ଅଲମ୍ ଅତିଵିତତୈର୍ ଵଚଃପ୍ରପଞ୍ଚୈର୍ ଇଯମ୍ ଉଚିତେହ ସୁଖାଯ ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଏକା । ସମୁପଶମିତଵାସନଂ ମନୋ ଽନ୍ତର୍ ଯଦି ମୁଦିତଂ ହି ତଦ୍ ଉତ୍ତମା ପ୍ରତିଷ୍ଠା
ଅତିରିକ୍ତ ଓ ଜଟିଳ କଥା ବଢ଼େଇବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଏକ ଠିକ୍ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ସୁଖ ମିଳେ। ଯଦି ମନ ଭିତରେ ସମସ୍ତ ଆଦତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଓ ମନ ଖୁସି ରହେ, ଏହିଠାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭିତ୍ତି ମିଳେ।
ସୁରଘୁଃ ପରିଘଶ୍ ଚୈଵ ଵିଚାର୍ଯେତି ଜଗଦ୍ଭ୍ରମମ୍ । ମିଥଃ ପ୍ରପୂଜିତୌ ତୁଷ୍ଟୌ ସ୍ଵଵ୍ଯାପାରପରୌ ଗତୌ
ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଳ ଓ ଲୋହାର ଦଣ୍ଡ—ଏହାକୁ ଭାବିଲେ ଜଗତର ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦୁଇଁଜଣେ ପରସ୍ପର ସମ୍ମାନ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ସହିତ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ଲଗିରହନ୍ତି।
ତଦ୍ ଏଵ ରାଘଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରମଂ ବୋଧକାରଣମ୍ । ଅନେନୈଵ ଵିବୋଧେନ ଭଵ ଲବ୍ଧାସ୍ପଦସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍
ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣି, ହେ ରାଘବ, ଏହି ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନିଜକୁ ଦୃଢ଼ କର।
ପରଯା ପ୍ରଜ୍ଞଯା ଧୀର ଵିଚାରାତତତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯଯା । ଗଲତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଅହଙ୍କାରକାଲମେଘେ ହୃଦମ୍ବରେ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଦୃଢ଼ ଚିନ୍ତନର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା ଦ୍ୱାରା, ହୃଦୟର ଆକାଶରେ ଅହଂକାରର କଳା ମେଘ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଳିଯାଏ।
ସମସ୍ତଲୋକାନୁମତେ ସଫଲେ ହ୍ଲାଦକାରିଣି । ନିର୍ମଲେ ଵିତତେ ଚେତଶ୍ଶରତ୍କାଲ ଉପସ୍ଥିତେ
ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନୁମତିରେ, ଫଳଦାୟୀ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ପରିସ୍କୃତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ମନର ଶରତ୍କାଳ ଆସିଥିଲେ—
ଧ୍ଯେଯେ ଶରଣ୍ଯେ ସୁସମେ ସକଲାନନ୍ଦସମ୍ପଦି । ସୁପ୍ରଶସ୍ତେ ଚିଦାକାଶେ ସ୍ଥୀଯତେ ପରମାତ୍ମନି
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଆଶ୍ରୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦର ନିବାସ ଭାବରେ ଚେତନାର ଶୁଭ ଆକାଶରେ ମନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ।
ଯୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମମଯୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ତର୍ମୁଖସ୍ ସୁଖୀ । ନିତ୍ଯଂ ଚିଦନୁସନ୍ଧାନସ୍ ସ ନ ଶୋକେନ ବାଧ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମାରେ ଲୀନ, ସଦା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସଦା ଚେତନାର ଚିନ୍ତନରେ ଲଗିଥାଏ—ସେ ଦୁଃଖରେ କେବେ ବି ପୀଡିତ ହୁଅନାହିଁ।
ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈ ରାଗଦ୍ଵେଷମଯୋ ଽପି ସନ୍ । ନାନ୍ତଃ କଲଙ୍କମ୍ ଆଦତ୍ତେ ପଦ୍ମୋ ଜଲଲଵଂ ଯଥା
ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ସାଧାରଣ କାମକାଜରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ମନରେ କୌଣସି ଦାଗ ଧରିନଥାନ୍ତି; ଯେପରି ଏକ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପାଣିର ଫୋଟାକୁ ଧରେନି।
ସମ୍ଯଗ୍ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଯୋ ଽନ୍ତଶ୍ ଶାନ୍ତମନା ମୁନିଃ । ନ ବାଧ୍ଯତେ ସ ମନସା କରିଣେଵ ମୃଗାଧିପଃ
ଯିଏ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖିଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ମନ କେବେ ଅସ୍ଥିର କରିପାରେନି; ଯେପରି ଏକ ସିଂହକୁ ହାତୀ ଭୟ ଦେଇପାରେନି।
ଭୋଗୈକଶରଣଂ ଦୀନଂ ନ ଚିତ୍ତଂ ଜ୍ଞସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ । ନନ୍ଦନେ ଦୁର୍ଦ୍ରୁମ ଇଵ ଜ୍ଞଚିତ୍ତଂ ହିମଵଦ୍ଵପୁଃ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ତାଙ୍କର ମନ କେବେ ମାତ୍ର ଭୋଗରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନଥାଏ, ଏବଂ ଦୟନୀୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମନ ନନ୍ଦନ ଉଦ୍ୟାନର ଗଛ ପରି ଏବଂ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଵିରକ୍ତଜାଯାମରଣେ ଯଥା ଦୁଃଖୀ ନ ମାନଵଃ । ପରିଜ୍ଞାତାଖିଲାଵିଦ୍ଯଂ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ନ ଦୁଃଖଦମ୍
ଯେପରି ଜଣେ ଲୋକ ଯାହାଠାରେ ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଜଣେ ଜୀବନ ସାଥୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଜାଣିଲେ, ମନ ଆଉ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏନି।
ପରିଜ୍ଞାତମନୋମୋହୋ ଜଗଦ୍ଭାନୋଦ୍ଭଵାତ୍ମନା । ସ୍ପୃଶ୍ଯତେ ନୈନସା ସାଧୂ ରଜସେଵ ନଭସ୍ତଲମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନର ଭ୍ରମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଲୋକ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଆତ୍ମା ଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ, ସେତେବେଳେ ନିଷ୍ପାପ ଲୋକମାନେ ପାପରେ ଛୁଆଁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ଆକାଶକୁ ଧୂଳି ଛୁଁଇପାରେ ନାହିଁ।
ଅଵିଦ୍ଯାସମ୍ପରିଜ୍ଞାନମାତ୍ରମ୍ ଏଵ ମହୌଷଧମ୍ । ଅଵିଦ୍ଯାଵିତତଵ୍ଯାଧେସ୍ ତିମିରସ୍ଯେଵ ଦୀପକଃ
ଅଜ୍ଞାନକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନିବା ଏକ ବଡ଼ ଔଷଧ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ରୋଗକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଦୀପ ଅନେକ ଉପକାରୀ।
ଅଵିଦ୍ଯା ସମ୍ପରିଜ୍ଞାତା ଯଦୈଵ ହି ତଦୈଵ ହି । ସା ପରିକ୍ଷୀଯତେ ଭୂଯସ୍ ସ୍ଵଦତେ ଚ ନ ଭୋଗଭୂଃ
ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଏ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହା କ୍ଷୟ ପାଏ ଏବଂ ଏହା ଆଉ ଭୋଗର କାରଣ ରହିନଥାଏ।
ଵ୍ଯଵହାରପରୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସକ୍ତମତିର୍ ଏକଧୀଃ । ସ୍ପୃଶ୍ଯତେ ନୈନସା ସାଧୁର୍ ମତ୍ସ୍ଯେକ୍ଷଣମ୍ ଇଵାମ୍ଭସା
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କର ମନ ଅସକ୍ତ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର, ସେମାନେ ପାପରେ ଛୁଆଁନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ମାଛର ଦୃଷ୍ଟି ପାଣିକୁ ମାତ୍ର ଦେଖେ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ଚିଦ୍ଭାସ୍କରାଲୋକେ ପ୍ରକ୍ଷୀଣାଜ୍ଞାନଯାମିନୀ । ଚିତ୍ତଭୂଃ ପରମାନନ୍ଦମ୍ ଆଗତା ଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଜତେ
ଚେତନାର ଭାସ୍କର୍ୟ ଆଲୋକ ଆସିଲାପରେ ଅଜ୍ଞାନର ରାତି ସମାପ୍ତ ହେଇଯାଏ । ମନର ଭୂମି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଏ ।
ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରୋପଶମେ ଜନୋ ଜ୍ଞାନାର୍କବୋଧିତଃ । ତଂ ପ୍ରବୋଧମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ପୁନର୍ ଯେନ ନ ମୁହ୍ଯତି
ଅଜ୍ଞାନର ନିଦ୍ରା ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ ଏକ ଜଣେ ଜନ ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୁଅନ୍ତି । ସେ ଏମିତି ଜାଗୃତିକୁ ପାଇଥିବେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁଣି ମୂଢତାରେ ପଡ଼ିନାହିଁ ।
ଦିନାନି ଜୀଵ୍ଯତେ ତାନି ସାନନ୍ଦାସ୍ ତେ କ୍ରିଯାକ୍ରମାଃ । ଆତ୍ମଚିନ୍ତୋଦିତା ଯେଷୁ ଚିଜ୍ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ହୃଦଯାମ୍ବରେ
ଯେଉଁ ଦିନଗୁଡିକର ଜୀବନ ସାନନ୍ଦରେ ହୁଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ମଧୁର ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟ ଆକାଶରେ ଚେତନାର ଜ୍ଯୋତି ଉଦୟ ହୁଏ ।
ନରୋ ମୋହସମୁତ୍ତୀର୍ଣସ୍ ସତତସ୍ଵାତ୍ମଚିନ୍ତଯା । ଅନ୍ତଶ୍ଶୀତଲତାମ୍ ଏତି ସ୍ଵାମୃତେନେଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ
ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ କରି ମୋହରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ ମନରେ ଶୀତଳତା ପାଆନ୍ତି, ନିଜ ଅମୃତରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ।
ତାନି ମିତ୍ରାଣି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ତାନି ତାନି ଦିନାନି ଚ । ଵିରାଗୋଲ୍ଲାସଵାନ୍ ଯୈସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଆତ୍ମଚିନ୍ତୋଦଯସ୍ ସ୍ଫୁଟମ୍
ସେଇ ସମୟ, ସେଇ ବନ୍ଧୁମାନେ ଓ ସେଇ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ଦେହରେ ସତ୍ୟ ସାରଥିବା, ଯେଉଁଠାରେ ବିରାକ୍ତିର ଆନନ୍ଦ ସହିତ ନିଜ ପ୍ରତିଚିନ୍ତନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଚିରଂ ଶୋଚନ୍ତି ତେ ଦୀନା ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲଵୀରୁଧଃ । ଆତ୍ମାଵଲୋକନେ ହେଲା ଯେଷାମ୍ ଅଧିଗତୈନସାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରି ନିଜକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅବାଞ୍ଛିତ ଗଛପତ୍ର ଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖିତ ରହନ୍ତି।
ଆଶାପାଶଶତୈର୍ ବଦ୍ଧଂ ଭୋଗୋଲପସୁଲାଲସମ୍ । ଜରାଜର୍ଜରିତାକାରଂ ଶୋକୋଚ୍ଛ୍ଵାସକଦର୍ଥିତମ୍
ଅନେକ ଆଶାର ଦୌର୍ବଳ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖରେ ମନ ଲଗାଇ, ବୟସରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖର ନିଶ୍ୱାସରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଵ୍ଯୂଢଦୁଃଖମହାଭାରଂ ଜନ୍ମଜଙ୍ଗଲଜୀଵିନମ୍ । କୁକର୍ମକର୍ଦମାଲିପ୍ତଂ ମୋହପଲ୍ଵଲଶାଯିନମ୍
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଭାର ବୋହି, ଜନ୍ମର ଜଙ୍ଗଲରେ ବଞ୍ଚି, ଦୁଷ୍କର୍ମର କାଦିରେ ଲପେଟାଇ, ମୋହର ଦଳଦଳରେ ପଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି।
ରୋଗଦଂଶାଵଲୀଦଷ୍ଟଂ କୃଷ୍ଟଂ ତୃଷ୍ଣାଵରତ୍ରଯା । ମନୋଵାଜିନକୋତ୍ତବ୍ଧଂ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧନନିଶ୍ଚଲମ୍
ରୋଗର ଝୁଣ୍ଡରେ ଦଂଶିତ, ତୃଷ୍ଣାର ଦୌଡ଼ରେ ଟାଣାଯାଉଥିବା, ମନର ଦୃଢ଼ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବାନ୍ଧା, ଓ ଜଣେ ନିଜ ପରିବାରର ସଂଯୋଗରେ ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଛି।
ପୁତ୍ରଦାରଦରୀଜୀର୍ଣଂ ମଗ୍ନୋନ୍ମଗ୍ନଂ କୁକର୍ଦମେ । ଶ୍ରାନ୍ତଂ ଵିଗତଵିଶ୍ରାମଂ ଭଗ୍ନମ୍ ଆଦୀର୍ଘଵର୍ତ୍ମନି
ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା ଓ ଆପଣଙ୍କ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ, ଦୁଷ୍ଟ କାଦିରେ ଗଡ଼ିଯାଇଥିବା, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ବିଶ୍ରାମ ବିନା, ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ପଥରେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଛି।
ଗମାଗମପରିକ୍ଷୀଣଂ ସଂସାରାରଣ୍ଯଚାରିଣମ୍ । ଅଲବ୍ଧଶୀତଲଚ୍ଛାଯଂ ତୀଵ୍ରତାପୋପତାପିତମ୍
ଅନେକ ଯିବା-ଆସିବାରେ ଶକ୍ତିହୀନ, ସଂସାରର ଅନ୍ଧାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ଶିତଳ ଛାୟା ମିଳିନଥିବା, ତୀବ୍ର ତାପରେ ପିଡ଼ିତ।
ଆକାରଭାସୁରଂ ଦୀନଂ ଵାହୈର୍ ଆକ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ । କର୍ମକର୍ଣୀରଥାକ୍ରାନ୍ତଂ ତାନ୍ତଂ ଦୁଷ୍କୃତତାଡନୈଃ
ଦେହରେ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳ ପବନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, କର୍ମର ରଥରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଯାଉଥିବା, ଦୁଷ୍କର୍ମର ଆଘାତରେ ଦୁଃଖିତ।
ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵଚକ୍ରାଵର୍ତଦୁରୁଦ୍ଵହମ୍ । ଅଜ୍ଞାନଵିକଟାଟଵ୍ଯାଂ ଲୁଠନ୍ତଂ ଭଗ୍ନଗାତ୍ରକମ୍
ଅଜ୍ଞାନର ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଆସିବା-ଯିବାର ଭାର ଉଠାଇ, ଭଙ୍ଗା ଦେହରେ ହେଲାପେଲା ହେଉଛି, ଅସହାୟ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଛି।
ନିଜାନର୍ଥସ୍ଖଦାମଗ୍ନଂ ସୀଦମାନମ୍ ଅକିଞ୍ଚନମ୍ । ସନ୍ନାଙ୍ଗଂ କର୍ମଭାରେଣ କରୁଣାକ୍ରନ୍ଦକାରିଣମ୍
ନିଜ ଦୁଃଖର କାଦରେ ଡୁବିଥିବା, ତଳେ ପଡ଼ିଯାଉଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦରିଦ୍ର ଏହି ପ୍ରାଣୀ କର୍ମର ଭାରରେ ଦେହ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଦୟା ଲାଗୁଥିବା ଭାବରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଛି।
ରାମ ଜୀଵବଲୀଵର୍ଦମ୍ ଇମଂ ସଂସାରପଲ୍ଵଲାତ୍ । ପରମଂ ଯତ୍ନମ୍ ଆସ୍ଥାଯ ଚିରମ୍ ଉତ୍ତାରଯେଦ୍ ବଲାତ୍
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରାଣୀଟିଏ ସଂସାରର କାଦରେ ଅଟକିଥିବା ବଳଦ ପରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୋରକରି ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ପଡ଼େ।