ କଚ୍ଚିତ୍ ତେ ଵିମଲଂ ତପଃ
ହେ ମହାନ, ଏତେ ଦିନ ତୁମେ ମୋଠାରୁ ଦୂରେ ରହିଛ, ଏହି ସମୟ କେଉଁଠି କାଟିଲ? କହ, ତୁମର ତପସ୍ୟା ଶୁଦ୍ଧ ରହିଛି କି ନାହିଁ?
କଚ୍ଚିତ୍ ତେ ଵିଜ୍ଵରା ବୁଦ୍ଧିଃ କଚ୍ଚିଜ୍ ଜାତସ୍ ତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମଵାନ୍ । କଚ୍ଚିତ୍ ଫଲିତଵିଦ୍ଯସ୍ ତ୍ଵଂ କଚ୍ଚିତ୍ କୁଶଲଵାନ୍ ଅସି
ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଅଛି କି? ତୁମେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛ କି? ତୁମର ଜ୍ଞାନ ଫଳ ଦେଇଛି କି? ତୁମେ କୌଶଳୀ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୋଇଛ କି?
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵନ୍ତଂ ସଂସାରସମୁଦ୍ଵିଗ୍ନମ୍ ଅଲଂ ତଦା । ପ୍ରାହାପ୍ରାପ୍ତମହାଜ୍ଞାନଂ ସୁହୃତ୍ ସୁହୃଦମ୍ ଆଦରାତ୍
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ସଂସାରର ଦୁଃଖରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଥିବା ସେ, ଏଉଁଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନ ନ ପାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ମିତ୍ରକୁ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲେ।
ସାଧୋ ସ୍ଵାଗତମ୍ ଅଦ୍ଯାଙ୍ଗ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଦୃଷ୍ଟୋ ଽସି ମାନଦ । କୁଶଲଂ ତୁ କୁତୋ ଽସ୍ମାକଂ ସଂସାରେ ତିଷ୍ଠତାମ୍ ଇହ
ହେ ମହାନ, ଆଜି ତୁମକୁ ଦେଖି ମୋତେ ବଡ଼ ଖୁସି ହେଲା। ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ତୁମେ ଆସିଛ। ତେବେ, ଏହି ସଂସାରରେ ରହୁଥିବା ଆମ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସୁଖ ଅଛି?
ଯାଵନ୍ ନାଧିଗତଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଯାଵତ୍ କ୍ଷୀଣା ନ ଚିତ୍ତଭୂଃ । ଯାଵତ୍ ତୀର୍ଣଂ ନ ସଂସାରାତ୍ ତାଵନ୍ ମେ କୁଶଲଂ କୁତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣିବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷ ଜଣାଯାଇନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନର ଚିନ୍ତା ଶେଷ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସଂସାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର କେମିତି ଭଲ ହେବ?
ଯାଵନ୍ ନାଧିଗତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଯାଵନ୍ ନ ସମତୋଦିତା । ଯାଵନ୍ ନାଭ୍ଯୁଦିତୋ ବୋଧସ୍ ତାଵନ୍ ନଃ କୁଶଲଂ କୁତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୋଇନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମତା ଆସିନାହିଁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ହୋଇନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମେ କେମିତି ଭଲ ରହିପାରିବୁ?
ଆଶା ଯାଵଦ୍ ଅଶେଷେଣ ନ ଲୂନାଶ୍ ଚିତ୍ତସମ୍ଭଵାଃ । ଵୀରୁଧୋ ଦାତ୍ରକେଣେଵ ତାଵନ୍ ନଃ କୁଶଲଂ କୁତଃ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆଶା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କଟିଯାଇନାହିଁ, ଗଛର ଅଙ୍କୁର ଯେପରି ଚିରାଯାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆମ ପାଇଁ କେଉଁଠି ଭଲ ହେବ?
ଆତ୍ମଲାଭଂ ଵିନା ସାଧୋ ଵିନା ଜ୍ଞାନମହୌଷଧମ୍ । ଉଦେତି ପୁନର୍ ଏଵେଯଂ ଦୁସ୍ସଂସୃତିଵିଷୂଚିକା
ହେ ସାଧୁ, ଆତ୍ମାକୁ ପାଇବା ଛାଡ଼ି, ଜ୍ଞାନର ମହାଔଷଧ ବିନା, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ରୋଗ ପୁନିପୁନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଶୈଶଵାଙ୍କୁରିତାରମ୍ଭୋ ନଵଯୌଵନପଲ୍ଲଵଃ । ଜରାକୁସୁମିତୋ ଽଭ୍ଯେତି ପୁନସ୍ ସଂସାରଦୁର୍ଦ୍ରୁମଃ
ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାରର ଗଛଟି ଶିଶୁବୟସରେ ଅଙ୍କୁର ମାରେ, ଯୁବାବସ୍ଥାରେ କୋମଳ ପତ୍ର ଫୁଟେ, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ।
କାଯଜୀର୍ଣତରୋର୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ବାନ୍ଧଵାକ୍ରନ୍ଦଷଟ୍ପଦାତ୍ । ଜରାପୁଷ୍ପସିତୋଦେତି ପୁନର୍ ମରଣମଞ୍ଜରୀ
ଏହି ଜରାଗ୍ରସ୍ତ ଦେହର ଗଛରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କର କାନ୍ଦଣ ମଧୁମକୁଁଜ ପରି ଗୁଞ୍ଜିଥାଏ, ସେଠାରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଫୁଲ ଫୁଟେ, ଏବଂ ପରେ ମୃତ୍ୟୁର ଗୁଛ ଆସେ।
ଭୁକ୍ତଶୁକ୍ତର୍ତୁଵିରସା ପୁରାଣଦିଵସୋମ୍ଭିତା । ନୀଯତେ ନୀରସପ୍ରାଯା ପୁନସ୍ ସଂଵତ୍ସରାଵଲୀ
ଯେଉଁ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ଏକ ସମୟରେ ଋତୁର ରସ ଓ ନୂତନ ଦିନର ତାଜାପନାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଅଧିକାଂଶ ଶୁଷ୍କ ଓ ଜୀବନ୍ତତା ହୀନ ହୋଇ ଚାଲିଯାଉଛି।
ମହାଦରୀଷୁ ଦେହାଦ୍ରେସ୍ ତୃଷ୍ଣାକଣ୍ଟକିତାସ୍ଵ୍ ଅତି । ହେଲାଵ୍ଯାଲାସୁ ଚ ପୁନଃ କ୍ରିଯାସୁ ପରିଲୁପ୍ଯତେ
ଏହି ଦେହର ପାହାଡ଼ର ଗଭୀର ଗୁହାମାନେ ତୃଷ୍ଣାର କାଂଟାରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏବଂ ଅବିବେକୀ କାର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କର ଗୁହାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୀରେ ଦୀରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ।
ଦୁଃଖୈସ୍ ସୁଖଲଵାକାରୈର୍ ଦୀର୍ଘଦୀର୍ଘୈଶ୍ ଶୁଭାଶୁଭୈଃ । ଅପର୍ଯସ୍ତାଗମପ୍ରାଯାଃ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆଯାନ୍ତି ରାତ୍ରଯଃ
ଦୁଃଖର ଦୀର୍ଘ ରାତି, ଏକାଧିକ ସୁଖର ଛୋଟ ଛୋଟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଘଟଣାରେ ଭରିଯାଇ, ଏ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଆସେ ଓ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ନୂତନ କିଛି ନେଇ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଅଯଥାର୍ଥକ୍ରିଯାରମ୍ଭୈଃ କଦାଶାଵେଶପଲ୍ଲଵୈଃ । କ୍ଷୀଯତେ କର୍ମଭିସ୍ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଆଯୁର୍ ଆହତକର୍ତୃଭିଃ
ନିରର୍ଥକ କାମରେ ଲାଗି, ଅନ୍ୟାୟ ଆଶାର ଅଙ୍କୁର ଉଠି, ଏବଂ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କ କାମରେ, ଜୀବନ ଦିନେ ଦିନେ କ୍ଷୟ ହେଉଛି।
ଉନ୍ମୂଲିତାଶଯାଲାନୋ ମନୋମତ୍ତମତଙ୍ଗଜଃ । ତୃଷ୍ଣାକରେଣୁକୋତ୍ତବ୍ଧୋ ଦୂରଂ ଵିପରିଧାଵତି
ମନର ମତ୍ତ ହାତୀ, ଇଚ୍ଛାର ମୂଳ ଉଖାଡ଼ିଦେଇ, ମୋହରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ତୃଷ୍ଣାର ଧୂଳିରେ ବାନ୍ଧା, ଦୂରକୁ ବେପରୁଆ ଭାବେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ଜିହ୍ଵାଦଲଲତାଲଗ୍ନଃ କାଯଦ୍ରୁମଗୁହାଲଯେ । ଯତ୍ରଚିନ୍ତାମଣୌ ଵୃଦ୍ଧୋ ଗର୍ଧଗୃଧ୍ରୋ ଵିଵର୍ଧତେ
ଦେହ ଗଛର ଗୁହାରେ, ଜିଭ ଓ ତାଳୁକୁ ଧରି, ଯେଉଁଠାରେ ଚିନ୍ତାର ପୁରୁଣା ଗିଧ ଯେଉଁ କିଛି ମିଳେ ତାହାରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହି ଚିନ୍ତା ଦିନକୁ ଦିନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ନୀରସା ନିସ୍ସୁଖା ଲଘ୍ଵୀ ପତତ୍ପେଲଵଗାତ୍ରିକା । ଜୀର୍ଣପର୍ଣସଵର୍ଣେଯଂ କ୍ଷୀଯତେ ଦିଵସାଵଲୀ
ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଏମିତି, ମୂଲ୍ୟହୀନ, ଆନନ୍ଦ ନଥିବା, ହଳୁକା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଅତି ଦୁର୍ବଳ, ଦିନକ୍ରମେ ଦେଖିଦେଖି ଅସ୍ତ ହେଉଛି ।
ଅପମାନରଜୋଧ୍ଵସ୍ତମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତଵପୁଶ୍ଶ୍ରି ଚ । ମୁଖଂ ଧୂସରତାମ୍ ଏତି ହିମୈଃ ପଦ୍ମମ୍ ଇଵାହତମ୍
ଅପମାନର ଧୂଳିରେ ମୁହଁର ରୂପ ଓ ଆକୃତି ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ମୁହଁ ଧୂସର ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ହିମରେ ପଡ଼ିଥିବା ପଦ୍ମ ।
ଶୁଷ୍ଯତଃ କାଯସରସଃ ପ୍ରଗଲଦ୍ଯୌଵନାମ୍ଭସଃ । ରାଜହଂସଃ କ୍ଷଣାଦ୍ ଆଯୁର୍ ଅନାଵର୍ତି ପଲାଯତେ
ଦେହର ଜଳାଶୟ ଶୁଖିଯିବା ସହ, ଯୁବତାର ଜଳ ଶେଷ ହେଉଛି, ତେବେ ଜୀବନର ହଂସ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚିରକାଳ ପାଇଁ ଚାଲିଯାଏ ।