ଚିରଂ ଶୋଚନ୍ତି ତେ ଦୀନା ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲଵୀରୁଧଃ । ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ ହେଲା ଯେଷାମ୍ ଅଧିଗତୈନସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି ନିଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅବାଞ୍ଛିତ ଗଛପତ୍ର ଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖିତ ରହନ୍ତି।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ ବଦ୍ଧଂ ଭୋଗୋଲପସୁଲାଲସମ୍ । ଜରାଜର୍ଜରିତାକାରଂ ଶୋକୋଚ୍ଛ୍ଵାସକଦର୍ଥିତମ୍
ଅନେକ ଆଶାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରେ ମନ ଲଗାଇ, ବୟସରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖର ନିଶ୍ୱାସରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯୂଢଦୁଃଖମହାଭାରଂ ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲଜୀଵିନମ୍ । କୁକର୍ମକର୍ଦମାଲିପ୍ତଂ ମୋହପଲ୍ଵଲଶାଯିନମ୍
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଭାର ବୋହି, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ବଞ୍ଚି, ଦୁଷ୍କର୍ମର କାଦିରେ ଲପେଟାଇ, ମୋହର ଦଳଦଳରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।
ରୋଗଦଂଶାଵଲୀଦଷ୍ଟଂ କୃଷ୍ଟଂ ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ମନୋଵାଜିନକୋତ୍ତବ୍ଧଂ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧନନିଶ୍ଚଲମ୍
ରୋଗର ଝୁଣ୍ଡରେ ଦଂଶିତ, ତୃଷ୍ଣାର ଦୌଡ଼ରେ ଟାଣାଯାଉଥିବା, ମନର ଦୃଢ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବାନ୍ଧା, ଓ ଜଣେ ନିଜ ପରିବାରର ସଂଯୋଗରେ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି।
ପୁତ୍ରଦାରଦରୀଜୀର୍ଣଂ ମଗ୍ନୋନ୍ମଗ୍ନଂ କୁକର୍ଦମେ । ଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଗତଵିଶ୍ରାମଂ ଭଗ୍ନମ୍ ଆଦୀର୍ଘଵର୍ତ୍ମନି
ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଆପଣଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ, ଦୁଷ୍ଟ କାଦିରେ ଗଡ଼ିଯାଇଥିବା, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ବିଶ୍ରାମ ବିନା, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପଥରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି।
ଗମାଗମପରିକ୍ଷୀଣଂ ସଂସାରାରଣ୍ଯଚାରିଣମ୍ । ଅଲବ୍ଧଶୀତଲଚ୍ଛାଯଂ ତୀଵ୍ରତାପୋପତାପିତମ୍
ଅନେକ ଯିବା-ଆସିବାରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ଶିତଳ ଛାୟା ମିଳିନଥିବା, ତୀବ୍ର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ।
ଆକାରଭାସୁରଂ ଦୀନଂ ଵାହୈର୍ ଆକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । କର୍ମକର୍ଣୀରଥାକ୍ରାନ୍ତଂ ତାନ୍ତଂ ଦୁଷ୍କୃତତାଡନୈଃ
ଦେହରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ପବନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କର୍ମର ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଯାଉଥିବା, ଦୁଷ୍କର୍ମର ଆଘାତରେ ଦୁଃଖିତ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଚକ୍ରାଵର୍ତଦୁରୁଦ୍ଵହମ୍ । ଅଜ୍ଞାନଵିକଟାଟଵ୍ଯାଂ ଲୁଠନ୍ତଂ ଭଗ୍ନଗାତ୍ରକମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଆସିବା-ଯିବାର ଭାର ଉଠାଇ, ଭଙ୍ଗା ଦେହରେ ହେଲାପେଲା ହେଉଛି, ଅସହାୟ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି।
ନିଜାନର୍ଥସ୍ଖଦାମଗ୍ନଂ ସୀଦମାନମ୍ ଅକିଞ୍ଚନମ୍ । ସନ୍ନାଙ୍ଗଂ କର୍ମଭାରେଣ କରୁଣାକ୍ରନ୍ଦକାରିଣମ୍
ନିଜ ଦୁଃଖର କାଦରେ ଡୁବିଥିବା, ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦରିଦ୍ର ଏହି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମର ଭାରରେ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଦୟା ଲାଗୁଥିବା ଭାବରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛି।
ରାମ ଜୀଵବଲୀଵର୍ଦମ୍ ଇମଂ ସଂସାରପଲ୍ଵଲାତ୍ । ପରମଂ ଯତ୍ନମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଚିରମ୍ ଉତ୍ତାରଯେଦ୍ ବଲାତ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରାଣୀଟିଏ ସଂସାରର କାଦରେ ଅଟକିଥିବା ବଳଦ ପରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୋରକରି ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ତତ୍ତ୍ଵାଵଲୋକନାତ୍ କ୍ଷୀଣେ ଚିତ୍ତେ ନୋ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଜୀଵଃ କଦାଚନ ତଦା ଭଵେତ୍ ତୀର୍ଣଭଵାର୍ଣଵଃ
ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ପୁଣି କେବେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ମହାନୁଭାଵସମ୍ପର୍କାତ୍ ସଂସାରାର୍ଣଵଲଙ୍ଘନେ । ଯୁକ୍ତିସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ଦୃଢା ନୌର୍ ଇଵ ନାଵିକାତ୍
ହେ ରାମ, ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ନାଉକା ଚାଳକଙ୍କ ହାତରେ ନାଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଦେଶମରୌ ରାମ ନାସ୍ତି ସଜ୍ଜନପାଦପଃ । ସଫଲଶ୍ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯୋ ନ ତତ୍ର ନିଵସେଦ୍ ବୁଧଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟ ଜାଗାରେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଛାୟାଦାୟକ ଓ ଫଳଦାୟକ ଗଛ ନାହିଁ, ସେଠି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ନିଗ୍ଧଶୀତଵଚଃପତ୍ତ୍ରେ ସଚ୍ଛାଯେ ସ୍ମିତପୁଷ୍ପିତେ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିଶ୍ରମ୍ଯତେ ରାମ ଭୃଶଂ ସୁଜନଷଣ୍ଡକେ
ହେ ରାମ, ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପବନରେ, ସେମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ କଥାର ପତ୍ର, ଛାୟା ଓ ହସିଥିବା ଫୁଲରେ, ଅତି କ୍ଷଣିକ ସମୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।
ତଦଭାଵେ ମହାମୋହଦାହସନ୍ତତିଦାଯିନି । କିଞ୍ଚିଜ୍ଜାତଵିଵେକେନ ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ ନେହ ଧୀମତା
ଏପରି ସଙ୍ଗ ନଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହା ମୂଢ଼ତାର ଅଗ୍ନି ସବୁବେଳେ ଜଳିଥାଏ, ସେଠି ଅଳ୍ପ ବିବେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍ । ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲେପେନ ଜନ୍ମପଙ୍କାର୍ଣଵେ କ୍ଷିପେତ୍
ନିଜେ ନିଜର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି; ଏହି ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜନ୍ମର କାଦାର ସମୁଦ୍ରରେ ନ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
କିମ୍ ଇଦଂ କଥମ୍ ଆଯାତଂ କିମ୍ମୂଲଂ କିମପକ୍ଷଯମ୍ । ଦେହଦୁଃଖମ୍ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହା କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଆସିଛି? ଏହାର ମୂଳ କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଶେଷ ହୁଏ? ଦେହର ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସତର୍କତା ସହିତ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ନ ଧନାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ନରାଣାମ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ମଗ୍ନସ୍ଵାତ୍ମସମୁଦ୍ଧୃତୌ
ଧନ, ମିତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଡୁବିଥିବା ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମନୋମାତ୍ରେଣ ସୁହୃଦା ସଦୈଵ ସହଵାସିନା । ସହ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରାମୃଶ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସମୁଦ୍ଧୃତଃ
ମନ ହେଉଛି ସଦା ସହଚର ଓ ମିତ୍ର; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କିଛି ଭଲ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିହେବ।
ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯତ୍ନାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵପରାମର୍ଶଜନ୍ମନା । ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକେନ ପୋତେନ ତୀର୍ଯତେ ଭଵସାଗରଃ
ବିରକ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଚେଷ୍ଟା, ନିଜ ଓ ପରର ଚିନ୍ତନରୁ ଉପଜିଥିବା ବିବେକ, ଏବଂ ସତ୍ୟତାର ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ।
ଶୋଚ୍ଯମାନଂ ଜନୈର୍ ନିତ୍ଯଂ ଦହ୍ଯମାନଂ ଦୁରାଶଯା । ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵମନ୍ଯେତ ପ୍ରୋଦ୍ଧରେଦ୍ ଏନମ୍ ଆଦରାତ୍
ଲୋକମାନେ ଯଦି ସବୁବେଳେ ଦୟା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ ଆଶାରେ ମନ ଦହିଯାଏ, ତଥାପି ନିଜକୁ କେବେ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଆଦର ସହିତ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅହଙ୍କାରମହାଲାନଂ ତୃଷ୍ଣାରଜ୍ଜୁଂ ମନୋମଦମ୍ । ଜନ୍ମଜମ୍ବାଲନିର୍ମଗ୍ନଂ ଜୀଵଦନ୍ତିନମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍
ଏହି ଜୀବନ ହାତୀଟିଏ ଜନ୍ମର କାଦରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଏହାର ବଡ଼ ଶୃଙ୍ଖଳ ହେଉଛି ଅହଂକାର, ତାଣି ହେଉଛି ତୃଷ୍ଣା, ଏବଂ ମନ ହେଉଛି ମଦ; ଏହି ହାତୀଟିଏକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।
ଅଯମ୍ ଏତାଵତୈଵାତ୍ମା ତ୍ରାତୋ ଭଵତି ରାଘଵ । ଯଦ୍ ଅପାସ୍ଯ ଵିମୂଢତ୍ଵମ୍ ଅହଙ୍କାରଃ ପ୍ରମାର୍ଜ୍ଯତେ
ହେ ରାଘବ, ଯେତେବେଳେ ମୂଢ଼ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଅହଂକାରକୁ ସଫା କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ସୁରକ୍ଷିତ ହୁଏ।
ଏତାଵତୈଵ ସନ୍ମାର୍ଗୋ ଯାତି ପ୍ରକଟତାମ୍ ଅଲମ୍ । ଯଦ୍ ଅପାସ୍ଯ ମନୋମୋହମ୍ ଅହମ୍ଭାଵୋ ଵିଲୀଯତେ
ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ପଥ କେବଳ ଏତିକି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ—ଯେତେବେଳେ ମନର ମାୟାକୁ ଛାଡିଦିଆଯାଏ ଏବଂ 'ମୁଁ' ବୋଧ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଲିଯାଏ।
ଏତାଵତୈଵ ଦେଵେଶଃ ପରମାତ୍ମାଵଗମ୍ଯତେ । କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମତ୍ଵେନ ଦେହୋ ଯଦ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ପରମ ଆତ୍ମା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେବଳ ଏତିକି ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ—ଯେତେବେଳେ ଦେହକୁ କାଠ କିମ୍ବା ମାଟି ଚେଉଁ ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରାମ୍ବୁଦେ କ୍ଷୀଣେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଚିଦ୍ଦିଵାକରଃ । ତତସ୍ ତତ୍ପରିଣାମେନ ତତ୍ ପଦଂ ସମଵାପ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରର ସାଗର ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଚେତନାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଯଥା ଧ୍ଵାନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆଲୋକଵେଦନମ୍ । ତଥାହଙ୍କାରଵିଚ୍ଛେଦେ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମାଵଲୋକନମ୍
ଯେପରି ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହେଲେ ଆଲୋକ ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅହଂକାର କଟିଯିବା ପରେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରସମୁଚ୍ଛେଦେ ଯାଵସ୍ଥା ସୁସମୋଦଯା । ସା ପରା ଭରିତାକାରା ସା ସର୍ଵଵ୍ଯାପିନୀ ଚିତିଃ
ଅହଂକାର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶେଷ ହେଲେ, ଯେଉଁ ଦଶା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବ୍ୟାପି ରହେ।
ପରିପୂର୍ଣାର୍ଣଵପ୍ରଖ୍ଯା ନ ଵାଗ୍ଗୋଚରମ୍ ଏତି ନଃ । ନୋପମାନମ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ନାନୁଧାଵତି ରଞ୍ଜନମ୍
ସେହି ଅବସ୍ଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ର ପରି ବିଶାଳ ଏବଂ ଆମର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବାକୁ ଯାଏ ନାହିଁ; ଏହାକୁ କୌଣସି ଉପମା ଦେଇ ଦେଖାଯିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହା କୌଣସି ରଙ୍ଗ ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ପଛରେ ଚାଲି ନାହିଁ।
କେଵଲଂ ଚିତ୍ପ୍ରକାଶାଂଶକଲିତା ସ୍ଥିରତାଂ ଗତା । ତୁର୍ଯା ଚେତ୍ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ ତତ୍ ତଯା ସୋପମୀଯତେ
ଏହା କେବଳ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଯାହା ସ୍ଥିର ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଅଛି; ଯଦି ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାକୁ (ତୁରୀୟ) ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ, ଦୃଷ୍ଟି ଏହା ସହିତ ତୁଳନୀୟ ହୁଏ।