ତତ୍ତ୍ଵାଵଲୋକନାତ୍ କ୍ଷୀଣେ ଚିତ୍ତେ ନୋ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଜୀଵଃ କଦାଚନ ତଦା ଭଵେତ୍ ତୀର୍ଣଭଵାର୍ଣଵଃ
ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ପୁଣି କେବେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ମହାନୁଭାଵସମ୍ପର୍କାତ୍ ସଂସାରାର୍ଣଵଲଙ୍ଘନେ । ଯୁକ୍ତିସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ଦୃଢା ନୌର୍ ଇଵ ନାଵିକାତ୍
ହେ ରାମ, ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ନାଉକା ଚାଳକଙ୍କ ହାତରେ ନାଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଦେଶମରୌ ରାମ ନାସ୍ତି ସଜ୍ଜନପାଦପଃ । ସଫଲଶ୍ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯୋ ନ ତତ୍ର ନିଵସେଦ୍ ବୁଧଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟ ଜାଗାରେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଛାୟାଦାୟକ ଓ ଫଳଦାୟକ ଗଛ ନାହିଁ, ସେଠି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ନିଗ୍ଧଶୀତଵଚଃପତ୍ତ୍ରେ ସଚ୍ଛାଯେ ସ୍ମିତପୁଷ୍ପିତେ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିଶ୍ରମ୍ଯତେ ରାମ ଭୃଶଂ ସୁଜନଷଣ୍ଡକେ
ହେ ରାମ, ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପବନରେ, ସେମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ କଥାର ପତ୍ର, ଛାୟା ଓ ହସିଥିବା ଫୁଲରେ, ଅତି କ୍ଷଣିକ ସମୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।
ତଦଭାଵେ ମହାମୋହଦାହସନ୍ତତିଦାଯିନି । କିଞ୍ଚିଜ୍ଜାତଵିଵେକେନ ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ ନେହ ଧୀମତା
ଏପରି ସଙ୍ଗ ନଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହା ମୂଢ଼ତାର ଅଗ୍ନି ସବୁବେଳେ ଜଳିଥାଏ, ସେଠି ଅଳ୍ପ ବିବେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍ । ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲେପେନ ଜନ୍ମପଙ୍କାର୍ଣଵେ କ୍ଷିପେତ୍
ନିଜେ ନିଜର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି; ଏହି ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜନ୍ମର କାଦାର ସମୁଦ୍ରରେ ନ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
କିମ୍ ଇଦଂ କଥମ୍ ଆଯାତଂ କିମ୍ମୂଲଂ କିମପକ୍ଷଯମ୍ । ଦେହଦୁଃଖମ୍ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହା କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଆସିଛି? ଏହାର ମୂଳ କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଶେଷ ହୁଏ? ଦେହର ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସତର୍କତା ସହିତ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ନ ଧନାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ନରାଣାମ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ମଗ୍ନସ୍ଵାତ୍ମସମୁଦ୍ଧୃତୌ
ଧନ, ମିତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଡୁବିଥିବା ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମନୋମାତ୍ରେଣ ସୁହୃଦା ସଦୈଵ ସହଵାସିନା । ସହ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରାମୃଶ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସମୁଦ୍ଧୃତଃ
ମନ ହେଉଛି ସଦା ସହଚର ଓ ମିତ୍ର; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କିଛି ଭଲ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିହେବ।
ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯତ୍ନାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵପରାମର୍ଶଜନ୍ମନା । ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକେନ ପୋତେନ ତୀର୍ଯତେ ଭଵସାଗରଃ
ବିରକ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଚେଷ୍ଟା, ନିଜ ଓ ପରର ଚିନ୍ତନରୁ ଉପଜିଥିବା ବିବେକ, ଏବଂ ସତ୍ୟତାର ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ।
ଶୋଚ୍ଯମାନଂ ଜନୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଦୁରାଶଯା । ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵମନ୍ଯେତ ପ୍ରୋଦ୍ଧରେଦ୍ ଏନମ୍ ଆଦରାତ୍
ଲୋକମାନେ ଯଦି ସବୁବେଳେ ଦୟା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ଆଶାରେ ମନ ଦହିଯାଏ, ତଥାପି ନିଜକୁ କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆଦର ସହିତ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅହଙ୍କାରମହାଲାନଂ ତୃଷ୍ଣାରଜ୍ଜୁଂ ମନୋମଦମ୍ । ଜନ୍ମଜମ୍ବାଲନିର୍ମଗ୍ନଂ ଜୀଵଦନ୍ତିନମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍
ଏହି ଜୀବନ ହାତୀଟିଏ ଜନ୍ମର କାଦରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଏହାର ବଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ତାଣି ହେଉଛି ତୃଷ୍ଣା, ଏବଂ ମନ ହେଉଛି ମଦ; ଏହି ହାତୀଟିଏକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଯମ୍ ଏତାଵତୈଵାତ୍ମା ତ୍ରାତୋ ଭଵତି ରାଘଵ । ଯଦ୍ ଅପାସ୍ଯ ଵିମୂଢତ୍ଵମ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପ୍ରମାର୍ଜ୍ଯତେ
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମୂଢ଼ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଅହଂକାରକୁ ସଫା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ଏତାଵତୈଵ ସନ୍ମାର୍ଗୋ ଯାତି ପ୍ରକଟତାମ୍ ଅଲମ୍ । ଯଦ୍ ଅପାସ୍ଯ ମନୋମୋହମ୍ ଅହମ୍ଭାଵୋ ଵିଲୀଯତେ
ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ପଥ କେବଳ ଏତିକି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ଯେତେବେଳେ ମନର ମାୟାକୁ ଛାଡିଦିଆଯାଏ ଏବଂ 'ମୁଁ' ବୋଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଲିଯାଏ।
ଏତାଵତୈଵ ଦେଵେଶଃ ପରମାତ୍ମାଵଗମ୍ଯତେ । କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମତ୍ଵେନ ଦେହୋ ଯଦ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ପରମ ଆତ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେବଳ ଏତିକି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ଯେତେବେଳେ ଦେହକୁ କାଠ କିମ୍ବା ମାଟି ଚେଉଁ ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦେ କ୍ଷୀଣେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚିଦ୍ଦିଵାକରଃ । ତତସ୍ ତତ୍ପରିଣାମେନ ତତ୍ ପଦଂ ସମଵାପ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଯଥା ଧ୍ଵାନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲୋକଵେଦନମ୍ । ତଥାହଙ୍କାରଵିଚ୍ଛେଦେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାଵଲୋକନମ୍
ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହେଲେ ଆଲୋକ ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅହଂକାର କଟିଯିବା ପରେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରସମୁଚ୍ଛେଦେ ଯାଵସ୍ଥା ସୁସମୋଦଯା । ସା ପରା ଭରିତାକାରା ସା ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନୀ ଚିତିଃ
ଅହଂକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶେଷ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଦଶା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ରହେ।
ପରିପୂର୍ଣାର୍ଣଵପ୍ରଖ୍ଯା ନ ଵାଗ୍ଗୋଚରମ୍ ଏତି ନଃ । ନୋପମାନମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ନାନୁଧାଵତି ରଞ୍ଜନମ୍
ସେହି ଅବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଏବଂ ଆମର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହାକୁ କୌଣସି ଉପମା ଦେଇ ଦେଖାଯିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହା କୌଣସି ରଙ୍ଗ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଛରେ ଚାଲି ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଚିତ୍ପ୍ରକାଶାଂଶକଲିତା ସ୍ଥିରତାଂ ଗତା । ତୁର୍ଯା ଚେତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତତ୍ ତଯା ସୋପମୀଯତେ
ଏହା କେବଳ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯାହା ସ୍ଥିର ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଅଛି; ଯଦି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ (ତୁରୀୟ) ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଏହା ସହିତ ତୁଳନୀୟ ହୁଏ।
ଅଦୂରଗତସାଦୃଶ୍ଯା ସୁଷୁପ୍ତସ୍ଯୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ସାଵସ୍ଥା ଭରିତାକାରା ଗଗନଶ୍ରୀର୍ ଇଵାମ୍ବୁଧେଃ
ଏହାକୁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ କିଛି ମାତ୍ରାର ସାଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ସେହି ଅବସ୍ଥା ନିଜ ରୂପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯେପରି ଆକାଶର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସମୁଦ୍ର ସହିତ ତୁଳନୀୟ।
ମନୋଽହଙ୍କାରଵିଲଯେ ସର୍ଵଭାଵାନ୍ତରସ୍ଥିତା । ସମୁଦେତି ପରାନନ୍ଦା ଯା ତନୁଃ ପାରମେଶ୍ଵରୀ
ମନ ଓ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଭାବର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦର ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଦେହ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟାପିଥାଏ।
ସା ସ୍ଵଯଂ ଯୋଗସଂସିଦ୍ଧ୍ଯା ସୁଷୁପ୍ତାଦୂରଭାଵିନୀ । ନ ଗମ୍ଯା ଵଚସାଂ ରାମ ହୃଦ୍ଯ୍ ଏଵେହାନୁଭୂଯତେ
ଯୋଗର ସଫଳତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅବସ୍ଥା ସ୍ୱତଃ ହୁଏ, ଯାହା ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେ ରହିଥାଏ, ଏହା କଥା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ନୁହେଁ, ରାମ, ଏହା କେବଳ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଅଖିଲମ୍ ଇଦମ୍ ଅନନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ଦୃଢପରିଣାମିନି ଚେତସି ସ୍ଥିତେ ଽନ୍ତଃ । ବହିର୍ ଉପଶମିତେ ଚରାଚରାତ୍ମା ସ୍ଵଯମ୍ ଅନୁଭୂଯତ ଏଵ ଦେଵଦେଵଃ
ଯେତେବେଳେ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାର ତତ୍ତ୍ୱ ଦୃଢ଼ ମନରେ ଭଲଭାବେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ଭିତର ଓ ବାହାର ଦୁଇଁଟି ଜଗତ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭବ କରାଯାନ୍ତି।
ତଦନୁ ଵିଷଯଵାସନାଵିନାଶସ୍ ତଦନୁ ଶୁଭଃ ପରମସ୍ଫୁଟଃ ପ୍ରକାଶଃ । ତଦନୁ ଚ ସମତାଵଶାତ୍ ସ୍ଵରୂପେ ପରିଣମନଂ ମହତାମ୍ ଅଚିନ୍ତ୍ଯରୂପେ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଆସକ୍ତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତାପରେ ଏକ ଶୁଭ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ; ତାପରେ ସମତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମହାନ ଲୋକମାନେ ନିଜର ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ମନସୈଵ ମନଶ୍ ଛିତ୍ତ୍ଵା ଯଦ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ନାଵଲୋକ୍ଯତେ । ମମେତ୍ଯ୍ ଅହମ୍ ଇତି ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ତତ୍ ତାମରସଲୋଚନ
ମନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ କାଟି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ଏହି 'ମୋର' ଓ 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ଛାଡି ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ହେ ତାମରସ ନୟନ, ଏହାର ଫଳ ନାହିଁ।
ନାସ୍ତମ୍ ଏତି ଜଗଦ୍ଦୁଃଖଂ ଯଥା ଚିତ୍ରଗତୋ ରଵିଃ । ଆପଦ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅନନ୍ତତ୍ଵଂ ମହାର୍ଣଵଵଦ୍ ଆତତା
ତେବେ ଏହି ସଂସାରର ଦୁଃଖ ଶେଷ ହୁଏନାହିଁ, ଯେପରି ଚିତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ବିପଦ ଏକ ବଡ଼ ସାଗର ପରି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ପୁନଃ ପୁନର୍ ଉପାଯାତି ଜଡକଲ୍ଲୋଲକାରିଣୀ । ମେଘନୀଲତରୁଶ୍ଯାମା ସଂସୃତିପ୍ରାଵୃଡ୍ ଆକୁଲା
ପୁଣି ପୁଣି ଜଡତାର ତରଙ୍ଗ ଉଠି ଆସେ; ମେଘ ଓ ଗଛର ନୀଳ ଅନ୍ଧାର ପରି ସଂସାରର ବର୍ଷା ଋତୁ ଅସ୍ତିରତା ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆଣିଦେଇଥାଏ।
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରନ୍ତୀମମ୍ ଇତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ସଂଵାଦଂ ସୁହୃଦୋସ୍ ସହ୍ଯସାନୌ ଭାସଵିଲାସଯୋଃ
ଏଠାରେ ପୁରାତନ ଏକ କଥା କହାଯାଏ: ସହ୍ୟ ପାହାଡ଼ରେ ଦୁଇ ମିତ୍ର, ଭାସା ଓ ବିଲାସଙ୍କର ସଂବାଦ।
ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଉତ୍ସେଧଜିତାକାଶଃ ପୀଠେନ ଜିତଭୂତଲଃ । ତଲେନ ଜିତପାତାଲସ୍ ତ୍ରିଲୋକଵିଜଯୀ ଗିରିଃ
ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାର ଶିଖର ଆକାଶକୁ ଜିତିଛି, ତଳଭାଗ ଭୂମିକୁ ଜିତିଛି ଏବଂ ମୂଳ ତଳ ତଳପାତାଳକୁ ଜିତିଛି—ଏହି ପାହାଡ଼ ତିନି ଲୋକର ଜୟୀ।