ଵିରକ୍ତଜାଯାମରଣେ ଯଥା ଦୁଃଖୀ ନ ମାନଵଃ । ପରିଜ୍ଞାତାଖିଲାଵିଦ୍ଯଂ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ନ ଦୁଃଖଦମ୍
ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଯାହାଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନ ସାଥୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଲେ, ମନ ଆଉ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏନି।
ପରିଜ୍ଞାତମନୋମୋହୋ ଜଗଦ୍ଭାନୋଦ୍ଭଵାତ୍ମନା । ସ୍ପୃଶ୍ଯତେ ନୈନସା ସାଧୂ ରଜସେଵ ନଭସ୍ତଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନର ଭ୍ରମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଲୋକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମା ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ, ସେତେବେଳେ ନିଷ୍ପାପ ଲୋକମାନେ ପାପରେ ଛୁଆଁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଧୂଳି ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ।
ଅଵିଦ୍ଯାସମ୍ପରିଜ୍ଞାନମାତ୍ରମ୍ ଏଵ ମହୌଷଧମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯାଵିତତଵ୍ଯାଧେସ୍ ତିମିରସ୍ଯେଵ ଦୀପକଃ
ଅଜ୍ଞାନକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା ଏକ ବଡ଼ ଔଷଧ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦୀପ ଅନେକ ଉପକାରୀ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତା ଯଦୈଵ ହି ତଦୈଵ ହି । ସା ପରିକ୍ଷୀଯତେ ଭୂଯସ୍ ସ୍ଵଦତେ ଚ ନ ଭୋଗଭୂଃ
ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଏ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହା କ୍ଷୟ ପାଏ ଏବଂ ଏହା ଆଉ ଭୋଗର କାରଣ ରହିନଥାଏ।
ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସକ୍ତମତିର୍ ଏକଧୀଃ । ସ୍ପୃଶ୍ଯତେ ନୈନସା ସାଧୁର୍ ମତ୍ସ୍ଯେକ୍ଷଣମ୍ ଇଵାମ୍ଭସା
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅସକ୍ତ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର, ସେମାନେ ପାପରେ ଛୁଆଁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛର ଦୃଷ୍ଟି ପାଣିକୁ ମାତ୍ର ଦେଖେ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ଚିଦ୍ଭାସ୍କରାଲୋକେ ପ୍ରକ୍ଷୀଣାଜ୍ଞାନଯାମିନୀ । ଚିତ୍ତଭୂଃ ପରମାନନ୍ଦମ୍ ଆଗତା ଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଜତେ
ଚେତନାର ଭାସ୍କର୍ୟ ଆଲୋକ ଆସିଲାପରେ ଅଜ୍ଞାନର ରାତି ସମାପ୍ତ ହେଇଯାଏ । ମନର ଭୂମି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଏ ।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରୋପଶମେ ଜନୋ ଜ୍ଞାନାର୍କବୋଧିତଃ । ତଂ ପ୍ରବୋଧମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପୁନର୍ ଯେନ ନ ମୁହ୍ଯତି
ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ ଏକ ଜଣେ ଜନ ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଏମିତି ଜାଗୃତିକୁ ପାଇଥିବେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁଣି ମୂଢତାରେ ପଡ଼ିନାହିଁ ।
ଦିନାନି ଜୀଵ୍ଯତେ ତାନି ସାନନ୍ଦାସ୍ ତେ କ୍ରିଯାକ୍ରମାଃ । ଆତ୍ମଚିନ୍ତୋଦିତା ଯେଷୁ ଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ହୃଦଯାମ୍ବରେ
ଯେଉଁ ଦିନଗୁଡିକର ଜୀବନ ସାନନ୍ଦରେ ହୁଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ମଧୁର ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଚେତନାର ଜ୍ଯୋତି ଉଦୟ ହୁଏ ।
ନରୋ ମୋହସମୁତ୍ତୀର୍ଣସ୍ ସତତସ୍ଵାତ୍ମଚିନ୍ତଯା । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵାମୃତେନେଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ କରି ମୋହରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ମନରେ ଶୀତଳତା ପାଆନ୍ତି, ନିଜ ଅମୃତରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ।
ତାନି ମିତ୍ରାଣି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ତାନି ତାନି ଦିନାନି ଚ । ଵିରାଗୋଲ୍ଲାସଵାନ୍ ଯୈସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଆତ୍ମଚିନ୍ତୋଦଯସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍
ସେଇ ସମୟ, ସେଇ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ସେଇ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଦେହରେ ସତ୍ୟ ସାରଥିବା, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାକ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ସହିତ ନିଜ ପ୍ରତିଚିନ୍ତନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଚିରଂ ଶୋଚନ୍ତି ତେ ଦୀନା ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲଵୀରୁଧଃ । ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ ହେଲା ଯେଷାମ୍ ଅଧିଗତୈନସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି ନିଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅବାଞ୍ଛିତ ଗଛପତ୍ର ଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖିତ ରହନ୍ତି।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ ବଦ୍ଧଂ ଭୋଗୋଲପସୁଲାଲସମ୍ । ଜରାଜର୍ଜରିତାକାରଂ ଶୋକୋଚ୍ଛ୍ଵାସକଦର୍ଥିତମ୍
ଅନେକ ଆଶାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରେ ମନ ଲଗାଇ, ବୟସରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖର ନିଶ୍ୱାସରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯୂଢଦୁଃଖମହାଭାରଂ ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲଜୀଵିନମ୍ । କୁକର୍ମକର୍ଦମାଲିପ୍ତଂ ମୋହପଲ୍ଵଲଶାଯିନମ୍
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଭାର ବୋହି, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ବଞ୍ଚି, ଦୁଷ୍କର୍ମର କାଦିରେ ଲପେଟାଇ, ମୋହର ଦଳଦଳରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।
ରୋଗଦଂଶାଵଲୀଦଷ୍ଟଂ କୃଷ୍ଟଂ ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ମନୋଵାଜିନକୋତ୍ତବ୍ଧଂ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧନନିଶ୍ଚଲମ୍
ରୋଗର ଝୁଣ୍ଡରେ ଦଂଶିତ, ତୃଷ୍ଣାର ଦୌଡ଼ରେ ଟାଣାଯାଉଥିବା, ମନର ଦୃଢ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବାନ୍ଧା, ଓ ଜଣେ ନିଜ ପରିବାରର ସଂଯୋଗରେ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି।
ପୁତ୍ରଦାରଦରୀଜୀର୍ଣଂ ମଗ୍ନୋନ୍ମଗ୍ନଂ କୁକର୍ଦମେ । ଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଗତଵିଶ୍ରାମଂ ଭଗ୍ନମ୍ ଆଦୀର୍ଘଵର୍ତ୍ମନି
ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଆପଣଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ, ଦୁଷ୍ଟ କାଦିରେ ଗଡ଼ିଯାଇଥିବା, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ବିଶ୍ରାମ ବିନା, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପଥରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି।
ଗମାଗମପରିକ୍ଷୀଣଂ ସଂସାରାରଣ୍ଯଚାରିଣମ୍ । ଅଲବ୍ଧଶୀତଲଚ୍ଛାଯଂ ତୀଵ୍ରତାପୋପତାପିତମ୍
ଅନେକ ଯିବା-ଆସିବାରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ଶିତଳ ଛାୟା ମିଳିନଥିବା, ତୀବ୍ର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ।
ଆକାରଭାସୁରଂ ଦୀନଂ ଵାହୈର୍ ଆକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । କର୍ମକର୍ଣୀରଥାକ୍ରାନ୍ତଂ ତାନ୍ତଂ ଦୁଷ୍କୃତତାଡନୈଃ
ଦେହରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ପବନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କର୍ମର ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଯାଉଥିବା, ଦୁଷ୍କର୍ମର ଆଘାତରେ ଦୁଃଖିତ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଚକ୍ରାଵର୍ତଦୁରୁଦ୍ଵହମ୍ । ଅଜ୍ଞାନଵିକଟାଟଵ୍ଯାଂ ଲୁଠନ୍ତଂ ଭଗ୍ନଗାତ୍ରକମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଆସିବା-ଯିବାର ଭାର ଉଠାଇ, ଭଙ୍ଗା ଦେହରେ ହେଲାପେଲା ହେଉଛି, ଅସହାୟ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି।
ନିଜାନର୍ଥସ୍ଖଦାମଗ୍ନଂ ସୀଦମାନମ୍ ଅକିଞ୍ଚନମ୍ । ସନ୍ନାଙ୍ଗଂ କର୍ମଭାରେଣ କରୁଣାକ୍ରନ୍ଦକାରିଣମ୍
ନିଜ ଦୁଃଖର କାଦରେ ଡୁବିଥିବା, ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦରିଦ୍ର ଏହି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମର ଭାରରେ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଦୟା ଲାଗୁଥିବା ଭାବରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛି।
ରାମ ଜୀଵବଲୀଵର୍ଦମ୍ ଇମଂ ସଂସାରପଲ୍ଵଲାତ୍ । ପରମଂ ଯତ୍ନମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଚିରମ୍ ଉତ୍ତାରଯେଦ୍ ବଲାତ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରାଣୀଟିଏ ସଂସାରର କାଦରେ ଅଟକିଥିବା ବଳଦ ପରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୋରକରି ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ତତ୍ତ୍ଵାଵଲୋକନାତ୍ କ୍ଷୀଣେ ଚିତ୍ତେ ନୋ ଜାଯତେ ପୁନଃ । ଜୀଵଃ କଦାଚନ ତଦା ଭଵେତ୍ ତୀର୍ଣଭଵାର୍ଣଵଃ
ସତ୍ୟର ଦର୍ଶନରେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ପୁଣି କେବେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ; ସେତେବେଳେ ସେ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।
ମହାନୁଭାଵସମ୍ପର୍କାତ୍ ସଂସାରାର୍ଣଵଲଙ୍ଘନେ । ଯୁକ୍ତିସ୍ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ରାମ ଦୃଢା ନୌର୍ ଇଵ ନାଵିକାତ୍
ହେ ରାମ, ମହାନ ଲୋକଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଲେ, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧି ମିଳେ, ଯେପରି ଦକ୍ଷ ନାଉକା ଚାଳକଙ୍କ ହାତରେ ନାଉ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ ଦେଶମରୌ ରାମ ନାସ୍ତି ସଜ୍ଜନପାଦପଃ । ସଫଲଶ୍ ଶୀତଲଚ୍ଛାଯୋ ନ ତତ୍ର ନିଵସେଦ୍ ବୁଧଃ
ହେ ରାମ, ଯେଉଁ ଶୂନ୍ୟ ଜାଗାରେ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଛାୟାଦାୟକ ଓ ଫଳଦାୟକ ଗଛ ନାହିଁ, ସେଠି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କେବେ ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ନିଗ୍ଧଶୀତଵଚଃପତ୍ତ୍ରେ ସଚ୍ଛାଯେ ସ୍ମିତପୁଷ୍ପିତେ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିଶ୍ରମ୍ଯତେ ରାମ ଭୃଶଂ ସୁଜନଷଣ୍ଡକେ
ହେ ରାମ, ଭଲ ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପବନରେ, ସେମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଶୀତଳ କଥାର ପତ୍ର, ଛାୟା ଓ ହସିଥିବା ଫୁଲରେ, ଅତି କ୍ଷଣିକ ସମୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମନ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ।
ତଦଭାଵେ ମହାମୋହଦାହସନ୍ତତିଦାଯିନି । କିଞ୍ଚିଜ୍ଜାତଵିଵେକେନ ସ୍ଵପ୍ତଵ୍ଯଂ ନେହ ଧୀମତା
ଏପରି ସଙ୍ଗ ନଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହା ମୂଢ଼ତାର ଅଗ୍ନି ସବୁବେଳେ ଜଳିଥାଏ, ସେଠି ଅଳ୍ପ ବିବେକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମୈଵ ହ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁର୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମ୍ ଉଦ୍ଧରେତ୍ । ନାତ୍ମାନମ୍ ଅଵଲେପେନ ଜନ୍ମପଙ୍କାର୍ଣଵେ କ୍ଷିପେତ୍
ନିଜେ ନିଜର ସର୍ବୋତ୍ତମ ବନ୍ଧୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି; ଏହି ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ। ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜନ୍ମର କାଦାର ସମୁଦ୍ରରେ ନ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ।
କିମ୍ ଇଦଂ କଥମ୍ ଆଯାତଂ କିମ୍ମୂଲଂ କିମପକ୍ଷଯମ୍ । ଦେହଦୁଃଖମ୍ ଇତି ପ୍ରାଜ୍ଞୈଃ ପ୍ରେକ୍ଷଣୀଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହା କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଆସିଛି? ଏହାର ମୂଳ କ'ଣ? ଏହା କିପରି ଶେଷ ହୁଏ? ଦେହର ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅଛି, ତାହାକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସତର୍କତା ସହିତ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ନ ଧନାନି ନ ମିତ୍ରାଣି ନ ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ନ ବନ୍ଧଵଃ । ନରାଣାମ୍ ଉପକୁର୍ଵନ୍ତି ମଗ୍ନସ୍ଵାତ୍ମସମୁଦ୍ଧୃତୌ
ଧନ, ମିତ୍ର, ଶାସ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ-ସ୍ବଜନ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ଡୁବିଥିବା ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ମନୋମାତ୍ରେଣ ସୁହୃଦା ସଦୈଵ ସହଵାସିନା । ସହ କିଞ୍ଚିତ୍ ପରାମୃଶ୍ଯ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମା ସମୁଦ୍ଧୃତଃ
ମନ ହେଉଛି ସଦା ସହଚର ଓ ମିତ୍ର; ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କିଛି ଭଲ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ, ତେବେ ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିହେବ।
ଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାସଯତ୍ନାଭ୍ଯାଂ ସ୍ଵପରାମର୍ଶଜନ୍ମନା । ତତ୍ତ୍ଵାଲୋକେନ ପୋତେନ ତୀର୍ଯତେ ଭଵସାଗରଃ
ବିରକ୍ତି ଓ ଅଭ୍ୟାସର ଚେଷ୍ଟା, ନିଜ ଓ ପରର ଚିନ୍ତନରୁ ଉପଜିଥିବା ବିବେକ, ଏବଂ ସତ୍ୟତାର ଜ୍ଞାନର ନୌକା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରାଯାଏ।